به نام یگانه معمار هستی از نخستین آغاز تا آخرین پایان
مقدمه تحقیق :
از پیدایش و آغاز خلقت نقش و کاربرد دیوار بر صورت گسترده به چشم می خورده در یک بررسی ساده از ابتدا می بینیم که نیاز به مسکن از ضروری ترین نیازهای انسان است که ای ابتدا مورد توجه بوده است. در نگاهی اجمالی بدانید نیاز اساسی دیوار را از مهم ترین و پایدارترین رکن های آن است، در دوره غارنشینی دیوارهای عظیم سنگی و اکنون در عصر الکترونیک دیوارهای شیشه ای و بتنی و … هریک به نحوی در خدمت بشر قرار گرفته اند.

دیوارها پیوسته تغییر شکل و تغییر حالت داده اند و در زمانهای مختلف از مصالح گوناگون در ساخت آنها استفاده شده است در دوره ای از سنگ، دورة دیگر از خشت، چوب ، آجر و… و دوره ای نیز بتن و شیشه و …
دیوار به عنوان جزئی جدائی ناپذیر از عناصر معماری در دوره های مختلف مورد توجه قرار گرفته و در هر زمان معماران سعی در ایجاد تغییرات و دگر دیس در آن را داشته و حتی بر آن بودند که عنصری دیگر را جایگزین آن نمایند که در این راه گویا که ناموفق بوده اند که این خود گواه بر پایداری و اهمیت دیوار است.
در بخشهای مختلف به بررسی سیر تحولات و تغییرات و نقش و کاربرد و انواع دیوار خواهیم پرداخت.

مقاله :
عناصر معماری (دیوار)
دیوار یکی از ابتدایی ترین و پایدارترین عناصر معماری است در گذشته های دور از دیوار به عنوان حفاظ، حصار محدود کنندة مالکیت پوشش بیرون ساختمان، نگهدارنده وزن سقف، جدا کننده فضاهای داخلی عایق در برابر حرارت، برودت، رطوبت، پی سازی برای لوازم منزل و کار استفاده می شد. امروزه این نقشها از هم تفکیک شده و برای هر کدام عنصر مجزایی به کار می رود این عناصر گاه به صورت ترکیبی و گاه به صورت مجزا و مستقل در ساختمان قرار می گیرند.

به لحاظ فضایی دیوار نقش مهمی به عهده دارد و در اکثر موارد محدوده فضا را تعیین می کند گذشته از نقش ابزاری در رابطه با شکل دهی به فضا، دیوار به عنوان عنصری مستقل و یک حضور اهمیتی خاص دارد. معماری در طول قرنها زبانی بوده که واژگان آن، عناصر معماری : در ، پنجره، پله، دیوار ، … بوده اند دستور این زبان قواعد کنار هم چیدن عناصر معماری بوده است. این قواعد از نوعی خرد و منطق سرچشمه گرفته و به دست معماران ارزش زیبایی شناسی یافته اند.

امروزه ضرورتهایی که به دیوار به مثابه عنصری آشنا و تاریخی ، شکل می دا ده اند ، به دلیل پیشرفت تکنولوژی ، تغییر کرده اند.سؤالی که باقی می ماند این است که آیا دیوار به شکل شناخته شده آن باید حفظ شود یا باید توسط عنصری جدید جایگزین شود؟
طبیعتاً اگر عناصر همان گونه که در حال حاضر محقق است یکی پس از دیگری از صحنه معماری کنار بروند زبانی که به آن اشاره شد نیز از بین می رود زیرا زبان بدون واژگان از بین می رود. آنچه می ماند آوا است. از طرفی می دانیم بخش مهمی از هنر مدرن با روی آوردن به انتزاع و کنار گذاشتن فیگوراتیو و معماری مدرن هم با تبدیل معماری به بحث حجم، سطح و نور رفته رفته ارزشهای معنایی را کنار گذاشتند و ادراک بهتری را ، که در فرآیند شناخت قبل از پیدایش معنا است، جایگزین آن کردند.

امروزه تکنولوژی به معماران این امکان را داده است که بر فرم و مصالح به اندازة گرافیکی تسلط یابند، دیوارها می توانند به دلخواه طراح، جنسیت، شفافیت، رنگ و بافت داشته باشند. وجود پنجره نیز الزامی نیست دیوار به میزان دلخواه نور و منظره را از خود عبور می دهد به همین دلیل است که امروزه به جای واژه دیوار (خارجی) از پوسته استفاده می شود.
پوسته ای که می تواند شکل ظرف معماری را تعریف کند. تکنولوژی جدید این امکان را فراهم آورده است که میزان سنجش شفافیت یا بافت پوسته به طور تدریجی تغییر کند و بدین ترتیب دیوار، سقف، سازه و پنجره به وجود آیند.

فرآیند یکی شدن ویژگی شاخص طراحی صنعتی و معماری آونگارد دهة نود و آغاز هزارةسوم میلادی می کوشد دیوار را پس از حداقل ده هزار سال حضور دائم در صحنه معماری به دست تاریخ بسپارد. همان گونه که تولیدات صنعتی، هر روز بیش از پیش ، از اجزای کمتر ولی پیچیده تر ساخته می شوند تولیدات معماری هم سقف، کف، ، دیوار ، پله ، شیب راه ، پنجره و بر گفتة آیزنمن «کلیه عناصر شناخته شدة معماری» را کنار می گذارد تا پدیده ای جدید و تجربه نشده به وجود آورد که به اجزای مستقل قابل تفکیک نباشد. مونتاژ صنعتی ، مترادف کلاژ در نقاشی و کمپوزیسیون در معماری به مسیر جدید می رود تا هنر ، صنعت و طراحی معماری را رفته رفته در هم ادغام کند و در شیئی واحد پیوسته ای متبلور کند.

بنابراین زیباشناسی معماری برای سازماندهی چنین پدیده هایی به لحاظ فرم و فضا لازم است. خانوادة فرم های نرم و پیوسته، برخاسته از جهان فرمهای طبیعی و حیاتی این خاصیت را دارند که در آنها تمایز و تفکیک ، که ضرورت هر نوع سازماندهی فضایی پیچیده است، نه از شیوه اتصال و تنوع عناصر بلکه از حرکتهای درونی فرمهای پیوسته و یکپارچه حاصل شود.
معماران پیشرو برای تحقیق این زیبایی شناسی، به عنصر دیوار و معماری اندیشیده اند. آنها هنوز دیوار را از میان برنداشته اند لیکن بسیاری از خواص آن را تغییر داده اند. در یک جا دیوار نامرئی شده است و در جایی دیگر به دستگاهی پیشرفته تبدیل شده که با انسان حرف می زند، در مقابل شرایط محیطی از خود واکنش نشان می دهد، در طول روز رنگ عوض می کند، با جریان برق ضعیف و هدایت شده ای شفاف یا کدر می شود و به فرمان انسان تصاویر مختلف دریافت شده از کامپیوتر ماهواره، تلویزیون، دوربین مدار بسته ، تلفن تصویری، دستگاه اسلاید و ویدیو را نمایش می دهد.

گروهی با استفاده از جلوه های ویژه ، اشعة لیزر، مه مصنوعی و غیره دیوارهای مجازی شگرفی را به وجود آورده اند. گروهی دیگر در پی یافتن در پی یافتن مصالح جدیدی برای دیوار برآمده اند : دیوارهایی از جنس شیشه با سازندة نگهدارندة شیشه ای ، دیوارهای ساخته شده با انواع پانلهای نازک و بسیار سبک (پی وی سی) که وزن آنها در بعضی موارد به حدود یک کیلوگرم در متر مربع می رسد دیوارهایی متشکل از الیاف معدنی یا طبیعی یا ساخته شده از مصالح ترکیبی : الیاف مصنوعی، صمغ ، بتون و … در جبهه ای دیگر طرفداران محیط زیست قرار دارند که دیوارهای جذب کننده و به کار گیرندة انرژی یا دیوارهای سبز متشکل از مواد طبیعی و گیاهانی زنده را به اشکال مختلف ابداع می کنند.

برخی از معماران دیوارهای شفاف و سبکی را با سر هم کردن قطعات استاندارد صنعتی به وجود می آورند این آثار که در مرز صنعت، معماری و مهندسی قرار دارند. گاه به نتایجی ساده ولی در خور توجه دست یافته اند.

فصل اول
آشنایی با سیر تغییرات و تحولات
گفتیم که دیوار از جمله عناصر مهم معماری است که در طول تاریخ تغییرات و تحولاتی یافته اما هرگز از میان برداشته نشده است.
حال در این فصل می خواهیم این مسئله را در معماری های مختلف قدیم و جدید بررسی کنیم.
در ابتدا عوامل مؤثر بر تغییرات را بررسی می کنیم :

می دانیم که هر بنایی باید بر اساس زمینه های فرهنگی، اجتماعی تاریخی و کالبدی و شرایط خاص آن سایت و ساختمان طراحی و اجرا گردد و این موارد را به چند دسته تقسیم می کنیم :
۱- خصوصیات فرهنگی، اجتماعی، تاریخی و اقتصادی افرادی که از آن ساختمان استفاده می کنند : در دوره های مختلف تاریخی و اقتصادی افرادی که از آن ساختمان استفاده می کنند :
در دوره های مختلف تاریخ سطح فرهنگ و اقتصاد جوامع انسانی متفاوت بوده و این خود از جمله عوامل مؤثر است به عنوان مثال در دوره غارنشینی انسان را به صورت موجودی وحشی می یابیم که از فرهنگ و اقتصاد چیزی نمی داند و صرفاً هدف او این است که خود را از شر عوامل مزاحم حفظ کند و غذایی بخورد.در فکر او بهترین مکان برای رسیدن به اهدافش قاره ها بوده و در نتیجه به این مکان ها پناه می برد. به مرور زمان دیده شده که انسان علاوه بر خودش به دیگران نیز توجه دارد که در نتیجه آن فرهنگ رشد یافته و نیازها تغییر کرده و دیگر دیوارهای عظیم سنگی غار پاسخگوی نیاز او نمی باشند به زندگی اجتماعی روی می آورد و زندگی شهری ساخته می شود در این نوع زندگی نیاز به مسکن جلوه بیشتری پیدا کرده بشر را به فکر ساختن سر پناهی برای خود می اندازد اینجاست که دیوار جلوه می کند و به عنوان اصلی ترین عنصر نقش خود را ایفا می کند.

۲- خصوصیات شهری : خیابان، میدان، کوچه ، مغازه و …
گفتیم که با ادامه تحولات شهرها به وجود آمده و با ایجاد شهرها خیابان، میدان، کوچه و مغازه ، … به وجود آمد. دیوارها نقش های متعدد دیگری یافتند و مصالح مورد استفاده در آنها تغییر یافتند.
سپس از به وجود آمدن شهرها نیاز به دفاع از آنها در برابر هجوم بیگانگان جلوه گر شد که بلواقع نقش دفاعی دیوار نیز به وجود آمد.
۳- شرایط اقلیمی، رطوبت، سرما، گرما، جنگل و صحرا و … :

با زیاد شدن نیازها و کمبود امکانات در یک منطقه انسانی به فکر کوچ کردن به مناطق دیگر افتاد. که در پی آن شرایط منطقه نیز متفاوت جلوه می کند و نیازها نیز در نیاز مسکن تغییر بیشتری ایجاد شد. به طور مثال دیوا در مناطق گرمسیری یک شکل و حالت و در مناطق سردسیر شکل و حالت دیگری دارد. در مناطق کوهستانی در مصالح ساخت، سنگ را می بینیم، در مناطق جنگلی، چوب و در مناطق بیابانی خشت.
۴- نحوه زندگی روزمره اهالی ساختمان نیازهای آنها عادات آنها ، طرز استفاده و پیش زمینه های ذهنی آنها در رابطه با فرهای زیستی :
با تفسیر در شرایط اقلیمی و به وجود آمد شهرهای متعدد نحوة زندگی افراد تغییر می نماید که این خود باعث تغییر نیازهای روزمره انسان می شود در چنین شرایطی نیازها در یک ساختمان تغییر نموده و عناصر معماری در آن ساختمان تغییر می نماید دیوار نیز از این تغییرات مبرا نیست.

در پی این مطالب طراحان و معماران تمام تلاش خود را بر آن داشتند که بتوانند نیازهای بشری را در زمینه مسکن برطرف کنند. در یک زمان با تغییر در مصالح و در زمانی دیگر با تغییر شکل و حالت . معماری متداول و مرسوم خشت، آجر، سنگ، که نوعی سکون و نبیان شناخته شده ای را در قرون متوالی در پرتو تظاهرات خویش از نوعی معماری سنگین و تا حدودی بسته داشت، تدریجاً به سوی معماری شفاف، باز و آشکار ممتمایل گشت.

از اواخر قرن هجدهم میلادی به تدریج تولیدات جدید صنعتی وارد امور ساختمانی گردید.
اسکلت فلزی به عنوان سازه ساختمان برای او نیز بار در یک کارخانه ریسندگی در شرازبری در انگلستان مورد استفاده قرار گرفت در این ساختمان دیوارهای خارجی، آجری و باربر بودند.
در ساختمان های بعدی که به این سبک ساخته می شدند نیز دیوارهای خارجی، باربر بودند.

در ۱۸۵۱ اولین اثر معماری با مصالح کاملاً مدرن (آهن و شیشه) به صورت پیش ساخته اجرا شد (ساختمان عظیم قصر بلورین توسط جوزف پاکستن)
در همین دوره شاهد طراحی و ساخت برج ایفل بودمی که تماماً از فولاد است.
در طی دو دهه آخر قرن نوزدهم اولین نمونه های ساختمان های مدرن به دور از هر گونه تاریخ گرایی و تزئینات در شهر شیکاگو ساخته شد در طی این مدت ساختمانهای بلند مرتبه با اسکلت فولادی، دیوار غیر باربر و پنجره های وسیع برای اولین بار احداث گردید. (مکتب شیکاگو)

در ۵ – ۱۸۸۳ (جنی) اولین ساختمان با سازه فولادی و دیوارهای پرده ای غیر باربر در طبقات فوقانی بود در همین دوره شاهد ساخت برج های تمام فولادی در سیم که شکل و کاربرد دیوارها تغییر داد.
این تغییرات در سبک ها و معماری های متفاوت مکتب ها و معماران جلوة خاص دارد. به عنوان مثال در کارهای «ویکتورارتا» دیوارهای سنگی ظاهر می شوند «آگوست بره» استفاده از بتن مسلح، «تئاتر شانزلیزه» و «کلیسای نوتردام» نیز با بتن مسلح اجرا شد به نحوی که بتن نه تنها به عنوان مصالح و اسکلت ساختمان بلکه بخشی از طرح نمای خارجی ساختمان را تشکیل می داد. و در مدرسه باهاس می بینیم که ساختمان با دیوارهای شیشه ای پوشش شده و دیوارهای غیر باربر نماد اصلی ساختمان بود.

در اکثر کارهای معماری پست مدرن مشاهده می شود که آنها سعی دارند تا از نشانه ها و نمادهایی استفاده کنند که در هر منطقه مشخص کننده نوع کاربری آن ساختمان است. و در واقع معماران پست مدرن می خواهند نگاه معماران را به سمت فرهنگ تاریخ و سنت آن چیز که هویت انسان و محیط کالبدی پیرامون آن را شکل می دهد برگردانند.
در «خانة آبشار» «فرانک لوید رایت» استفاده از مصالح محیط طبیعی مانند صخره ها و گیاهان چه در داخل و چه در خارج بنا و نمایش مصالح به همان گونه که هست.

در معماری مدرن متأخر ساختمان های تندیس گونه بلا اسثتنا با بتن احداث شده اند در این بناها بتن همچون خمیر مجسمه سازی ماده ای بسیار مناسب برای پدید آوردن اجسام بدیع و نو ظهور بوده در بسیاری از این ساختمان ها سطح بتن به صورت نمایان ظاهر شده که منظور نمایش بتن و سطح خشن آن است طرح «رودولف» برای دانشکده معماری و هنر دانشگاه سیسیل در آمریکا بهترین نمونه طراحی در این سبک است.
اما جدا از این موارد به تغییرات به خاطر نوع کاربری و استفاده نیز اشاره شد که در اینجا اندکی نیز بر این مورد توضیح می دهیم.
به خوبی می دانیم که دیوارها عموماً جنبه حفاظتی، چه در برابر عوامل محیطی و چه در برابر هجوم بیگانگان را دارند این حفاظت در زمینه های مختلف چون حریم شخصی و عمومی تعریف می شوند. آنچه در اینجا مورد توجه است اینست که دیوارها در فضاهای مختلف حالت و شکل متفاوت پیدا می کنند.

به طور مثال در فضاهای عمومی، دیوارها کوتاه و ممتد هستند و معمولاً برای ارتفاع دادن به آن از عناصری چون نرده و گیاهان استفاده می کنند، برخلاف آن در یک فضا و حریم شخصی دیوارها بلند می شوند.
چنانچه دیوارها بخواهند نقش دفاعی پیدا کنند بلند می شوند و ضخامتشان زیاد می شود ولی همینکه بخواهند نقش جداکنندگی داشته باشند کوتاه تر شده و ضخامت کمتری می گیرند. در ساختمانهای عمومی دیوارها پیوستگی و ضخامت بیشتری می گیرند و در پارک ها و فضاهای آزاد دیوارها گرد شده می شکنند ، شکلهای خاص و غیر خاص هندسی می گیرند و…

فصل دوم
دیوار« WALL»
در یک تعریف ساده از دیوار داریم که دیوار سازه ای معمولاً قائم و پیوسته است که از مصالح گوناگون همچون چوب، سنگ ، خشت، آجر ، بتن ، شیشه و … ساخته می شود و نقشها و کاربردهای متفاوتی دارد و نسبت به طول و ارتفاع خود ضخامت کمی دارد و بیشتر به منظور تحمل فشار، تقسیم فضاهای داخلی ساختمان، حفاظت ، مالکیت، شکل دهی به فضا، تعریف فضا و … ساخته می شود.
در واقع دیوارها نقش مسدود ساختن یا حفاظت از ساختمان یا تقسیم فضاهای داخلی ساختمان به بخشها و اتاق های مختلف را برعهده دارد.
در مقاطع مختلف دیوارها را به دو دسته متفاوت تقسیم نموده اند به عنوان مثال دیوارها از نظر مشخصات عملکردی (داخلی و خارجی) و از نظر مشخصات سازه ای (باربر و غیر باربر) در جای دیگر انواع دیوار را از نظر یکپارچگی و قادر بودن بررسی کرده اند.

کلمه دیوار را می توان برای هر سازیه پیوسته قائمی مورد استفاده قرار داد که فضای داخلی ساختمان را به بخشها و اتاق های مختلف تقسیم می کند و یا اینکه چیزی را احاطه کند و محدوده و فضا را تعریف کند.
آنچه که ما در این تحقیق بیان می کنیم و طبقه بندی ما از دیوار اینچنین است :

بخش اول : کاربرد و نقش دیوار
۱- مالکیت (حریم)
۲- دفاعی
۳- عایق حرارتی و صوتی
۴- سازه ای
۵- تعریف فضا و محدوده
۶- زیبایی شناسی
۷- شکل دهی به فضا
۱- مالکیت

ابتدایی ترین و شاخص ترین نقش و کاربرد هر دیوار مشخص کنندگی مالکیت است عموماً دیوارها با احاطه کردن یک فضا – منطقه و یا یک ناحیه مفهوم مالکیت و حریم خاص و عمومی را می رسانند گفتیم که در حوزة مالکیت دیوارها از نظر شکل و حالت و ارتفاع متفاوتند به طور مثال دیوارها در مالکیت های شخصی بلند و در مالکیت های عمومی کوتاه هستند البته این در شرایطی است که دیوار نخواهد همزمان نقش دفاعی نیز داشته باشد.

۲- دفاعی
انسان همواره از نفوذ عوامل مزاحم به محدوده و حریم خصوصی و عمومی خود ناراحت است و در برابر آن واکنش نشان می دهد یکی از واکنش های انسان در مقابل این خطر احتمالی ساخت دیوار در محدوده حریم خود است که این دیوارها از ویژگی کوه پیکر بودن، بلند و ممتد بود برخوردارند گفتیم که این دیوار بلند و ممتد هستند از آن جمله دیوار بزرگ چین، در اینجا لازم می بینیم که مختصری بر تاریخچه و خصوصیات این دیوار بنویسیم :

دیوار بزرگ چین یکی از شاهکارهای معماری بشر است ، این دیوار در حدود ۲۷۰۰ سال پیش ساخته شده است و طول آن به ۶۷۰۰ کیلومتر از غرب تا شرق کشور چین عبور کرده است، این دیوار کوه پیکر در اصل و در فصول مختلف سال در برابر هجوم لشگرهای جنگنده، همانند یک دیوار پدافندی و یک اثر نفوذ ناپذیر، برای جلوگیری از یورش قبیله های وحشی به شهرها ساخته شده است، لازم به ذکر است که یکی از نکات جالب توجه که در ساخت این دیوار وجود دارد استفاده از آرد برنج در ساختار آجرهای آن است.
۳- عایق حرارتی، رطوبتی و صوتی :

این نوع دیوار به لحاظ نحوة ساخت و مصالح کاربردی و عملکرد با دیوارهای متفاوت است و این به خاطر اهمیت و ویژگی این نقش و کاربرد است. این دیوارها عموماً دو جداره هستند. امروزه بیشتر در ساخت این دیوارها البته برای عایق حرارتی صوتی از شیشه های دو جداره استفاده می کنند که به آن در بخش انواع دیوار از لحاظ مصالح اشاره می کنیم. گفتنی است که کارآیی عایق به کار برده شده در ساختمان های با مصرف انرژی کم، مستقیماً به چگونگی اتصالات مختلف ساختمان بستگی دارد.