چكیده:
تربیت دینی به مفهوم فراگیر آن كه به معنای آموزش و پرورش دینی است؛ می‌تواند كلیدی‌ترین نقش را در توسعه معنوی و كمال یك جامعه دینی ایفا نماید. هرگونه كاستی یا كوتاهی در این امر، موجب بروز اختلالات و نابهنجاری‌‌های جبران ناپذیری در پرورش نسل نوین هر جامعه می‌شود. از این‌رو، برای اصلاح جامعه و پیشگیری از انحرافات اجتماعی، لازم است، فرایند تربیت در اندیشه دینی، شناسایی شود. از آن‌جا كه آغاز این امر در خانواده است، این گفتار فرآیند آموزش و پرورش دینی را از خانواده آغاز و در گستره‌های فراتر دنبال می‌كند. روش‌ها و راهكارهای زمینه‌سازی تربیت دینی پیش از تولد، آغاز تولد و پس از آن را در چارچوب كریمه‌های قرآنی، سیرة پیامبر و امامان معصوم به بحث می‌گذارد. راهكارهای بهینه‌سازی فرایند پرورش دینی در خانواده، در قالب بحث‌هایی همانند پیشگیری از تحریكات جنسی كودكان، ابراز مهر و محبت، تأمین امنیت، تكریم و احترام فرزندان و بازی كودكان دنبال شده و پس از طرح عمده‌ترین عوامل ضعف و كاستی تربیت دینی فرزندان و آسیب‌شناسی آموزش دینی، به برخی از روش‌های درست برخورد با نوجوانان اشاره شده است.

واژگان كلیدی:

تربیت دینی، پرورش، آموزش، انحرافات اجتماعی، تكریم فرزندان، مهرورزی، تبعیض، تحریكات جنسی، تأمین امنیت، صداقت، خانواده، بازی كودكان
بهینه‌سازی تربیت دینی فرزندان و پیشگیری از آسیب‌ها و انحرافات تربیتی و سازوكارهای تربیتی اسلام جهت درك بیشتر لذت دینی دغدغة ذهن و دل همة پدران، مادران و مربیان دلسوز جامعه است. آمارهای نگران‌كنندة آسیب‌ها و انحرافات اجتماعی، حساسیت همه را برانگیخته و آنان را با این پرسش اساسی مواجه كرده كه چه كاری باید انجام دهند؟ این دغدغه‌ها ما را بر آن داشت كه به سراغ یكی از صاحب‌نظران علوم تربیتی و كارشناسی آموزش و پرورش كشور رفته و پرسش‌ها را در چند نشست با ایشان در میان بگذاریم. اینك بخش اول این نشست در موضوع فرایند تربیت دینی فرزندان در خانواده تقدیم می‌گردد.

تربیت دینی از حیث علوم تربیتی، چگونه مفهوم ‌شناسی می‌شود؟
مجموعة اقدامات رفتاری و گفتاری كه به تربیت و سامان‌یابی شخصیت دینی انسان می‌انجامد، فرایند تربیت دینی نام‌گذاری می‌شود. اما در مفهوم عام‌تر، تربیت دینی معادل واژة انگلیسیreligious education است كه واژة education هم بر آموزش و پرورش و هم بر تربیت قابل اطلاق است. بكارگیری متغیر آموزش، در فرایند پرورش از این رو است كه اقدامات پرورشی، جدا و بریده از عملكردهای آموزشی نمی‌توانند پیش برنده و مفید باشند. بسیاری از منش و ساختارهای شخصیتی كه بر اثر اقدامات عملی و رفتاری در فرد ایجاد می‌شوند، ریشه آموزشی دارند. البته آموزش به تنهایی كافی نیست و اقدامات مكمل پرورشی هم، لازم و ضروری است. بنابراین، در جهت آسیب‌شناسی تربیت دینی، هم آسیب‌شناسی آموزش و هم آسیب‌شناسی پرورش دینی لازم است تا در پی این آسیب‌شناسی بتوان گام‌های مؤثری در پیشگیری از انحرافات اجتماعی برداشت؛ به ویژه در جامعة دینی ما كه نقص در این امر می‌تواند از مهم‌ترین عوامل ایجاد انحرافات شمرده شود.[۱]

برای شناخت راهكارهای آموزشی و پرورشی دین، یادآوری دو نكته لازم است: نخست این كه، پرورش یا آموزش یك فرایند است یعنی كاری ناگهانی نیست كه بتوان با آن برخوردهای كلیشه‌ای كرد. دوم این‌كه؛ در تربیت دینی، باید بین خود تربیت و زمینه‌سازی برای آن، جداسازی داشته باشیم. تربیت فرایندی است كه باید آن را از نقطه صفر آغاز كرد و زمینه‌های تربیت هم، بخشی از این فرایند است. از این رو، پرداختن به زمینه‌های تربیت دینی نیز همانند خود تربیت مهم و سرنوشت ساز است. برای نمونه یكی از اهداف تربیت دینی این است كه فرزندان ما اهل بیت و خاندان نبوت (ص) را الگو و مدل زندگی خود بدانند و پای در راه آنان بگذارند. بسترسازی و هموارسازی این الگوپذیری، در آموزه‌های دینی به صورت پای‌بندی به دستورها و آداب مستحب ویژه‌ای آمده است. شاید به سادگی نتوان برای برخی از این آداب، معیار و توجیه علمی پیدا كرد اما تأكید و عملكرد خود اهل بیت (ع) و توجه به پیامدهای مثبت آن، نشانگر لزوم پایبندی به این آداب است.

بنابراین، اگر هنگام بررسی تربیت دینی، گاه با بحران دین‌گریزی بعضی از جوانان و نوجوانان روبرو می‌شویم، باید در جمع بندی و داوری خود، بی‌توجهی به برخی از بسترهای تربیت را نیز به حساب آوریم. بسیار مهم است كه در بررسی و مطالعة فرایند تربیت دینی، به بسترها و زمینه‌هایش نیز توجه كنیم. بسیاری از چالش‌ها و بحران‌های بزرگی كه امروزه با آن مواجهیم، دستاورد و پیامد نادیده‌انگاری كارهای كوچكی است كه در روان‌شناسی به آن «كوچك‌های بزرگ»[۲] گویند.

خانواده چه نقشی در بهینه‌سازی تربیت دینی و پیشگیری از انحرافات اجتماعی می‌تواند داشته باشد؟
آ‎غاز تربیت، آموزش‌ها و پرورش‌های مستقیم و غیر مستقیم خانواده است. خانواده نقش بسترسازی و پیش‌گیری را ایفا می‌كند. اگر در خانواده فرهنگ‌سازی و درونی‌سازی ارزش‌ها درست و به موقع انجام شود، بسیاری از این مشكلات خود به خود از میان برداشته می‌شود. امروزه كارشناسان امور تربیتی معتقدند كه اگر ما سرمایه‌گذاری‌های خود را از بسترسازی‌ها و پیشگیری‌ها آغاز كنیم، هم ریشه‌ای‌تر و اصولی‌تر و هم ارزان‌تر كار خود را پیش می‌بریم. به جای این‌كه پس از مواجه شدن با هر مشكل با آن برخورد كرد، می‌توانیم بسیاری از این چالش‌ها را پیش از به وقوع پیوستن از میان برداریم.

تربیت دینی را از چه هنگامی آغاز كنیم؟
امروزه كارشناسان آموزش و پرورش، در تعیین نخستین و بهترین زمان آموزش و پرورش‌ دینی، با یكدیگر هم صدا و هم دیدگاه نیستند. برخی سن ۶ سالگی، بعضی ۷ سالگی و گروهی هم، هنگام تولد را بهترین نقطة آغاز می‌دانند. برخی از یافته‌های روان‌شناسی رشد، نشانگر این است كه ما می‌توانیم پاره‌ای از اقدامات آموزشی یا پرورشی را، پیش از تولد آغاز كنیم. زیرا جنین آدمی حتی هنگام بودن در رحم، اثرپذیری شناختی دارد. از نگاه اسلامی نیز، تربیت دینی یك فرایند چند مرحله‌ای است كه نقطه آغاز آن، پیش از تولد است.
۱)- زمینه‌سازی تربیت دینی پیش از تولد

الف)- گزینش همسر
در اسلام، آغاز تربیت دینی از هنگامی است كه یك دختر و پسر بالنده و به رشد رسیده، خواهان همسرگزینی و آغاز یك زندگی مشترك بر‌می‌آیند و می‌خواهند دارای فرزند شوند. از آن‌جا كه ویژگی‌های شخصیتی این دو، از كانال‌های وراثت و تربیت به فرزندان انتقال می‌یابد، این والدین هستند كه زمینه و بستر تازه‌ای را برای نسل آینده خود پایه‌گذاری می‌كنند. از این رو، همسرگزینی و متغیر‌های دخیل در آن، در روایت‌ها گوناگونی مورد توجه قرار گرفته كه به برخی از نمونه‌های این گفته‌ها اشاره می‌كنم:

پیامبر گرانقدر اسلام (ص) در این‌باره می‌فرمایند: «انكحوا الأكفاء و انكحوا منهم و اختاروا لنطفكم»،[۳] (مجلسی، ۱۴۰۳ق: ج ۱۰۳، ص ۲۳۶، روایت ۲۹، باب ۳) «بكوشید همسران هم سطح و هم شأن را برای خودتان انتخاب بكنید و برای پرورش و رشد نطفه‌های خود بهترین‌ها را برگزینید.» در خبر دیگری آمده است كه حسین فرزند بشّار، خدمت امام علی‌ابن موسی‌الرضا(ع) نامه‌ای نوشت و از آن امام پرسید: ‌ای فرزند رسول خدا! از میان خویشان، خواستگاری برای دخترم آمده كه از هر جهت خوب است اما به نظرم این خواستگار خیلی بداخلاق است. حضرت فرمودند: اگر شخص بداخلاق، دین‌دار هم هست، به او دختر ندهید. (نوری طبرسی، ۱۴۰۹ق: ج۱۴، ص۱۹۲) راز سازگاری و داشتن یك زندگی آرام و خالی از دغدغه، خوش‌خویی و خوش‌اخلاقی زن و مرد است. از این رو، در روایت‌های اسلامی، پس از دین‌مداری، اخلاق آراسته و برتر، راز بهره‌مندی از یك زندگی شاد و بی‌بحران است.

– معیارهای گزینش همسر
روایات دیگری، ما را به همه سونگری و توجه به جنبه‌های گوناگون همسرگزینی دعوت می‌كند. محمد بن مسلم از امام باقر (ع) گزارش می‌كند كه گروهی از یاران امام از ایشان پرسیدند: ‌ای فرزند رسول خدا، اگر مسلمانی همسری بیابد كه خیلی زیبا اما دیوانه است و به خاطر زیبائیش، بخواهد با وی ازدواج كند آیا این اقدام او كار درستی است؟ حضرت فرمود: نه، ازدواج نكند. گفتند: اگر به گونه‌ای شیفته شده كه نتواند از آن زن صرف‌نظر كند، چه انجام دهد؟ حضرت فرمود: اگر دوست دارد با او ازدواج كند اما بكوشد از وی بچه‌دار نشود.

(كلینی، ۱۴۱۳ق: ج ۵ ، ص ۳۵۴) روایت نبوی دیگری، همین پیام را به گونة دیگری مورد توجه قرار می‌دهد. روزی پیامبر بزرگوار اسلام (ص) در خطبه‌ای با مردم چنین فرمود: «ایّاكم و خضراء الدمن… المرأه الحسناء فی منبت السوء»، «برحذر باشید از گل‌ها و نیلوفرهای زیبایی كه در مرداب پیدا می‌شود. مردم كه منظور حضرت را نفهمیده بودند، از ایشان پرسیدند: گل‌های زیبا و شاداب كدام است؟ آن حضرت فرمود: زن زیبارویی كه در خاندان و فضای خانوادگی نادرستی رشد و پرورش یافته باشد.» (همان، ص۳۳۲) پرورش در چنین خانواده‌ای از او شخصیتی دشوار می‌سازد. اگرچه وی زیبارو است اما همزیستی ندارد.در بسیاری از روایت‌ها، در گزینش شوهر بر سه ویژگی دین و تقوا، امانت‌داری و اخلاق پافشاری شده است اما در گزینش زن، بر ویژگی‌های دیگری همانند فقدان كمبودها و كاستی‌های شناختی همانند دیوانگی، احمقی و برخورداری از اصالت خانوادگی، شجاعت و مانند آن نیز تأكید شده است. به نظر می‌آید، بر اساس پیام این روایت‌ها، انتقال برخی از صفات شخصیت، همانند توانایی‌های شناختی و عاطفی از طریق مادر بیشتر است.

ب)- آسیب شناسی آداب اسلامی آمیزش
پدر و مادر، نقش اساسی در تعیین ویژگی‌های شخصیتی، فیزیكی، سلامت و عیب ساختار روانی و بدنی فرزند خود دارند. چگونگی آمیزش پدر و مادر، از جمله متغیرهای مهمی است که نقش چشمگیری در این راستا بر جای می‌گذارد. روایت‌های فراوانی، به دقت در زمان آمیزش (شب یا روز، چه هنگامی از ماه) و مكان آن، حالت‌های روانی حاكم بر والدین، روند تغذیه و مانند آن اشاره دارد. همه این موارد، در هموار یا ناهموار بودن روند رشد نطفه، بهنجار یا نابهنجار بودن نسل آینده و میزان تربیت پذیری فرزندان اثر اجتناب ناپذیری دارد. به عنوان نمونه، در روایتی بیان گردیده كه بهتر است آمیزش زن و شوهر در آغاز، میان و پایان هر ماه صورت نگیرد. در روایت دیگر، دقت در ذكر نام و یاد خدا هنگام آمیزش، با طهارت بودن (وضو)، دعا كردن و نماز خواندن پیش از آمیزش، سفارش شده است. امام صادق (ع)، در ذیل كریمة ۶۴ از سورة مبارکة اسراء[۴]

می‌فرماید: «یكی از راه‌های شركت شیطان در فرزندان این است كه هنگام آمیزش و شکل‌گیری نطفه، انسان از یاد خداوند غافل باشد.» (فیض‌كاشانی، ۱۴۰۲ق: ج۳، ص۲۰۳) در این رابطه به گروهی دیگر از روایت‌هایی که ما را به پای‌بندی به برخی از آداب آمیزش فرا می‌خواند، اشاره می‌كنم. امام جواد (ع) در روایتی بلند، داستان آمدن خضر پیامبر به نزد امام علی (ع) را نقل می‌كند. خضر نبی در این دیدار، از امام پرسش‌های فراوانی نمود و آن حضرت از فرزندشان امام مجتبی (ع) خواستند كه وی پاسخ آن پرسش‌ها را بدهد. از جمله آن پرسش‌ها این بود كه فرزند چه هنگام به عمو، عمه، خاله یا دایی خود می‌رود؟ امام فرمود: اگر هنگامی که مرد با همسرش همبستر می‌شود، از نظر روانی و عصبی آرام و بی‌اضطراب باشد، نطفه وی به آرامی و بدون اضطراب و آشفتگی در رحم همسرش می‌نشیند و جای می‌گیرد. از آن پس هنگامی که نوزاد متولد می‌شود، از نظر ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی، شبیه پدر و مادرش می‌شود. ولی اگر پدر و مادر هنگام آمیزش، دل شوریده، مضطرب وآشفته و از نظر بدنی متلاطم باشند، نطفه مرد با آرامش در رحم همسرش قرار نمی‌گیرد و بچه در این وضعیت به دایی یا خاله یا به عمو یا عمه‌اش می‌رود. (مجلسی، ۱۴۰۳ق: ج۶۰ ، ص۳۵۹).

خانمی خدمت نبی مكرم اسلام(ص) رسید و گفت: یا رسول الله! اگر خداوند عادل است، پس چرا من یك بچه كور قسمتم شده است. حضرت فرمودند: او گناهی نكرده بلكه شما کوتاهی كرده‌اید. آیا در هنگام آمیزش، شوهر شما شراب نوشیده بود؟ گفت: بلی! حضرت فرمودند: یكی از پیامدهای مصرف الكل این است كه روی بینایی بچه اثر می‌گذارد.بازنگری سیرة رفتاری معصومان نیز، زوایای دیگری از این آداب را برای ما باز می‌گشاید: هنگامی که نبی مكرم اسلام و همسرشان خدیجه تصمیم گرفتند که به فرمان خداوند پذیرای هدیة آسمانی یعنی وجود حضرت زهرا (س) باشند و نطفة ایشان بسته شود، خودشان و خدیجه را تحت چهل روز مراقبت، نظارت تغذیه و عبادات ویژه درآوردند. پیامبر به فرمان خداوند، چهل روز از خدیجه جدا شدند و خود و ایشان به آماده سازی بدنی و روانی خود پرداختند. پای‌بندی دقیق و هماره، نسبت به آداب آمیزش چنان مهم و اثرگذار است که پیامبر بزرگوار اسلام(ص)، به امیرالمؤمنین علی (ع) می‌فرمایند: مسائل مربوط به آمیزش را آن چنان‌كه من برایت توضیح می‌دهم نگهدار، همان‌طور كه جبرئیل به من آموزش داد و من آن‌ها را حفظ كردم. (طبرسی، ۱۴۰۸ق: ص۲۱۹).

ج)- بهینه سازی دوران بارداری
در روایت‌های اسلامی، سفارش‌های فراوانی به پدر و مادر، در راستای بهینه‌سازی دوران بارداری شده است. برای نمونه، مادران در مورد تغذیه و خوراك خود و دقت در پیراسته‌سازی و حلال بودن آن، فراوان سفارش شده‌اند. مادران باید از خوردن روزی حرام یا خوردن چیزهایی كه حلال و حرام بودن آن روشن نیست و از شنیدن آواهای نامشروع پرهیز كنند. بهتر است مادر هماره با وضو باشد و حتی با وضو هم بخوابد.
۲)- زمینه‌سازی تربیت دینی در آغاز تولد

الف)- از آغاز تولد تا روز هفتم
مرور و بازنگری آموزه‌های دینی مربوط به روزهای آغازین تولد نوزاد، موجب آگاهی ما از حكمت و فلسفة بسیاری از آموزه‌ها می‌شود. در این رابطه به سه مورد اشاره می‌كنم.
– خواندن اذان و اقامه
در برخی از روایات آمده است كه خواندن اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ نوزاد، وی را در بهره‌مندی از آرامش و امنیت روانی و مصون ماندن از جنون، پیسی و غش یاری می‌دهد. این‌كار هم‌چنین بسترساز آموزش‌های آتی، دربارة مفاهیم اعتقادی و مذهبی است. اگر نوزاد از آغاز با این آواها و آهنگ‌ها آشنا شود، در سنین بالاتر راحت‌تر پذیرای آموزش‌های دینی می‌شود، زیرا با این مفاهیم، واژه‌ها و پیام‌های آن، از این پیش مأنوس شده است.

پیامبر اكرم (ص) می‌فرمایند: اگر كسی در اولین روز تولد نوزاد، در گوش راست و چپ وی اذان و اقامه بگوید، آن نوزاد از دستبردهای شیطان مصون خواهد بود.(الإربلی، ۱۴۰۵ق: ج۲، ص۱۴۸) و هم‌چنین در روایتی دیگر می‌فرمایند: كودكی كه در گوش راست و چپش اذان گفته باشند، شیطان به او دستبرد نمی‌زند. (ابن شعبه حرانی، ۱۳۶۹: ‌ص۱۴) مصونیت از دستبرد شیطان بدین معنا است كه احتمال ارتداد، كفر، شرك و دین‌گریزی در وی پایین می‌آید. هم‌چنین در برخی از روایات آمده است، كودكی به شدت پرخاشگر و بداخلاق بود، وی را نزد نبی مكرم اسلام (ص) آوردند. حضرت از مادرش پرسیدند: وقتی این كودك متولد شد، آیا در گوش راست و چپش اذان گفتید؟ مادر گفت: نه، حضرت فرمودند: اگر دیدید نوزاد یا كودكی خیلی آشوب زده و بی‌قرار است، در گوش راست و چپ او اذان بگوئید.(البرقی، ۱۳۷۰: ج۲، ص۴۶۴) ششمین پیشوای معصوم امام صادق(ع) هم می‌فرمایند: نوزادی كه در گوشش اذان گفته می‌شود، دچار افت‌های شخصیتی چشمگیر نمی‌شود. (حر عاملی، ۱۳۶۷: ج۱۵، ص۱۳۷) این افت‌های شخصیتی همانند افسردگی، روان نژندی یا روان پریشی موجب می‌شود كه فرد همیشه مضطرب و آشفته باشد.

«تحنیك» یا كام برداشتن نوزاد با آب فرات، آب باران یا تربت امام حسین
این كام برداشتن، منجر به امنیت جسمی و روانی و گروش به اهل بیت (ع) است. امام معصوم می‌فرمایند: «حنّكوا اولادكم بماء الفرات و بتربة قبر الحسین (ع) فان لم یكن فبماء السماء.»، (كلینی، ۱۴۱۳ق: ج۶ ، ص۲۴). بر اساس پیام برخی از روایات، كام برداشتن از آب فرات بدین‌خاطر است كه اگر كسی از آن آب بنوشد، كینه اهل بیت(ع) را به دل نخواهد داشت. چون این آب از بین آب‌های عالم، آب مؤمن برشمرده شده است. چه بسا با عنایت خداوند، نوشیدن یا نوشاندن این آب؛ پیامدهایی همانند امنیت جسمی و روانی یا گرایش عاطفی مهرورزی، به خاندان پیامبر(ص) به دنبال داشته باشد. كام برداشتن نیز، یكی از اقدامات بسترساز برای تربیت پذیری دینی است.
– دقت در رنگ پوشش نوزاد

این امر، از دیگر آموزه‌های بستر ساز در تربیت دینی است. در برخی از روایات، در انتخاب نوع رنگ پوشش ومحیط اطراف زندگی نوزاد، توجه زیادی شده است. زیرا رنگ‌ها به عنوان یك محرك دیداری می‌توانند روی شكل‌گیری ویژگی‌های خلقی، عاطفی و انگیزشی، در شخصیت نوزاد اثر بگذارند. در پاره‌ای از روایات آمده است: نخستین روزی كه امام حسن مجتبی (ع) متولد شدند، خانم‌های اطراف حضرت، امام حسن(ع) را در پارچه زرد رنگی پیچیدند. همین امر پیامبر اكرم(ص) را ناراحت كرد و ایشان بی‌درنگ فرمود: چرا نوزاد را در لباس سفید نپوشاندید؟! در مورد گزینش رنگ لباس و آگاهی بهتر از پیامدهای روان شناختی آن، به نوشتة لوشه تاكس، روان‌شناسی رنگ‌ها، ترجمة لیلا مهردادی مراجعه كنید.
– نام گزینی و نقش آن بر فرایند رشد شخصیت

برگزیدن نام نیك، از دیگر عوامل بستر ساز در فرایند تربیت دینی است. نام نیكو، نماد هویت و شخصیت آیندة هر فرد است. هویت هر كسی، از متغیرهای فراوانی اثر می‌پذیرد كه یكی از اولین متغیرهای دخیل در شكل‌گیری هویت، نام او است. نبی اكرم(ص) از جایی می‌گذشتند، متوجه شدند كه مادری فرزندش را با نام «عاصیه» (گناهكار) صدا می‌زند. حضرت آن زن را به خاطر این نامگذاری مورد مواخذه قرار دادند و فرمودند: این نام را تغییر بده.

روان‌شناسان می‌گویند: كودكان در آغاز متوجه معنا و مفهوم نام خویش نمی‌شوند اما پس از این‌كه به سن رشد رسیدند، به آن توجه می‌كنند؛ به گونه‌ای كه معنا و مفهوم نام هر كس، در «خود پنداره»[۵] وی اثر می‌گذارد. خودپنداره به معنای پندار، برداشت و تصویری است كه هر فردی از خود، شایستگی‌ها، ظرفیت‌ها و توانایی‌هایش دارد. این خودپنداره، برآیندی از متغیرهای گوناگون، همانند وراثت، محیط، تربیت، ارتباطات و تعامل‌ها است كه همه در نهایت موجب می‌شوند تا هر فرد از خودش یك برآیندی مثبت یا منفی، ارزشی یا ضد ارزشی پیدا نماید.

نام همراه همیشگی انسان تا قیامت است و حتی به شهادت برخی از روایت‌ها، در قیامت نیز انسان را به نام دنیایی وی فرا می‌خوانند. هنگام حشر و فراخوانی آدمیان، آنان را به اسم‌هایشان صدا می‌زنند. یكی از كاركردهای روان‌شناختی مهم نام خوب، «همانندسازی» است. نام‌های خوب موجب می‌شوند كه هر فرد با بزرگانی كه نام وی با آنان یكی است، همانندسازی كند. در روایت آمده است: حتی پیش از تولد نوزاد، برای وی نامی برگزینید. امام علی(ع) می‌فرمایند: «نخستین نیكی پدر و مادر به فرزندشان، نام نیكویی است كه برای وی برمی‌گزینند.» (کلینی،۱۴۱۳ق: ج۶، ص۱۸) امام باقر(ع) نیز در این رابطه می‌فرمایند: «ما از ترس القاب و برچسب‌های بدی كه دیگران ممكن است به فرزندانمان نسبت بدهند، برای آنان پیش از تولد، كنیه[۶]برمی‌گزینیم.» در فرهنگ عربی و اسلامی، كنیه گذاری نوعی احترام گذاشتن به دیگران است؛ به ویژه اگر كسی را به جای نام با كنیه صدا كنند.

حضرت می‌فرماید: اگر پیش از تولد برای نوزاد خود نام و كنیه انتخاب نكردید، حداقل سعی كنید تا روز هفتم برای فرزندان خود نام نیكو برگزینید. (كلینی، ۱۴۱۳ق: صص ۲۹-۱۸) نام نیك از جمله حقوق فرزند بر والدین است. گزینش نام و چگونگی آن، از چنان اهمیتی برخوردار است كه در خبری آمده است: «مردی خدمت نبی مكرم اسلام (ص) آمد و از حقوق فرزندان بر پدر و مادر پرسید. حضرت فرمودند: اسم و نام خوبی برایش انتخاب كنید، خوب تربیتش كنید و او را در دستیابی به یك موقعیت اجتماعی شایسته یاری دهید.» (همان، ص ۴۸) حق سومی كه در این روایت از پیامبر گزارش شده است، دو گونه ممكن است تفسیر شود. گروهی می‌گویند مقصود از آن، گزینش همسر خوب است و برخی دیگر، این گفتار نبوی را به یاد دادن حرفه یا مهارت شغلی مناسب بازگردانده‌اند.

– آسیب شناسی خوب صدا نزدن نام فرزندان
گام بعدی در این باره، سبك نكردن نام برگزیده است. حواسمان باشد كه نباید با اضافه كردن پسوند یا پیشوندهایی اسم كسی را تحقیرآمیز صدا كنیم. خداوند متعال می‌فرماید: «ولا تنابزوا بالألقاب». (حجرات،۱۱) صدا كردن احترام آمیز بدین خاطر است كه نام شایسته و جهت دهنده‌ای برای فرزندان برگزینیم. نام‌ها باید دارای هدف، معنا و كرامت بخش باشد. پس از گزینش نام، نباید صدازدن فرزندانمان به گونه‌ای باشد كه به آنان احساس منفی یا تحقیرآمیز بدهد.

از دیگر آموزه‌های بسترساز در فرایند تربیت دینی، دادن صدقه است. در روایتی آمده است كه در روز هفتم، به وزن نوزاد صدقه بدهید. از جمله پیامدهای صدقه، پیشگیری از بلاهایی است كه برای ما قابل پیش‌بینی نیست. در روایات دیگری هم، عقیقه كردن در كنار صدقه دادن سفارش شده است.
بهتر است فرایند پرورش دینی در خانواده چگونه باشد؟
پیش بردن فرایند پرورش دینی، به صورت بهینه و كیفی، مستلزم توجه به برخی از نیازهای اساسی است كه به برخی از آن‌ها اشاره می‌كنم:
۱) پیشگیری از تحریكات جنسی كودكان

اگر دوست داریم كودكان خود را از خطر انگیزش زودرس یا انحراف جنسی باز داریم، باید به برخی از سفارش‌هایی كه در این زمینه از پیشوایان معصوم رسیده توجه و آن‌ها را با جدیت دنبال كنیم. در این جا تنها به به سه مورد از این سفارش‌ها اشاره می‌كنم:
الف) جداسازی بستر خواب کودکان از یكدیگر و از پدر و مادر

امام صادق(ع) در این‌باره می‌فرمایند: وای بر آن پدر و مادری كه با فرزند یا فرزندان خود هنگام آمیزش هم اتاق می‌شوند. سوگند به خدایی که جانم در دست او است؛ اگر هنگام آمیزش پدر و مادر, نوزاد آنان را در این حال ببیند و گفتار آنان را بشنود و حتی صدای نفس آنان را بشنود، هرگز به رستگاری نمی‌رسد و هنگام بزرگی به انحراف جنسی كشیده می‌شود. پدر و مادر این نوزاد، كسی جز خود را در این‌باره سرزنش نكنند. (كلینی، ۱۴۱۳ق: ج ۵، ص ۵۰۰)
ب)- نهی از بوسیدن دختر بیگانه

در سنی که دختر هنوز به بلوغ نرسیده، بوسیدن وی لذت‌آور است. از این رو، نباید دختر بیگانه را بوسید؛ زیرا این بوسیدن می‌تواند زمینه‌ساز انحرافات جنسی آینده آن دختربچه شود. همچنین در روایت آمده است، وقتی دختر یا پسربچه، به سن ۲ یا ۳ سالگی رسید، ران‌ها و ماهیچه‌هایش را فشار ندهید؛ زیرا این عمل در زود انگیزشی جنسی وی اثر می‌گذارد.
ج)- نداشتن ارتباط جنسی در برابر نگاه فرزندان
از آمیزش یا پیش‌درآمدهای آمیزشی، در برابر چشم فرزندان حتی در سنین كمتر از دو سال، باید پرهیز نمود. زیرا این‌ کارها بر تمایل و گرایش بچه‌ها به گناه و بزه‌كاری جنسی اثر می‌گذارد.

۲) مهرورزی و محبت
همه روان‌شناسان معتقدند كه کودکان به موازات نیازهای زیستی و فیزیولوژیكی به ویژه در سنین نخستین, نیازمند ارتباطات عاطفی و پذیرش از جانب دیگران هستند كه برآورده كردن این نیازها، موجب بسترسازی آرامش و تعادل روانی و دستیابی به برخی از بالندگی‌های روانی است. آرامش روانی، امنیت خاطر، اعتماد به نفس، اعتماد به والدین، الگوگیری در مهرورزی به دیگران و پیشگیری از انحرافات، نمونه‌ای از این امتیازات است. به اعتقاد برخی از روان‌شناسان، مهرورزی و محبت نمودن به کودکان، نه تنها موجب تندرستی بلكه بهترین پل ارتباطی برای تربیت کودکان در ساحت‌های گوناگون اعم از تربیت اخلاقی، دینی، سیاسی، عاطفی، فیزیكی و آموزشی است. ارتباط عاطفی با فرزند موجب می‌شود كه وی با والدین خویش صمیمی باشد، به آنان اعتماد كند و آنان را پناهگاه خویش در بحران‌های زندگی بداند. خداوند در قرآن كریم، خطاب به پیامبرش می‌فرماید: «فبما رحمةٍ من الله لِنتَ لهم ولو كنت فظّاً غلیظ القلب لانفضّوا من حولك»، (آل‌عمران، ۱۵۹) «به خاطر رحمت خدا بود كه تو با آنان ارتباط صمیمی و مهرآمیزی پیدا كردی، اگر یك فرد خشن و گستاخ بودی، هر آینه هیچ كس دور تو جمع نمی‌شد.» نقش محبت در جلب دیگران به دینداری، به خوبی از این آیه كریمه روشن می‌شود.