فضايل اخلاقى و ارزش‏ها در قرآن
۱- تسليم محض خدا
وَ قُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ‏(۱).
و مطيعانه براى خدا قيام كنيد.
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَ لَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ‏(۲).
ابراهيم، بزرگوار مردى كه [به تنهايى‏] يك امت بود، مطيع فرمان خدا و صاحب دين حنيف و از مشركان نبود.
فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ‏(۳).

پس زنان شايسته، فرمانبردارند و در غيبت شوهر، عفيفند و فرمان خدا را نگاه مى‏دارند.
وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْقَانِتِينَ وَ الْقَانِتَاتِ … لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً(۴).
مردان مؤمن و زنان مؤمن، مردان اهل طاعت و زنان اهل طاعت،… (خداوند) براى آنان آمرزش ومزدى بزرگ آماده كرده است.
أَلصَّابِرِينَ وَ الصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَ الْمُنْفِقِينَ و الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ(۵).

شكيبايان و راستگويان و فرمانبرداران و انفاق كنندگان وآنان كه در سحرگاهان آمرزش مى‏طلبند.
وَ مَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صَالِحاً نُؤْتِهَآ أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ‏(۶).

هر كس از شما كه مطيع خدا و پيامبرش شود و كار شايسته كند، دوبار به او پاداش دهيم.
يَآ أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِى اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرينَ‏(۷).
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، هر كه از شما از دينش باز گردد، چه باك، زود باشد كه خدا مردمى را بياورد كه دوستشان بدارد و آنان نيز خدا را دوست بدارند. آنان در برابر مؤمنان فروتنند و در برابر كافران سركش.
قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِى صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ‏(۸).

به تحقيق مؤمنان رستگار شدند، آنان كه در نمازشان خشوع مى‏ورزند.

وَ الْخَاشِعِينَ وَ الْخَاشِعَاتِ وَ الْمُتَصَّدِّقِينَ وَ الْمُتَصَدِّقَاتِ… لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً(۹).
مردان شكيبا و زنان شكيبا و مردان خدا ترس و زنان خدا ترس…، براى آنان آمرزش و پاداشى‏بزرگ (از سوى خدا) در نظر گرفته شده است.
إِنَّمَا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَ خَشِىَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ كَرِيمٍ‏(۱۰).
تنها، تو كسى را بيم مى‏دهى كه از قرآن پيروى كند و از خداى رحمان در پنهانى بترسد، چنين كسى را به آمرزش و مزدى گران مژده بده.
فَلاَ تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ لاَ تَشْتَرُوا بَاياتِى ثَمَناً قَلِيلاً(۱۱).
از مردم نترسيد. از من بترسيد و آيات مرا به بهاى اندك مفروشيد.
فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ‏(۱۲).
اگر ايمان آورده باشيد، سزاوارتر است كه از خدا بترسيد و بس.

 

فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِى وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِى عَلَيْكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ‏(۱۳).
از ايشان مترسيد. از من بترسيد تا نعمت خويش بر شما تمام كنم، باشد كه هدايت شويد.
وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَخْشَ اللَّهَ وَ يَتَّقْهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَآئِزونَ‏(۱۴).
و كسانى كه از خدا و پيامبرش اطاعت مى‏كنند و از خدا مى‏ترسند و پرهيزگارى مى‏كنند، از رستگارانند.
أَلَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لَا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ وَ كَفَى‏ بِاللَّهِ حَسِيباً(۱۵).
كسانى‏كه پيامهاى خدا را مى‏رسانند و از او مى‏ترسند و از هيچ كس ديگر نمى‏ترسند، خدا براى حساب كردن اعمالشان كافى است.
إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ(۱۶).
تنها دانشمندان از او مى‏ترسند و خداوند پيروزمند آمرزنده است.
رَضِىَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِكَ لِمَنْ خَشِىَ رَبَّهُ‏(۱۷).
خداوند از آنها راضى و آنها از خدا راضى‏اند و اين حال كسى است كه از خدا بترسد.
۲- فداكارى
وَ يُؤْثِرُونَ عَلى‏ أَنْفِسِهمْ وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ(۱۸).
و ديگران را بر خويش ترجيح مى‏دهند، هر چند خود نيازمند باشند.

۳- انفاق
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِى السرَّآءِ والضرَّآءِ(۱۹).
كسانى كه در توانگرى و تنگدستى انفاق مى‏كنند.
وَ أَنْفِقُوا خَيْراً لاَنْفُسِكُمْ‏(۲۰).
و به سود خود از مالتان انفاق كنيد.
فَاَمَّا مَنْ أَعْطى‏ وَ اتَّقى‏ وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى‏ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى‏(۲۱).
كسى كه بخشيد و پرهيزكارى كرد و بهترين را تصديق نمود، پس براى بهشت آماده‏اش مى‏كنيم.

لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتّى‏ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ‏(۲۲).
نيكى را نخواهيد يافت، مگر آن‏كه از آنچه دوست مى‏داريد انفاق كنيد.
۴- عفت و حيا
يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغنِيآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ‏(۲۳).
آن‏چنان در پرده عفافند كه هر كه حال ايشان نداند، پندارد كه از توانگرانند.

مَنْ كانَ غَنِيّاً فَلْيَسْتَعْفِفْ …(۲۴).
هر كه [از سرپرستان يتيم‏ها] توانگر است، عفت ورزد. [و از مال يتيم ارتزاق نكند]….
وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتّى‏ يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‏(۲۵).
آنان كه استطاعت زناشويى ندارند، بايد پاكدامنى پيشه كنند تاخدا از كرم خويش توانگرشان سازد.
وَ اَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ‏(۲۶).

و اگر پاكدامنى پيشه كنند، بر آنها بهتر است. و خدا شنوا و داناست.
… تَمْشى‏ عَلى اسْتِحْياءٍ …(۲۷)
(حضرت موسى(ع)) باحيا راه مى‏رفت….

۵- عفو و گذشت
فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ اِنَّ اللَّهَ يُحبُّ الُْمحْسِنينَ‏(۲۸).
از آنان درگذر (عفوشان كن) كه خداوند نيكوكاران را دوست مى‏دارد.
وَ اِنَّ السَّاعَةَ لَأتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ‏(۲۹).
بى‏ترديد قيامت فرا مى‏رسد، پس گذشت كن، گذشتى نيكو.
فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَ قُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُوْنَ‏(۳۰).
پس از آنان درگذر و بگو در امان هستيد، آرى به زودى خواهيد دانست.
و الْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الُْمحْسِنِينَ‏(۳۱).
و كسانى كه از خطاى مردم مى‏گذرند، خدا نيكوكاران را دوست مى‏دارد.
فَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ‏(۳۲).
پس كسى كه عفو كند و آشتى ورزد، مزدش با خداست.
و ليعفوا وَ ليَصفحوا ألا تُحِبّونَ أنْ يَغفِرَ اللّهُ لَكُم‏(۳۳).
و درگذرند و ببخشايند، آيا دوست نداريد كه خداوند شما را ببخشد.
فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتّى‏ يَأْتِىَ اللَّهُ بِاَمْرِهِ‏(۳۴).
عفو كنيد و گذشت كنيد، تا خداوند فرمانش را بياورد.
۶ – حلم و بردبارى
فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلاَمٍ حَليمٍ‏(۳۵).
پس او را به فرزندى بردبار مژده داديم.
اِنَّ اِبْراهيمَ لَحَليمٌ أَوَّاهٌ منيبٌ‏(۳۶).
ابراهيم بردبار و بسيار به درگاه خدا تضرّع داشت.
وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ اِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ(۳۷).
و آن‏كه صبر كند و از خطا درگذرد، اين از كارهاى پسنديده است.
فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ اُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ…(۳۸)
پس صبر كن، هم‏چنان‏كه پيامبران اولوالعزم صبر كردند، و در عقوبتشان عجله مكن….
سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ(۳۹).
سلام بر شما، به خاطر آن همه شكيبايى كه ورزيديد، سراى آخرت چه نيكو سرايى است.
وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدوةِ وَ الْعَشِىّ يُريدُونَ وَجْهَهُ‏(۴۰).
و همراه كسانى‏كه هر صبح و شام پروردگارشان را مى‏خوانند و خشنودى او را مى‏طلبند، خود را به صبر وادار كن.
فَاصْبِرْ عَلى‏ ما يَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِها وَ مِنْ ءَانَاىِ الَّيْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرافَ النّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى‏(۴۱).
بر آنچه مى‏گويند شكيبا باش و پروردگارت را پيش از طلوع خورشيد و پيش از غروب آن به پاكى بستاى و در ساعات شب و اول و آخر روز تسبيح بگو، اميد است كه خشنود گردى.
وَ اصْبِرْ عَلى‏ مآ اَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ(۴۲).
و بر هر چه كه به تو مى‏رسد، صبر كن، كه اين از نشانه تدبير در كارهاست.
فَاصْبِرْ اِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ‏(۴۳).

پس صبركن كه وعده خدا حق است، مبادا آنان كه به مرحله يقين نرسيده‏اند تو را بى‏ثبات و تحقير كنند.
فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَ لا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ‏(۴۴).
در برابر فرمان پروردگار صابر و استوار باش و چون صاحب ماهى (يونس) مباش.
وَ اصْبِرْ عَلى‏ ما يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَميلاً(۴۵)

.
و بر آنچه مى‏گويند صبور باش و به گونه‏اى پسنديده از ايشان دورى بجوى.
يآ اَيُّها الَّذِينَ ءَامَنُوا اصْبِرُوا وَ صَابِرُوا وَ رَابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ‏(۴۶).
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، شكيبا باشيد و ديگران را به شكيبايى فرا خوانيد و منسجم شويد [تا در جنگهاپايدارى كنيد] و از خدا بترسيد، باشد تا رستگار شويد.

وَ اِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ‏(۴۷).
اگر از شما بيست تن باشد و در جنگ پايدارى كنند، بر دويست تن غلبه خواهند كرد.
يآ أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا اسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ اِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرينَ‏(۴۸).
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، از شكيبايى و نماز مدد جوييد، كه خدا با شكيبايان است.

الصَّابِرينَ وَ الصَّادِقينَ وَ الْقانِتينَ وَ الْمُنفقينَ وَ الْمُسْتَغْفِرينَ بِالْأَسْحارِ(۴۹).
شكيبايان وراستگويان و فرمانبرداران و انفاق كنندگان و آنان كه در سحرگاهان آمرزش مى‏طلبند.
وَ الصَّادِقينَ وَالصَّادِقَاتِ وَ الصَّابِرينَ وَالصَّابِرَاتِ … أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً و أَجْراً عَظيماً(۵۰).

مردان راستگو و زنان راستگو، مردان شكيبا و زنان شكيبا… براى همه آنها خدا آمرزش و پاداش بزرگ مهيا ساخته است.
وَ كَاَيِّنْ مِنْ نَبِىٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبّيُّونَ كَثيرٌ فَما وَهَنُوا لِمآ اَصابَهُمْ فِى‏ سَبيلِ‏اللَّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرينَ‏(۵۱).
چه بسا پيامبرانى كه خدا دوستان بسيار همراه آنان به جنگ رفتند و در راه خدا هر چه به آنها رسيد سُستى نكردند و ناتوان نشدند و سر فرود نياوردند و خدا شكيبايان را دوست دارد.
اِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ‏(۵۲).

تنها، مزد صابران بى حساب ادا مى‏شود.
وَ اِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَاِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ(۵۳).

اگر شكيبايى كنيد و پرهيزگار باشيد، به راستى كه اين نشانه قدرت اراده شماست.

۷ -راستى و صداقت
وَ الَّذِى‏ جآءَ بِالصِّدقِ وَ صَدَّقَ بِه اُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ‏(۵۴).
و كسى كه سخن راست بر او آمد و تصديقش كرد، هم آنها پرهيزگارند.
وَ قُلْ رَبِّ اَدْخِلْنى‏ مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ اَخْرِجْنِى‏ مُخْرَجَ صِدْقٍ‏(۵۵).
و بگو اى پروردگار من، مرا به راستى و صداقت داخل كن و به راستى و صداقت بيرون بر.
وَ الْقَانِتينَ وَ القَانِتَاتِ وَ الصَّادِقينَ وَ الصَّادِقَاتِ‏(۵۶).
مردان فرمانبردار و زنان فرمانبردار، مردان راستگو و زنان راستگو.
فَأَمَّا مَنْ أَعْطى‏ وَ اتَّقى‏ * وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى‏ * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى‏(۵۷).
و اما كسى كه بخشايش [انفاق‏] و پرهيزگارى كرد و آن بهترين را تصديق كرد، پس به راحتى براى بهشت آماده‏اش مى‏كنيم.
قالَ اللَّهُ هذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقينَ صِدْقُهُمْ‏(۵۸).
خدا فرمود: اين روزى است كه راستگويان را، راستى گفتارشان سود دهد.
لِلْفُقَرآءِ الْمُهاجِرينَ الَّذِينَ اُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ اَمْوالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً وَ يَنْصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ‏(۵۹).
[غنايم‏] از آن مهاجران فقيرى است كه از سرزمين و اموالشان در طلب فضل و خشنودى خدا رانده شده‏اند و خدا و پيامبرش را يارى مى‏كنند، اينان راستگويانند.
لِيَجْزِىَ اللَّهُ الصَّادِقينَ بِصِدْقِهمْ…(۶۰)
تا خدا راستگويان را به سبب راستى گفتارشان پاداش دهد….

۸ – مهربانى و دلسوزى
لَقَدْ جآءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَريصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَءُوفٌ رِحيمٌ‏(۶۱).
البته پيامبرى از خود شما بر شما مبعوث شد، هر آنچه شما را رنج مى‏دهد، بر او گران مى‏آيد سخت به شما دل بسته است و با مؤمنان رؤوف و مهربان است.
ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى‏ ءَاثارِهِمْ بِرُسُلِنا وَ قَفَّيْنا بِعيسَى ابْن مَرْيَمَ وَ ءَاتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ وَ جَعَلْنا فى‏ قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً(۶۲).
سپس پيامبرانمان را پس از ايشان فرستاديم و عيسى بن مريم را از پى آنها روانه كرديم و به او انجيل را داديم و در دل پيروانش رأفت و رحمت نهاديم.
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ‏(۶۳).

به سبب رحمت خداست كه تو با آنها [مردم‏] اين چنين خوش‏خو و مهربان هستى.
فَقُولَا لَهُ قَوْلاً لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أوْ َيَخْشى‏(۶۴).
با او به نرمى سخن گوييد. شايد پند گيرد يا بترسد.
ثُمَّ كَانَ مِنَ الَّذينَ ءَامَنُوا وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ(۶۵).
و از كسانى باشند كه ايمان آورده‏اند و يكديگر را به صبر و مهربانى سفارش كرده‏اند.

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ اَشِدّآءُ عَلَى الكُفَّارِ رُحَمآءُ بَيْنَهُمْ‏(۶۶).
محمد پيامبر خداست و كسانى‏كه با او هستند، بر كافران سختگير و با يكديگر مهربانند.
وَ إِنَّكَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظيمٍ‏(۶۷).
و تو راست خُلقى عظيم [و نيكو].

۹ – اعتدال

وَ اقْصِدْ فِى‏ مَشْيِكَ‏(۶۸).
در رفتارت راه متعادل را برگزين.
وَ اِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدّينَ فَلَمَّا نَجَّيهُمْ اِلىَ الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ….
و چون موجهاى‏(۶۹) عظيم، همانند ابرها، آنها را فرو پوشد، خدا را از روى اخلاص در دين بخوانند و چون نجاتشان دهد و به خشكى برد، برخى متعادل شوند [و راه تشكر و سپاس پيش گيرند].
وَ لَوْ اَنَّهُمْ اَقامُوا التَّوْريةَ وَ الْإِنْجيلَ وَ مَآ اُنْزِلَ اِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فوقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ اَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ اُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَ كَثيرٌ مِنْهُمْ سآءَ ما يَعْمَلُونَ‏(۷۰).
و اگر تورات و انجيل را و آنچه را كه از جانب خدا بر آنها نازل كرده‏ايم بر پا دارند، از بالا و زير پاهايشان روزى بخورند، بعضى از ايشان مردمى متعادل هستند و بسيارشان بدكردارند.
فَاَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ اَقْسِطُوا اِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ‏(۷۱).
ميانشان صلحى عادلانه برقرار كنيد و عدالت ورزيد كه خدا عادلان را دوست دارد.
اِعْدِلُوا هُوَ اَقْرَبُ لِلتَّقْوى‏(۷۲).
عدالت ورزيد كه به تقوا نزديكتر است.

۱۰ – شجاعت
قَالَ لا تَخافَآ اِنَّنى‏ مَعَكُمَآ اَسْمَعُ وَ أَرى‏(۷۳).
گفت مترسيد، من با شما هستم، مى‏شنوم و مى‏بينم.
يا مُوسى‏ أَقْبِلْ وَ لَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْأَمِنِينَ‏(۷۴).
اى موسى پيش آى و مترس؛ تو در امان هستى.
… يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَ لاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ‏(۷۵).
[مؤمنان‏] در راه خدا جهاد مى‏كنند و از ملامت هيچ ملامتگرى نمى‏هراسند.
إِنَّمَا ذلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَآءَهُ فَلاَ تَخَافُوهُمْ وَ خَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ‏(۷۶).
آن شيطان است كه در دل دوستان خود بيم مى‏افكند. اگر ايمان آورده‏ايد از ايشان مترسيد، از من بترسيد.
فَمَنْ تَبِعَ هُدَاىَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَا هُمْ يَحْزَنُونَ‏(۷۷).
بر آنها كه از راهنمايى من پيروى كنند، بيمى نخواهدبود و خود اندوهناك نمى‏شوند.
إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَا هُمْ يَحْزَنُونَ‏(۷۸).
هر آينه آنان كه گفتند پروردگار ما اللَّه است و سپس پايدارى كردند، بيمى بر آنها نيست و اندوهگين نمى‏شوند.
أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ‏(۷۹).
آيا از آنها مى‏ترسيد و حال آن كه اگر ايمان داشته باشيد، سزاوارتر است كه از خدا بترسيد.
إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْأَخِرِ وَ أَقَامَ الصَّلَوةَ وَ ءَاتَى الزَّكَوةَ وَ لَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ‏(۸۰).
مساجد را كسانى آباد مى‏كنند كه به خدا و روز قيامت ايمان آورده‏اند و نماز مى‏گذارند و زكات مى‏دهند و جز از خدا نمى‏ترسند.
أَلَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالاَتِ اللَّهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لَا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ وَ كَفَى‏ بِاللَّهِ حَسِيباً(۸۱).
كسانى‏كه پيامهاى خدا را مى‏رسانند و از او مى‏ترسند و از هيچ كس جز او نمى‏ترسند، خدا براى حساب كردن اعمالشان كافى است.

آنچه كه نمى‏داند مى‏پرسد
فَسْئَلُواْ أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ‏(۸۲).
اگر خود نمى‏دانيد، از اهل كتاب بپرسيد.
وَ إِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلَى‏ أُوْلِى الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ‏وَرَحْمَتُهُ لاَتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَنَ إِلَّا قَلِيلاً(۸۳).
و چون خبرى، چه ايمنى و چه ترس به آنها رسد، آن را همه جا فاش مى‏كنند، و حال آن كه اگر به پيامبر و الوالامرشان رجوع مى‏كردند، حقيقت امر را از آنان در مى‏يافتند. و اگر فضل و رحمت خدا نبود، جز اندكى همگى از شيطان پيروى مى‏كردند.

ب) رذايل اخلاقى و ضد ارزشها در قرآن
۱- تكبّر
إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِى الْأَرْضِ‏(۸).
به راستى كه فرعون در آن سرزمين برترى و تكبر ورزيد.
إِنَّ الّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادتى سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ‏(۹).
كسانى كه در پرستش من سركشى مى‏كنند. به زودى در عين خوارى به جهنم در آيند.
فَلَمّا جَآءَهُمْ نَذيرٌ مَا زادَهُمْ اِلَّا نُفُوراً * اِسْتِكْباراً فِى الْأَرْضِ…(۱۰).
سپس آن گاه كه بيم دهنده‏اى آمد جز به نفرتشان افزوده نگرديد و به سركشى آنان در زمين انجاميد.
قَالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُوْنُ لَكَ اَنْ تَتَكَبَّرَ فِيها(۱۱).
گفت [: به ابليس‏] بيرون شو از اين مقام، تو را چه رسد به اينكه گردنكشى كنى.
وَ اِذا تُتْلى‏ عَلَيْهِ ءَاياتُنا وَلَّى‏ مُسْتَكْبِراً كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها(۱۲).
و هنگامى كه آيات ما بر آنها خوانده شود با خود پسندى از آن روى برگردانند، چنان‏كه‏گويى نشنيده‏اند.
عُتُلٍّ بَعْدَ ذلِكَ زَنيمٍ‏(۱۳).
خشن مردى [متكبر] ناشناخته نسب.
إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالاً فَخُوراً(۱۴).
هر آينه خدا متكبران و فخر فروشان را دوست ندارد.

۲- بخل
وَ لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا ءَاتَيهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَمَةِ(۱۵).
آنان كه بُخل مى‏ورزند، از آنچه كه خدا به آنها عطا كرده، پندارند كه بخل ورزيدن بر ايشان خير است، بلكه شراست، در قيامت آنچه را كه در بخشيدنش بخل مى‏ورزيدند، چون طوقى به گردنشان خواهد آويخت.
وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ و اسْتَغْنَى‏* وَ كَذَّبَ بِالْحُسْنَى‏* فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى‏(۱۶).
و امّا آن كس كه بخل و بى‏نيازى ورزيد و آن بهترين را تكذيب كرد، او را براى دوزخ آماده‏مى‏سازيم.
وَ مَنْ يَبْخَلُ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِىُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَرآءُ(۱۷).
و هر كس بُخل ورزد، در حقيقت در حق خود بُخل ورزيده است؛ زيرا خدا بى‏نياز است و شما نيازمند.
إِنَّ اللَّه لاَ يُحِبُ مَنْ كَانَ مُخْتَالاً فَخُوراً أَلَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بَالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَآ ءَاتَيهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ‏(۱۸).
خداوند خودپنسدِ متكبر را دوست نمى‏دارد؛ كسانى كه خود بُخل مى‏ورزند و ديگران را نيز به بخل وا مى‏دارند و مالى را كه خداوند به آنها داده پنهان مى‏كنند.

۳- حرص
… فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُوْلَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً(۱۹).
و هنگامى كه وحشت از ميان برود، از حرص غنايم، با زبان‏تيز خود، شما را برنجانند. اينان ايمان نياورده‏اند و خداوند اعمالشان را تباه كرده است و اين كار بر خدا آسان بوده است.
وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَ‏(۲۰).
و بخل و فرومايگى بر نفوس [مردم‏] غلبه دارد.
وَ مَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‏(۲۱).
و آنان كه از بُخل و حرص نفس خويش در امان مانده باشند از رستگارانند.
وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى‏ حَيَوةٍ(۲۲).
و آنان را از مردم ديگر حتى مشركان، بر زندگى اين جهانى حريص‏تر خواهى يافت.

۴- حسد
وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ(۲۳).
و [به پروردگارم پناه مى‏برم‏] از شرّ حسود، آن‏گاه كه رشك مى‏ورزد.
أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى‏ مَآءَاتَيهُم اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ ءَاتَيْنَآ ءَالَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَ ءَاتَيْنَاهُمْ مُلْكاً عَظِيماً(۲۴).
يا بر مردم به خاطر نعمتى كه خدا از فضل خويش به آنان ارزانى داشته، حسد مى‏برند، در حالى كه ما به خاندان ابراهيم كتاب و حكمت داديم و فرمانروايى بزرگ ارزانى داشتيم.
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُ‏(۲۵).
گروهى از اهل كتاب بر شما حسد مى‏ورزند، با آن‏كه حقيقت بر آنها آشكار شده، دوست دارند شما را از راه خود به كفر باز گردانند.

۵- شتابزدگى
خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ‏(۲۶).
آدمى شتابكار آفريده شده است.
وَ كَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولاً(۲۷).
و آدمى تا بوده شتابزده بوده است.
وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسَى‏ إِلَى‏ قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسَفاً قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِى مِنْ بَعْدِى أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ‏(۲۸).
و هنگامى كه موسى خشمگين و اندوهناك نزد قوم خويش بازگشت، گفت: در غيبت من‏چه بد جانشينانى بوديد. آيا در امر خداى خود عجله نموديد؟
أَتَى‏ أَمْرُ اللَّهِ فَلاَ تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى‏ عَمَّا يُشْرِكُونَ‏(۲۹).
فرمان خدا دررسيد به شتابش مخواهيد، او منزه است و از هر چه شريك او مى‏سازيد برتر است.
وَ مَايُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ، يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لاَيُؤْمِنُونَ بِهَا(۳۰).
و تو چه مى‏دانى، شايد قيامت نزديك باشد، آنان كه باورش ندارند، آن را با شتاب مى‏طلبند.

۶ – كرشمه در سخن گفتن
فَلاَ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِى فِى قَلْبِهِ مَرَضٌ‏(۳۱).
پس به نرمى سخن مگوييد تا آن مردى كه در قلب او مرضى هست به طمع افتد.