فعل معتل و قواعد عربی

به فعلي كه در ريشة آن حرف علّه (و، ي، ا) وجود داشته باشد «فعل معتل» مي‌گويند.
مانند:«وعد، يسر، قول، بيع، دعو، رمي و …»
انواع فعل معتل
از اين جهت كه حرف عله چندمين حرف ريشه باشد فعل معتل، به سه دسته تقسيم مي شود: مثال، اجوف، ناقص

۱-معتل مثال: فعلي است كه اولين حرف ريشة آن، حرف عله مي باشد.
الف)مثال واوي مانند:وعد(وعده داد)، وصل(رسيد)، ودع(رها كرد، ترك كرد)، وهب(بخشيد)…
ب)مثال يائي مانند يقظ (بيدار شد)، يسر(آسان شد)، يئس(نااميد و مأيوس شد)…
۲معتل اجوف: فعلي است كه دومين حرف ريشة آن، حرف عله مي باشد.
الف)اجوف واوي مانند: قول (گفت)، عود(بازگشت)…
ب)اجوف يائي مانند: بيع(فروخت)، سير(حركت كرد)…
۳-معتل ناقص: فعلي است كه سومين حرف ريشة آن، حرف عله مي باشد.
الف)ناقص واوي مانند: دعو(دعوت كرد، خواند)، تلو (تلاوت كرد)…
ب)ناقص يائي مانند: رمي (پرتاب كرد)، هدي (هدايت كرد)…
وجود حروف عله در ريشة فعل هاي معتل باعث مي شود كه تلفظ بعضي از صيغه ها دشوار يا غير ممكن باشد به همين دليل براي حل اين مشكل تغييراتي در فعل هاي معتل به وجود مي آوريم كه به اين تغييرات «اعلال» مي گويند.
مثلاُ «قول» براي تلفظ راحت تر به «قال» تبديل مي شود و «يرمي» به «يرميُ»، «لم تقول» به «لم تقل».
بنابراين به تغييراتي كه در فعل معتل ايجاد مي شود«اعلال» مي گويند.
انواع اعلال
در فعل معتل سه نوع اعلال (تغيير) بوجود مي آيد:(اعلال به قلب، اعلال به حذف، اعلال به اسكان)
الف)اعلال به قلب:
هرگاه يك حرف عله به حرف علة ديگري تبديل شود به اين نوع تغيير «اعلال به قلب» مي گويند.
مانند: قول قال بيع باع يخشيُ يخشي
ب)اعلال به حذف:
هرگاه حرف عله حذف شود به اين نوع تغيير، «اعلال به حذف» مي گويند.
مانند:يدعوون يدعون لم يقول لم يقل
ج)اعلال به اسكان:
هرگاه حرف علة متحرك، ساكن شود به اين نوع تغيير «اعلال به اسكان» مي گويند.
مانند: يرمي يرمي يقول يقول
سؤال: اعلال فعل هاي معتل بر چه اساسي و با توجه به چه قواعدي انجام مي شود؟
جواب: اگرچه اعلال هريك از سه نوع معتل (مثال، اجوف، ناقص) را بايد جداگانه ياد گرفت اما بعضي از قواعد و اصول اعلال وجود دارد كه تقريباً در اكثر فعل هاي معتل اجرا و رعايت مي شود.
اصول اعلال
۱-معمولاً حرف عله متحركي كه حرف قبلي اش ساكن باشد، حركتش را به حرف قبلي منتقل مي كند(و خودش ساكن مي شود)
مانند: يَبِيْعُ يَبِيْعُ يَقْوُلُ يَقُوْلُ (اعلال به اسكان)
۲-هرگاه دو حرف ساكن كنار هم قرار گيرند به اين حالت «التقاي ساكنين» مي گويند كه بايد اين حالت را از بين برد بنابراين حرف علة ساكن را حذف مي كنيم (براي رفع التقاي ساكنين)
يقولن يقلن يقول لم يقول لم يقل
۳-معمولاً حرف عله متحرك بايد با حركت حرف قبل از خودش تناسب داشته باشد در غير اين صورت بايد به حرف علة متناسب با حركت ماقبل خود، تبديل شود.
تناسب حرف با حركت ماقبلش عبارتست از: فتحه با الف(َ ا)- كسره با ياء(ِ-ي)- ضمه با واو(ُ و)
مانند: قول قال بيع باع
دو تذكر مهم:
۱-صداهاي كشيدة (ا-و-ي) در حقيقت حركتشان ساكن مي باشد (دانستن اين مورد براي تشخيص التقاي ساكنين، ضروري است)
۲-در همة فعل هاي ماضي معتل، تغييرات صيغه هاي ۶ تا ۱۴ دقيقاً همانند هم مي باشد بنابراين اگر در صيغة (۶) ماضي اعلال انجام شود همان اعلال در بقية صيغه ها نيز تا صيغة (۱۴) انجام شود.
اعلال فعل ها (مثال، اجوف، ناقص)
تذكر مهم: همانطوريكه مي دانيد حركت عين الفعل در ريشه هاي مختلف با هم تفاوت دارد و اين تفاوت حركت در چگونگي اعلال ها بسيار مؤثر و مهم است.
معتل مثال: وعد ِ يوعد (وعد-يعد)
وهب َ يوهب (وهب- يهب)
الف-ماضي
معتل مثال در ماضي هيچ اعلالي ندارد و مانند فعل هاي معمولي صرف مي شود.
وعد وعدا وعدوا وعدت وعدتا وعدن / وعدت وعدتما وعدتم وعدت وعدتما وعدتن / وعدت وعدنا
وهب وهبا وهبوا وهبت وهبتا وهبن / وهبت وهبتما وهبتم وهبت وهبتما وهبتن / وهبت وهبنا
ب-مضارع
معتل مثال واوي در مضارع در تمامي صيغه ها حرف عله حذف مي شود(اعلال به حذف)
يوعد يعد يوهب يهب
يعد يعدان يعدون تعد تعدان يعدن / تعد تعدان تعدون تعدين تعدان تعدن / اعد نعد
يهب يهبان يهبون تهب تهبان يهبن / تهب تهبان تهبون تهبين تهبان تهبن/ اهب نهب
الف)شش صيغة امر مخاطب از ريشة (وعد ِ)، (وهب َ) را بنويسيد.
ب)در جملة زير، فعل معتل و نوع آن را مشخص كنيد.
اخذ المعلم الكتاب من التلميذ و سأل منه عن الدرس و وصف التلميذ له الدرس.
ج)با توجه به حركت عين الفعل، مضارع و امر صيغة ۷ (للمخاطب) فعل هاي زير را بنويسيد. (همراه با ترجمة آن ها)
(وصف ِ): (وقف ِ): (وصل ِ): (ودع َ):

اعلال در اجوف
الف-ماضي
در پنج صيغة اول، حرف عله به الف تبديل مي شود (اعلال به قلب)
۱)قولا قال با توجه به اصل تناسب حرف عله با فتحة ماقبل آخر تناسب ندارد
۲)قولا قالا بنابراين بايد تبديل به «ا» شود. (در پنج صيغه)
۳)قولوا قالوا قول قال بيع باع
۴)قولت قالت
۵)قولتا قالتا
از صيغه ۶ تا ۱۴ حرف عله حذف مي شود (اعلال به حذف)
۶)قولن قلن از صيغة ۶ تا ۱۴ نيز ابتدا بخاطر تناسب حرف عله به «ا» تبديل
۷)قولت قلت مي شود ۶)قولن قالن ، ۶)بيعن باعن
۸)قولتما قلتما اما با انجام دادن اين كار التقاي ساكنين پيش مي آيد پس حرف
۹)قولتم قلتم عله ساكن را حذف مي كنيم. قالن قلن، باعن بعن
۱۰)قولت قلت البته براي تعيين حركت اولين حرف در صيغه هاي ۶ تا ۱۴ به
۱۱)قولتما قلتما اين صورت عمل مي كنيم كه اگر حرف عله در اصل «و» باشد
قولتن قلتن حركت ۱۲)حرف اول را ضمه مي دهيم قلن(قول) عدن(عود)
۱۳)قولت قلت و اگر حرف حرف عله در اصل «يـ» باشد حركت حرف اول را
۱۴)قولنا قلنا كسره مي دهيم:بعن(بيع)، سرن(سير)
الف)چهارده صيغة ماضي «بيع» را صرف كنيد.
ب)با توجه به صيغة ضمير، فعل مناسب را در جاي خالي قرار دهيد و جمله را ترجمه كنيد.
هن ………(قال)هن……….(فاز) هن ……….. (سار) هن …………(عاش)
أنا…………(قال) انت………(فاز) أنا…………. (سار) انت …………(عاش)

اجوف
ب-مضارع
– در تمامي چهارده صيغه، حرف عله حركتش را به حرف ما قبل مي دهد اعلال به اسكان
يقول يقول
يقولان يقولان
يقولون يقولون
تقول تقول
تقولان تقولان
۶)يقولن يقولن يقلن
تقول تقول
تقولان تقولان
تقولون تقولون
تقولين تقولين
تقولان تقولان
۱۲)تقولن تقولن تقلن
اقول اقول
نقول نقول
بر اساس اصل اول حرف علة متحرك كه حرف قبلي اش ساكن است،
حركتس به حرف قبل منتقل مي شود و خودش ساكن مي شود
يقول يقول
اجوف يائي نيز در تمامي صيغه ها به همين صورت است.
يبيع يبيع
در دو صيغة «۶ و ۱۲» نيز بعد از اعلال به اسكان حالت التقاي ساكنين
پيش مي آيد. بنابراين براي از بين بردن التقاي ساكنين حرف عله
ساكن حذف مي شود.
۶)يقولن يقولن يقلن
۱۲)تقولن تقولن تقلن
اجوف يائي نيز به همين صورت مي باشد.
۶)يبيعن يبيعن يبيعن
۱۲)تبيعن تبيعن تبعن

نكته: مضارع اجوف در صيغه هاي پنجگانه (۱-۴-۷-۱۳-۱۴) اگر به هر دليلي مجزوم شوند (امر، نهي، لم…) دچار التقاي ساكنين مي شوند به همين دليل حرف عله حذف مي‌شود.
۷-تقول قول قل ۱-يقول لايقول لايقل
۷-تبيع بيع بع ۱۳-ابيع لم ابيع لم ابع
تمرين
الف)چهارده صيغة مضارع «بيع» را صرف كنيد همراه با شش صيغة امر مخاطب آن.
ب)صيغة ۱ مضارع فعل هاي اجوف زير را بنويسيد. (با توجه به حركت عين الفعل آن‌ها) و معاني آن ها را ياد بگيريد.
«قال-عاد-فاز- ذاق- كان- تاب- راح-مات ( ُ )/ باع-سار-جاء-عاش- لاق ( ِ )»
ج)فعل هاي زير را مجزوم كنيد.
تعود : اقول : نسير : تخاف ‌
تعود، تكون، تنوب ( ُ )/ تسير، تعيش ( ِ )
ناقص:دعو يدعو (دعا-يدعو)/ رمي يرمي (رمي- يرمي)
نكتة مهم: در فعل معتل ناقص هرگاه حرف عله به ضمير متصل «و» و «يـ» برسد (يعني كنار هم قرار گيرند) حرف عله بايد حذف شود.
الف)ماضي
۱-دعو دعا… صيغة اول حرف عله به «ا» تبديل مي شود (۱)حرف عله به خاطر تناسب با حركت ماقبل
۲-دعوا … صيغة دوم اعلال ندارد تبديل به الف مي شود (اعلال به قلب) دعو دعا
۳-دعووا دعوا… ضيغة سوم حرف عله حذف مي شود (۳) حرف عله به دليل رسيدن به ضمير«و»
۴-دعوت دعت … صيغة چهارم حرف عله حذف مي شود حذف مي شود:دعووا دعوا،رميوا رموا
۵-دعوتا دعتا… صيغة پنجم حرف عله حذف مي شود (۴ و ۵) حرف عله كه به «ت» تأنيث مي رسد، حرف ميشود
۶-دعون … صيغة «۶ تا ۱۴» هيچ اعلالي ندارد.
۷-دعوت ۸-دعوتما ۹-دعوتم
۱۰-دعوت ۱۱-دعوتما ۱۲-دعوتن
۱۳-دعوت ۱۴-دعونا
نكته: معتل ماضي اگر عين الفعلش مكسور باشد (مانند:رضي، نسي، خشي، بقي) فقط در يك صيغه اعلال دارد (صيغة ۳)رضيوا رضوا (زيرا در صيغة اول خودش تناسب دارد و در صيغة «۴ و ۵» نيز حرف عله حذف نمي شود.)
تمرين
الف)چهارده صيغة ماضي رمي را صرف كنيد.
ب)جاي خالي را با صيغة مناسب فعل معتل پر كنيد. (با توجه به صيغة ضميرهاي داده شده)
هو …………. هي ……………. هم ………………. هن ……………..(رجو)
هو …………. هي ……………. هم ………………. هن ……………..(مشي)
ج)صيغة فعل هاي زير را تشخيص دهيد و آيا در اين فعل ها اعلال صورت گرفته است؟
دعوا: دعوا: دعوت:
دعت: نسي: نسوا:
ناقص
ب)مضارع
– در صيغه هاي پنجگانه (۱-۴-۷-۱۳-۱۴) ضمه ( ُ ) از آخر فعل حذف مي شود اعلال به اسكان
– در صيغه هاي (۳ و ۹ و ۱۰) حرف عله حذف مي شود.
۱-يدعو
يدعو
۲-يدعوان
يدعوان
۳-يدعوون
يدعون
۴-تدعو
تدعو
۵-تدعوان
تدعوان
۶-يدعون
يدعون
۷-تدعو
تدعو
۸-تدعوان
تدعوان
۹-تدعوون
تدعون
۱۰-تدعووين
تدعين
۱۱-تدعوان
تدعوان
۱۲-تدعون
تدعون
۱۳-ادعوا
ادعو
۱۴-ندعو
ندعو
– در صيغه هاي پنجگانه، روي حرف عله، ضمه ( ُ ) قرار دارد و به دليل اينكه تلفظ حرف علة مضموم در آخر فعل دشوار است ضمه را حذف مي كنم و در حقيقت حرف عله، ساكن مي شود.
– با توجه به نكتة صفحة قبل، حرف عله هرگاه به ضمير «و» (در صيغة ۳ و ۹) و ضمير «يـ» (در صيغة ۱۰) برسد حذف مي شود.
– در بقية صيغه ها نيز اعلال وجود ندارد.
نكتة مهم: مضارع ناقص در صيغه هاي پنجگانه كه هميشه اعلال به اسكان مي شود اگر به هر دليلي مجزوم شود (امر، نهي، لم…) براي جزم آن، حرف عله را حذف مي كنيم
تدعو لاتدع (مجزوم به حذف حرف عله) ترمي لاترم(مجزوم به حذف حرف عله)
تدعو ادع(مجزوم به حذف حرف عله) يهدي لم يهد(مجزوم به حذف حرف عله)
تمرين
الف)چهارده صيغة مضارع (رمي ِ) و شش صيغة امر مخاطب آن را صرف كيد.
ب)صيغة اول مضارع فعل هاي زير را (با توجه به حركت عين الفعل) بنويسيد و نوع اعلال آن ها را ذكر كنيد.
دعا-رجا-تلا-عفا ُ / هذي-رمي-مشي-جري-شفي ِ / نسي-رضي
ج)فعل هاي زير را مجزوم كنيد:
تتلو : ترجو : تهدي :
تخشي : يدعوان :
د) نوع اعلال فعل ها را با ذكر صيغة آن ها بنويسيد:
يرمون: يهدي: يدعوان:
يهديان: اهدي: ترجين:

خلاصة اعلال ها
مثال
ماضي: اعلال ندارد
مضارع: تمامي صيغه ها اعلال به حذف
اجوف:
ماضي: صيغة ۱ تا ۵ اعلال به قلب (تناسب ۶ تا ۱۴ اعلال به حذف (التقاي ساكنين)
مضارع: تمامي صيغه ها اعلال به اسكان (اصل اول) ۶ و ۱۲ اعلال به حذف (التقاي ساكنين)
ناقص:
ماضي:صيغة ۱ اعلال به قلب (تناسب)- ۳و۴و۵ اعلال به حذف- ۶ تا ۱۴ اعلال ندارد همنطور ۲
مضارع: صيغه هاي پنجگانه اعلال به اسكان –۳و ۹ و ۱۰ اعلال به حذف-بقية صيغه‌ها اعلال ندارد.
در قواعد فعل هاي معتل، علاوه بر اصول اعلال به خلاصة موارد نيز دقت كنيد:
 حركت عين الفعل در ريشه هاي مختلف با يكديگر تفاوت دارد به همين دليل صرف و گاهي اعلال فعل ها با هم تفاوت دارد:
مثال:وعد يعد- وهب يهب / اجوف: قال يقول، باع يبيع، خاف يخاف / ناقص:دعا يدعو –رمي يرمي- خسي يخشي