مجموعه فرهنگي تاريخي نياوران

در شمال شرق تهران (شميرانات) قرار دارد. شکل گيري آن به نخستين سالهاي سلسله قاجار بازمي گردد. اين مجموعه که پس از انقلاب اسلامي به مجموعه اي موزه اي تبديل شده است تا سال ۱۳۷۸ با مجموعه سعدآباد بطور مشترک اداره مي گرديد و از آغاز سال ۱۳۷۹ رسماًٌ مستقل شد. اکنون با در بر گرفتن ۵ موزه (کاخ اختصاصي نياوران، کاخ صاحبقرانيه، کوشک احمدشاهي، موزه جهان نما، کتابخانه اختصاصي) و فضاهاي فرهنگي ديگر همانند تالار آبي، سينماي اختصاصي و گالري جهان نما و همچنين باغ نياوران که از باغهاي سه گانه ييلاقي و بزرگ شمال قديم بوده است جاذبه هايي از تاريخ، فرهنگ و طبيعت را به تماشا گذاشته است.

كاخ نياوران،ميزبان۲۳۰۰۰جلد كتاب
خبرگزاري انتخاب : عرفان قانعيفرد: كوچك‌ترين‌ نسخه‌ موجود، كتاب‌ دعائي‌ در قطع‌بازوبندي‌ (۵/۵ * ۵/۴سانتي‌متر) و بزرگ‌ترين‌ نسخه‌،قرآني‌ در قطع‌ رحلي‌ تيموري‌ يا سلطاني‌(۵/۳۸ * ۲۴سانتي‌متر) هر دو به‌ خط‌ نسخ‌ مي‌باشد. قديمي‌ترين‌نسخه‌خطي‌ كتابخانه‌، ديوان‌ حافظ‌ (۹۶۰ ه‌. ق‌) به‌ خط‌حسن‌ كاتب‌ شيرازي‌ است‌.يكي‌ ديگر از نمونه‌هاي‌ ارزنده‌و جذاب‌ اين‌ مجموعه‌، دعاي‌ امام‌ جواد (ع‌) برروي‌طوماري‌ از پوست‌ آهو به‌ طول‌ ۱۰ متر و عرض‌ ۷ سانتي‌متراست‌

۱۸فروردین ماه ۱۳۸۶ساعت : ۲۶ , ۰۳
خبرگزاري انتخابامروز دوشنبه‌ ۱۰ مرداد ۱۳۸۴ – اول‌ آگوست‌دوباره‌ به كاخ‌ نياوران‌رفته‌ام‌ و قرار است‌ كه‌كتابخانه‌ فرح‌ پهلوي‌ را ببينم‌؛ آقاي‌ رضا دبيري‌نژاد، مرابه‌مسئول‌ فعلي‌ كتابخانه‌ – پروانه‌ احدي‌ – معرفي‌ مي‌كند.در روي‌ميز كناري‌ هم‌ آذر اسلامي‌ مشغول‌ خواندن‌ نسخ‌ خطي‌ است‌،كناراثر هنري‌ – هيچ- پرويز تناولي‌ ايستاده‌ام‌، از دور هم‌ اثرهنري‌ مستطيلي‌با حجم‌ واقعي‌ اما از جنس‌ نقره‌اي‌ سزار با لوارچيني‌ رخ‌ مي‌نماياند؛كتابخانه‌اي‌ كه‌ ۲۳۰۰۰ جلد كتاب‌ دارد،اما حدود ۶۷۰۰ جلد به‌ زبان‌ فارسي‌است‌ و اكثر كتاب‌هاي‌لاتين‌، زبان‌ فرانسه‌، هر چند كه‌ زبان‌هاي‌انگليسي‌،ايتاليايي‌، آلماني‌، روسي‌، لاتين‌ و… كتاب‌هايي‌ديگر را تشكيل‌ داده‌اند.اطلس‌

نفيس‌و يا اطلس‌
اثررا به‌ آرامي‌ ورق‌ مي‌زنم‌ و بعد كتاب‌را برداشتم‌ و ورق‌ ورق‌ نگاهش‌مي‌كنم‌

جالب‌ است‌ كه‌ بسياري‌ از نويسندگان‌خودشان‌ – شخصا – كتاب‌ را امضاء كرده‌اند وبه‌ شاه وقت ایران ویا فرح‌ ديباهمسر محمدرضا‌ پهلوي‌هديه‌داده‌اند؛ از منوچهر آتشي‌، عيسي‌ صديق‌، ذبيح‌ا… صفا،حسينقلي‌ مستعان‌،ابوالحسن‌ خلعتبري‌، سعيد نفيسي‌، حبيب‌ابلور، احسان یار شاطر ، پروين‌اعتصامي‌، محمد حجازي‌، آذر رهنما،رضا زاده‌شفق‌، احمد متين‌ دفتري‌،غلامرضا رشید یاسمی، علي‌دشتي‌، بهمن‌ مؤسس‌، وحيد دستگردي‌،شاپور اردشير ( جی ریپورتر، نصرا… فلسفي‌، فخرالدين‌ شادمان‌، ابراهيم‌ پورداوود و غيرهآنسوي آب نيز از ريچارد فراي گرفته تا… و بيشتر از همه‌ جالبیدر امضاي‌ منوچهر آتشي‌ شاعر معاصر بود و يا پروين‌اعتصامي‌،شاعره مشهور شاهزاده‌ و گدا

که به یادگار فیلمی آماتوریهم تهیه کردم

اما واقعا خوشحال‌ بودم‌ كه‌ امضاي‌ شاپوراردشير را يافتم‌، با موافقت‌ مسئول‌كتابخانه‌، امضاي‌ او رااسكن‌ كردم‌ و پس‌ از بازگشت‌ به‌ منزل‌ به‌ ناشرم‌ ارسال‌نمودم‌كه‌ بر روي‌ جلد همان‌ كتاب‌ مشهور او – فرهنگ اصطلاحات‌ فارسي‌به‌انگليسي‌منتشر شده دانشگاه تهران – كه‌ تصحيح‌ وویرایش كرده‌ بودم‌ استفاده‌ كند

اما به گمانم – از نظرعلمی – تنها شخص راوی زنده ای که می تواند محققان تاریخ معاصرایران را در بازشناخت ۱۱ سال آخر حکومت پهلوی در داخل کاخنیاوران یاری دهد خود ” فرح دیبااست !چون هزاران عکس وسند پراکندهو ناشناخته – به هر زبانی ، در داخل کاخ وجوددارد ؛ اما اکثر توضیحات به چیزی شبیه قصه و داستان می ماند وواقعیت امر در پی زاویه پنهان است !در داخل این کاخ هزاران اتفاقرخ داده که جزیی از تاریخ معاصر ما هستند

هر چند کهاین کاخ شانس بس بزرگی دارد که انسان با شعور و خلاقی مانندمسعود صالحی مسئولیت آن را به عهده دارد ، اما واقعا این مجموعهرا باید کاوش علمی کرد …. کاری که بدون تعارف و ملاحظه کاری باکتابسازی و و راوی گریو داستان سرایی برنمی آید و در کناردانش و آگاهی تاریخی ، زباندانی هم می خواهد و چه بسا مستلزم کارگروهی است و به طور انفرادی ، حتیاز چهره های نام آشناییمانند ” خسرو معتضد ، عبدالله شهبازی ، دکتر باقر عاقلی ،نجاتی ، رسولی و حتی مسعود بهنودهم بر نمی آید!اینکار – کار یک هيئت علمی – تحقیقی تاریخی آکادمیک و روشمند استکه در کنار تاریخ دانهای معاصر ، آن ۱۱ سال را بازكاويكند. و حیف است که این سند ها از بین برود .مانند اسناد دفترشاه! ..که همه اوراقش پس از خروجش غیب شده اند !یا مانند منزلیکی از این افراد ، جوانهای پر شر و شور در تانکر بنزینش فروکردند

 

مثلا از خاطرات فرح دیبا ، ورق پاره هایی دراینجا هست که با آنچه وی منتشر کرده است مغایر است ! وصدها اگر ومگر دیگر

به هر حال ، در حين‌ نگاه‌ كردنم‌ به‌ اسباب‌و اثاثيه‌ داخل‌ كتابخانه‌؛ دبيري‌نژاد هم‌توضيح‌ مي‌دهد، گاه‌نگاهم‌ به‌ اوست‌، گاه‌ گوشم‌ به‌ او،«كتابخانه‌ اختصاصي‌ كاخ‌نياوران‌ در ضلع‌ شرقي‌ ساختمان‌ كاخ‌ در دوطبقه‌ و يك‌ زيرزمين‌با زيربناي‌ تقريبي‌ ۷۷۰ مترمربع‌ در سال‌ ۱۳۵۵ احداث‌شده‌ است‌ساختمان‌ فوق‌ كه‌ طراحي‌ داخلي‌ آن‌ توسط‌ عزيز فرمان‌فرمائيان‌ وبه‌ انجام‌ رسيده‌، داراي‌ويژگي‌هاي‌ متمايزي‌ در نوع‌ معماري‌و ساختار سازه‌ مي‌باشدشيوه‌ به‌ كار رفته‌ در معماري‌ اين‌ ساختمان‌ براساس‌الگوي‌رايج‌

معماري‌ مدرن‌ در دهه‌ ۵۰ خورشيدي‌ است‌. تركيب‌هوشمندانه‌شيشه‌ و حجم‌ سنگي‌، نماي‌ شاخص‌ اين‌ بنا را شكل‌داده‌ است‌ فضاي‌ داخلي‌ساختمان‌ در سه‌ سطح‌ جداگانه‌ به‌عملكردهاي‌ گوناگون‌ كتابخانه‌ اختصاص‌يافته‌ است‌. بخشهاي‌اصلي‌ كتاب‌خانه‌ مشتمل‌ بر فضاي‌ مطالعه‌ و قفسه‌هاي‌كتاب‌ درطبقات‌ همكف‌ و اول‌ قرار گرفته‌ است‌

جايگاه‌ كتابدار وتحويلدار،آبدارخانه‌، اتاق‌هاي‌ صوتي‌/تصويري‌، هم‌چنين‌سرويس‌هاي‌ بهداشتي‌اختصاصي‌ و كارمندان‌ ديگر فضاهاي‌ موجود راتشكيل‌ مي‌دهند. علاوه‌ براين‌ بخش‌ عمده‌اي‌ از سطح‌ زير زمين‌براي‌ مخازن‌ كتاب‌ها و تابلوهاي‌ نقاشي‌درنظر گرفته‌ شده‌ است‌دسترسي‌ به‌ بنا از سه‌ طريق‌ جداگانه‌ تامين‌شده‌است‌

در طراحي‌ داخل‌ ساختمان‌ تركيب‌ برنز و شيشه‌در سطح‌ زيادي‌ به‌ كاررفته‌ است‌. هم‌چنين‌ مجموعه‌اي‌ نفيس‌ ازآثار حجمي‌ و نقاشي‌ هنرمندان‌ايراني‌ و خارجي‌ در دكوراسيون‌داخل‌ كتابخانه‌ به‌ كار رفته‌ است‌.يكي‌ از عناصر شاخص‌ تزئيني‌ـ كاربردي‌ كتابخانه‌ تركيب‌ حجمي‌ بزرگي‌شامل‌ بيش‌ از سه‌ هزاراستوانه‌ شفاف‌ است‌ كه‌ تامين‌ روشنايي‌ سقفي‌ كتابخانه‌را نيزبرعهده‌ دارد

 

مجموعه‌ كتابخانه‌ اختصاصي‌ كه‌ پس‌ ازبيست‌ و پنج‌ ماه‌كار علمي‌ و دشوار (اسفند ۱۳۸۰ تا فروردين‌توسط‌ يك‌ تيم‌متخصص‌ به‌ طور كامل‌ شناسايي‌ و سامان‌دهي‌شده‌ است‌، حاوي‌ بيست‌ و سه‌هزار جلد كتاب‌، پايان‌نامه‌،روزنامه‌، مجله‌ (تك‌ شماره‌ يا دوره‌هاي‌صحافي‌شده‌)، بروشور وكاتالوگ‌ است‌

البته‌ پيش‌ از اين‌ نيزتلاش‌هاي‌پراكنده‌اي‌ بين‌ سال‌هاي‌ ۱۳۶۴ تا ۱۳۷۹ براي‌سامان‌دهي‌ اين‌ كتابخانه‌ به‌ عمل‌آمده‌ بود ولي‌ در حد ثبت‌مجموعه‌ متوقف‌ ماند تا اين‌ كه‌ در سال‌ ۱۳۸۰ و بااصرار وحمايت‌ مهندس‌ سيد محمد بهشتي‌ رياست‌ وقت‌ سازمان‌ميراث‌فرهنگي‌ ساماندهي‌ به‌ شكل‌ جدي‌ آغاز گرديد

مجموعه‌ چاپي‌ كتابخانه‌ي‌اختصاصي‌ نياوران‌ از يك‌ سوبه‌ خاطر كتاب‌هاي‌ اهدايي‌ از سراسر ايران‌ وجهان‌ و از سوي‌ديگر به‌ خاطر ادغام‌ تمام‌ كتاب‌هاي‌ متعلق‌ به‌خانواده‌سلطنتي‌ (موجود در مجموعه‌) از لحاظ‌ زبان‌ و محتوابسيار متنوع‌ است ليكن‌زبان‌هاي‌ اصلي‌ مجموعه‌، فارسي‌ وفرانسه‌ و شاخص‌ترين‌ زمينه‌ موضوعي‌ آن‌ادبيات‌، تاريخ‌ و هنراست‌

در ميان‌ اين‌ سه‌ رشته‌ كتاب‌هاي‌ مربوط‌ به‌تاريخ‌ايران‌، ادبيات‌ فرانسه‌ و هنر نقاشي‌ از غناي‌ بيشتري‌برخوردار است‌.چاپ‌هاي‌ اول‌ بسياري‌ از سفرنامه‌هاي‌ به‌ نام‌ ومعتبر خارجيان‌ به‌ آسيا و ايران‌در كتابخانه‌ موجود است‌

مجموعه‌ نسبتاً كامل‌ انتشارات‌ دانشگاه‌ تهران‌ وبنيادفرهنگ‌ ايران‌ با صحافي‌ اختصاصي‌ به‌ رنگ‌ آبي‌ سلطنتي‌، آثاربسيارمعتبر از نقاشان‌ معروف‌ دنيا به‌ويژه‌ نقاشان‌ قرن‌ ۲۰ميلادي‌ با چاپ‌، كاغذ وصحافي‌ نفيس‌ در ميان‌ مجموعه‌ به‌ چشم‌مي‌خورد.وجود مجموعه‌هاي‌ كاملي‌از آثار تعدادي‌ از نويسندگان‌فرانسوي‌ قرن‌ ۱۸ و ۱۹ ميلادي‌ كه‌ در زمان‌حيات‌ خود آنان‌ به‌چاپ‌ رسيده‌ است‌ بر ارزش‌ اين مجوعه افزودهاست‌

قديمي‌ترين‌ كتاب‌ موجود در مجموعه‌ غيرفارسي‌ كه‌سال‌ ازانتشارش‌ مي‌گذرد كتابي‌ است‌ كه‌ توسط‌ Josephus Flavius در مورد تاريخ‌ قوم‌يهود نوشته‌ شده‌ و در سال‌ ۱۶۰۹ميلادي‌ در پاريس‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌.قديمي‌ترين‌ كتاب‌فارسي‌، ديوان‌ حافظ‌ به‌ شرح‌ سوري‌ است‌ كه‌ به‌ناصرالدين‌شاه‌ قاجار اهداء شده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ در سال‌ ۱۲۵۲هجري‌ شمسي‌ (۱۸۷۳ميلادي‌) در لايپزيك‌ منتشر شده‌است‌

جديدترين‌ اثر خارجي‌ مجله‌اي‌ است‌ با عنوان‌ Soap Opera Digestكه‌ درژانويه‌ ۱۹۷۹ به‌ كتابخانه‌ رسيده‌ آخرين‌اثر فارسي‌، جزوه‌اي‌ است‌ كه‌ در اوج‌انقلاب‌ اسلامي‌ (احتمالاًاواخر پاييز ۱۳۵۷) وارد مجموعه‌ شده‌ است‌.يادداشت‌هاي‌ موجود دركتاب‌ها كه‌ توسط‌ اهداكنندگان‌ نوشته‌ و امضاء شده‌است‌، ارزش‌معنوي‌ و تاريخي‌ به‌ كتاب‌هاي‌ عادي‌ بخشيده‌ است‌. در ميان‌اين‌يادداشت‌ها خط‌ و امضاي‌ پروين‌ اعتصامي‌ روي‌ ديوان‌ شعرش‌،علي‌ نقي‌وزيري‌، جان‌ اف‌ كندي‌، والت‌ديزني‌، جواهر لعل‌ نهرو،بازيكنان‌ تيم‌ فوتبال‌چلسي‌، چائوشسكو، گيرشمن‌، پوپ‌ و امضاءبسياري‌ از افراد سرشناس‌ديگر در خور توجه‌ است‌

بسياري‌از كتاب‌هاي‌ عادي‌ به‌ خاطر صحافي‌هاي‌ هنرمندانه‌ و نفيس‌ونحوه‌ بسته‌بندي‌ مي‌توانند مثل‌ يك‌ شي‌ء هنري‌ بازديدكنندگان‌را مجذوب‌سازند. كتاب‌هايي‌ كه‌ در جعبه‌هاي‌ چرمي‌ منقش‌، چوبي‌معرق‌كاري‌ شده‌،فلزي‌ كنده‌كاري‌ شده‌، منبت‌، مرصع‌ و غيره‌قرار دارند، از اين‌ قبيل‌اند

از نظرقطع‌، كوچك‌ترين‌كتاب‌ اين‌ مجموعه‌ قرآني‌ است‌ به‌ قطع‌ ۸ * ۵ سانتي‌متروبزرگ‌ترين‌ آن‌ اطلسي‌ است‌ به‌ زبان‌ لاتين‌ در قطع‌ ۲ * ۵۷سانتي‌متر

مشخصات‌ كامل‌ تك‌ تك‌ آثار اين‌ گنجينه‌ باتمام‌ ويژگي‌هاي‌ عمومي‌ واختصاصي‌ در پايگاه‌ اطلاعاتي‌رايانه‌اي‌ كتاب‌هاي‌ فارسي‌ و لاتين‌ به‌ صورت‌علمي‌ و برمبناي‌ استانداردهاي‌ جهاني‌ به‌ اضافه‌ ويژگي‌هاي‌ خاص‌اين‌مجموعه‌ ذخيره‌ شده‌ و از هر طريق‌ قابل‌ جست‌ و جو وبازيابي‌ است‌ و به‌زودي‌ از طريق‌ اينترنت‌ وارد شبكه‌ جهاني‌خواهد شد

كتابخانه‌ همچنين‌داراي‌ مجموعه‌ ارزشمندديگري‌ شامل‌ ۱۶۳ عنوان‌ نسخه‌ خطي‌ مي‌باشد.ازجمله‌ كاتبان‌اين‌ نسخه‌ مي‌توان‌ به‌ ميرعلي‌ هروي‌، احمد تبريزي‌،وصال‌شيرازي‌، زين‌العابدين‌ حسيني‌، محمدتقي‌ مشهدي‌، محمداصفهاني‌، شهيدشيرازي‌، احمد نجفي‌ زنجاني‌ و غلام‌ حسين‌اميرخاني‌ اشاره‌ كرد

كوچك‌ترين‌ نسخه‌ موجود، كتاب‌دعائي‌ در قطع‌ بازوبندي‌ (۵/۵ * ۵/۴سانتي‌متر) و بزرگ‌ترين‌نسخه‌، قرآني‌ در قطع‌ رحلي‌ تيموري‌ يا سلطاني‌(۵/۳۸ * ۲۴سانتي‌متر) هر دو به‌ خط‌ نسخ‌ مي‌باشد. قديمي‌ترين‌ نسخه‌خطي‌كتابخانه‌، ديوان‌ حافظ‌ (۹۶۰ ه‌. ق‌) به‌ خط‌ حسن‌ كاتب‌شيرازي‌ است‌.يكي‌ ديگر از نمونه‌هاي‌ ارزنده‌ و جذاب‌ اين‌مجموعه‌، دعاي‌ امام‌ جواد (ع‌) برروي‌ طوماري‌ از پوست‌ آهو به‌طول‌ ۱۰ متر و عرض‌ ۷ سانتي‌متر است‌

از بخش‌هاي‌ ديگركتابخانه‌، كلكسيون‌ آثار هنري‌ است‌ كه‌ مجموعه‌اي‌بيش‌ از ۳۵۰اثر شامل‌ تابلوهاي‌ نقاشي‌ و آثار حجمي‌ را دربرمي‌گيرد.ازجمله‌ هنرمنداني‌ كه‌ آثارشان‌ در اين‌ كلكسيون‌ ديده‌مي‌شود مي‌توان‌ به‌بهمن‌ محصص‌، ماركو گرگوريان‌، منوچهريكتائي‌،پرويز تناولي‌، مسعودعربشاهي‌، منصور قندريز، صادق‌تبريزي‌، ديه‌گو جاكومتي‌، اندي‌ وارهول‌ وپير ارماندو فرناندزآرمان‌) اشاره‌ كرد

اين‌ آثار مي‌تواند نشان‌دهنده‌بخشي‌ ازتاريخ‌ هنر معاصر به‌ويژه‌ جريان‌هاي‌ نوگراي‌ هنرايران‌ در دهه‌ سي‌ و چهل‌خورشيدي‌ باشد. اين‌ كتابخانه‌ پس‌ ازساماندهي‌ كتاب‌ها و عمليات‌ اوليه‌بازسازي‌ هم‌زمان‌ با روزجهاني‌ موزه‌ و بزرگداشت‌ ميراث‌ فرهنگي‌ در خردادماه‌ ۱۳۸۳بازگشايي‌ گرديد

کاخ نیاوران به دستور ناصرالدین شاه قاجار در ۱۲۶۷ ه.ق در منطقه نیاوران که در شمال دارالسلطنه تهران و نزدیک دارآباد بود ساخته شد. وی دستور داد مجموعه قصرهایی را بسازند تا بتواند در تعطیلات تابستان از گرمای شهر به آن پناه ببرد. بخش اصلی این کاخ ها در دو طبقه شامل؛ شاه نشین، کرسی خانه، حمام و حدود ۵۰ دستگاه خانه، هرکدام شامل ۴ اتاق و یک ایوان برای زنانش بود. بنابر تحقیق آنوبانینی این کاخ در سی و یکمین سال حکومت پنجاه ساله ناصرالدین شاه به جهان نمای صاحبقرانیه مشهور شد. پس از او مظفرالدین شاه تغییراتی در ساختمان ایجاد و قسمتی از حرمسرا را خراب کرد. مهمترین حادثه ای که در این مجموعه رخ داد امضای فرمان مشروطیت در حیاط کاخ صاحبقرانیه توسط مظفرالدین شاه بود.
از قسمت های مهم کاخ صاحبقرانیه می توان به کرسی خانه، چایخانه، ظرفخانه، اتاق های بازی، بار و پذیرایی در طبقه اول و اتاقهای مذاکرات، انتظار سفرا، منشی، هدایا و استراحتگاه محمدرضا شاه اشاره کرد. همه درها و پنجره های چوبی این بنا به شکل ارسی بوده و با شیشه های رنگین تزئین شده است. در اواخر دوره قاجار ساختمانی جهت خوابگاه ییلاقی احمدشاه در میان باغ نیاوران با مساحتی بالغ بر ۸۰۰ متر در دو طبقه با سقف شیروانی بنا شد که به آن کوشک احمدشاهی گفته می شود. از ویژگی های عمده این

بنا تزئینات و نمای آجری به کار رفته و در سرتاسر نمای بیرونی آن است. آجرها از نوع منقوش قالبی و با طرح های متنوع به رنگ نخودی است. آثار موجود در این موزه؛ هنرهای پیش از اسلام و آثار هنرهای تجسمی معاصر ایران و جهان به نمایش درآمده اند. از جمله این آثار می توان به مفرغ های لرستان، سفالینه های املش، هنرهای سرخپوستان آمریکای شمالی مربوط به هزاره های اول و دوم پیش از میلاد و آثاری از هنرمندان معاصر اشاره نمود.
این کاخ در نیاوران (میدان شهید باهنر) واقع شده و در تمام ایام هفته به غیر از روزهای سوگواری رسمی قابل بازدید می باشد.