چکیده

مطالعات سیل به منظور برنامه ریزي ، بهره برداري بهینه و مدیریت این پدید ه طبیعی از جمله مسائل مبتلا به کشور است. شرایط اقلیمی خشک و نیمه خشک بخش وسیعی از کشور سبب شده است علیرغم تحمیل خسارات سنگین ناشـی از بـروز خشکسـالی ، همه ساله شاهد بروز سیلابهاي مخرب با دامنه خسارات وسیع بود.در این تحقیق میزان تاثیر هر یک از زیرحوزه هـا در دبـی اوج و میزان سیلاب خروجی با وقوع هر رویداد بارش در حوزه آبخیز دوراهان تعیین گردید. بر اساس نتایج بدست آمده، زیر حوزه هاي ۶

و ۵ به ترتیب بیشترین و کمترین تاثیر را در سیل خیزي حوزه در بارش با دوره بازگشت ۱۰۰ سال داشته اند.

واژه هاي کلیدي :حوزه آبخیز دوراهان، رواناب،دبی اوج، سیلاب، سیل خیزي.

مقدمه

از سالها دور بشر با زندگی در دشتهاي سیلابی و حاشیه رودخانه ها سعی کرده تا از جریان آب جهت تامین آب شرب ، کشاورزي و صنعت استفاده نماید . بدیهی است مطالعه منابع آب در هر منطقه اي یکی از ضروریات مهم در برنامه ریزي هاي توسعه اقتصادي و اجتماعی جوامع به شمار می رود.

وقوع سیلاب یکی از خطراتی است که همیشه ساکنان حاشیه رودخانه ها را تهدید می نماید . اما رویداد،اندازه و تکرار سیل ناشی از عوامل متعددي است که بسته به شرایط اقلیمی، طبیعی و جغرافیایی هر منطقه تغییر می کند. به همین دلیل رابطه بین بارنـدگی و رواناب به طور محسوس از حوضه اي به حوضه دیگر متفاوت است. نه فقط هر حوزه بلکه هر زیر حوضه نیز شـرایط ویـژه خـود را دارد که بایستی به طور مستقل مورد بررسی قرار گیرد.( غیور،.(۱۳۷۱ در مدیریت آبخیزداري حوزه ها، تعیین شدت سـیل خیـزي زیرحوزه ها و مقایسه هایی که از این بابت در تعیین اولویت بندي ها و سیاست گذاري هایی که لازم است انجـام گیـرد از اهمیـت بالایی برخوردار است (مرید و همکاران،.(۱۳۷۵با توجه به اینکه براي جلوگیري از بروز این گونه پدیده هاي زیان بار در زمان حاضر نمی توان در عوامل و عناصر جوي تغییر ایجاد کرد، بنابراین هرگونه راه حل اصـولی و چـاره سـاز را بایـد در روي زمـین بـویژه در حوضه هاي آبریز جست و جو کرد. از این نظر، مناطقی که پتانسیل بالایی در ایجاد سیل دارند باید شناسایی شوند. در ایـن زمینـه اولین گام که براي کاهش خطر سیل مطرح می شود، مهار سیل در سرمنشأ آن – یعنی در زیرحوضه ها- است. مسلماً بـراي انجـام این کار به شناساسس مناطق سیل خیز در داخل حوضه نیاز است، زیرا به دلیل وسعت زیاد وگستردگی حوضـه هـاي آبریـز انجـام عملیات اجرایی و اصلاحی در سراسر حوضه امکان پذیر نیست و حتی در صورت عدم بررسی دقیق می تواد امکان تشدید دبـی اوج را با تغییر همزمانی دبی هاي اوج زیر حوضه ها سبب گردد.(خسروشاهی،ثقفیان،(۱۳۸۱ اطلاعات موجود از سیل در طی سا ل هاي اخیر حاکی از روند افزایشی وقوع این پدیده در حوزه هاي آبخیز می باشد، بطوریکه هر ساله در قانون بودجه، اعتبارات قابل توجهی براي بازسازي مناطق سیل زده و آسیب دیدگان حاصل از آن پیش بینی می گردد(روغنی،م،.(۱۳۸۲ حوزه ي آبخیز زمانی می تواند سیل خیز محسوب شود که فراوانی وقوع سیلاب درآن حوزه از سایر حوزه هاي دیگر بشتر باشد حال ممکن است این فراوانی بطـور مکرر و یا دردوره هاي چندساله اتفاق بیفتد.(طهماسبی پور وهمکاران،(۱۳۹۱به لحاظ اینکـه سـیلاب عـلاوه برتخریـب تاسیسـات احداثی در مسیر رودخانه ها ، می تواند باعث خرابی سدهاي بزرگ شده و حجم عظیمی از آب به پایین دست جاري می گردد لـذا تحلیل فراوانی وقوع سیلابها اهمیت بسزایی در کارهاي آبی پیدا کرده است . این تحلیل فقط بعنـوان وسـیله اي بـراي کـم کـردن خطرها بکار نمی رود بلکه از آن براي بالا بردن کارایی طرحها نیز استفاده می شود.(عبدي،(۱۳۸۵

مطالعه این موضوع در حوزه دوراهان نیز ضروري بوده و لازم است تحلیل ضریب سیل خیزي و فراوانـی وقـوع سـیلاب بـراي دوره بازگشتهاي مختلف برآورد و مورد بررسی قرار گیرد تا بدین وسیله مناطق حساس خطر خیز را مشخص کـرده واقـدامات حفـاظتی لازم را بعمل آورد. منظور از محاسبه ضریب سیل خیزي تلاش براي رسیدن به یک شـاخص اسـت کـه از طریـق فرمـول مربوطـه محاسبه شده است و سپس با استفاده ازGIS نقشه هاي ضریب سیل خیزي تهیه می شود.(طهماسبی پور و همکاران،(۱۳۹۱

مشخصات منطقه مورد مطالعه حوزه آبخیز دوراهان با مساحت ۷۸/۸۷کیلومتر مربع در فاصله تقریبی ۱۱۰ کیلومتري جنوب شرقی شهرکرد در استان چهارمحال

و بختیاري قرار گرفته است. گسترة این حوزه بین مختصات جغرافیاییً۰۷و ۰۳ و ۵۱o ًتا۴۷ َو۱۲ و ۵۱ o طـول شـرقی ًو۴۲ و

َ۳۶ و ۳۱ o ًتا۴۰ َو۴۲ و ۳۱ o عرض شمالی واقع شده است.

حوزه مطالعاتی منطقه اي کوهستانی وپر شیب است ارتفاعات سبزکوه ،کـوه تـوره ،کـوه بوسـرخی درغـرب حـوزه وکـوه پرنظـامی ،گدار،ناله شکن (نالشکن )درشرق ومرکز حوزه ازارتفاعات مهم منطقه بشمارمی آیند حداکثر ارتفاع حوزه واقع در قسمت شمال غرب حوزه ودرارتفاعات سبزکوه با ارتفاع ۳۸۱۸ و حداقل ارتفاع واقع در قسمت جنوب حوزه با ارتفاع۲۰۰۰ متر از سطح دریا می باشد.

از نظر تقسیمات حوزه اي محدوده مطالعاتی حوزه دوراهان جزئی از حوزه آبریز رودخانه کارون می باشد.

روستاي دوراهان در قسمت جنوب حوزه واقع گردیده است.همچنین روستاهاي ده توت وده باغ وده علـی وسـرپیر درایـن حـوزه واقعند.

حوزه دوراهان کلاً به ۷ زیر حوزه تقسیم شده که از این تعداد ۶ زیر حوزه هیدرولوژیک و یک زیر حوزه غیر هیدرولوژیک می باشد.

سوابق تحقیق

قائمی و همکاران ( ( ۱۳۷۵ در یک مطالعه موردي ضمن معرفی شش عامل تأثیر گذار بر سـیلاب شـامل : عمـق بارنـدگی، زمـان بارندگی، عمق برف انباشته، شیب و شکل حوضه، جنس زمین و پوشش گیاهی و ارزش گذاري کمی آنها با نظرکارشناسـی، شـدت سیل خیزي زیر حوضه هاي رودخانه کرخه را تعیین نمودند .نحوه انتخاب و کمی کردن عوامل و دخالت دادن نظـر کارشناسـی در وزن هاي هر یک از عوامل مؤثر از جمله موارد متکی به قضاوت کارشناسی در این مطالعه محسـوب مـی گـردد .در حالیکـه فـرض ضمنی رفتار خطی زیر حوضه هاي و عوامل مؤثر بر سیل خیزي و نیز نادیده گرفتن نقش روندیابی رودخانه ها در سطح حوضه هاي بزرگ مورد تردید جدي است . در زمینه منطقه بندي خطر سیل بعضی از محققین از داده هاي دور سنجی وGIS اسـتفاده کـرده

اند.
)Jons٢٠٠٠) ضمن بررسی عواملی که منجر به تولید سیل می شود، فعالیت هاي انسانی را در درون حوزه روي بزرگی و تعـداد وقوع سیلاب هاي تأثیرگذار دانسته است . این موضوع اهمیت مکان یابی مناطق مناسب جهت توسعه شهرسـازي و سـایر فعالیـت هاي درون حوضه اي را مورد توجه قرار میدهد.

عبدي و زنجانی جم (۱۳۸۲) براي تعیین ضریب سیل خیزي از آمار دبـی سـنجی ایسـتگاههاي هیـدرومتري کـه مشـتمل بـر ۱۰

ایستگاه در حوزه قزل اوزن و ۲ ایستگاه قروه و آبگرم در حوزه رودخانه شور می باشد استفاده کردند. بـراي آنـالیز سـیلاب بایسـتی تعداد سالهاي آماري یکسان در نظر گرفته شود که در این رابطه با بررسی بعمل آمده دوره آماري مشترك بـراي ایسـتگاه هـا آمـار سالهاي آبی ۶۱-۶۲ لغایت ۷۶-۷۷ تعیین و با استفاده از فرمول مجموع مربعات باقیمانده بهترین توزیع آماري جهت آنالیز ، توزیـع لوگ نرمال مناسب تشخیص داده شد و برآورد ضریب سیل خیزي با دوره بازگشتهاي مختلف بر اساس آن انجام گردیـد.روغنـی و همکاران ( ( ۱۳۸۳ در مقاله تحت عنوان” معرفی روشی در مکا ن یابی سطوح مؤثر بر دبی اوج سیلاب به منظور کـاهش خطـرات سیل درحوزه هاي آبخیز کشور” نتیجه می گیرند که از خروجی به طرف بالادست و بخش هاي میانی حوزه، همراه با افزایش وسعت سطوح هم پیمایش، ت أثیر زیر حوزه ها در دبی اوج سیلاب افزایش نشان می دهد. لـذا بـا تمرکـز عملیـات آبخیـزداري و کنتـرل سیلاب براساس اولویت هاو مناطق تعیین شده، ضمن دسترسی به اهداف تحقیق، کاهش قابل توجهی در هزینه هاي اجرائـی طـرح پیش بینی می گردد.