چکیده

امروزه بیشتر صاحبنظران بر این باورند که هیچ امری در زندگی انسان برای پیشبرد اهداف او نمی تواند مهم تر و مؤثّر تر از مدیریت و رهبری باشد. مطالعه نهج البلاغه، هر خواننده ژرف نگر را با این حقیقت آشنا می سازد که آن حضرت برای اداره جامعه، اصول و مبانی ارزشمندی ارائه کرده اند. این تحقیق سعی دارد با الهام از آموزه های امام علی(ع)، در نامه ۵۳ نهج البلاغه معروف به عهد نامه مالک اشتر، مسائل مربوط به رهبری و مدیریت اسلامی را تجزیه و تحلیل کرده و به تدوین الگوی مدیریت اسلامی بپردازد. در انجام این پژوهش که از نوع تحقیقات کیفی است، از رویکرد نظریه زمینه ای و یا بعبارتی نظریه برخاسته از داده ها استفاده شده است. محقق پس از تجزیه و تحلیل داده ها به ۲۴ مقوله اصلی دست یافته که پس از سازماندهی مقولات، با توجه به وفور داده ها در زمینه تصمیم گیری، این مقوله بعنوان پدیده (مقوله) محوری در مرحله کدگزاری گزینشی انتخاب شده است. ودر طی استخراج مدل مدیریت اسلامی،فرآیند تصمیم گیری علوی نیز به دست آمده است. در طی این پژوهش محقق توانسته است سبک رهبری امام علی(ع) را از متن عهدنامه استخراج نماید که از آن با عنوان »الگوی رهبری تناسبی «یاد شده است.علاوه برآن، سه منبع قدرت فرهمندی، مقبولیت مردمی ومشروعیت قانونی بعنوان عوامل قدرت و نفوذمؤثر بررهبری شناخته شده است.

کلید واژه ها: مدیریت اسلامی، نهج البلاغه،حضرت علی(ع)، نظریه زمینه ای، رهبری تناسبی.

.۱ مقدمه
-۱-۱ اهمیت و ضرورت موضوع
با مطرح شدن بحث مدیریت ،از جمله نخستین پرسش هایی که پیش می آید این است که آیا اساسأ وجود مدیریت ضروری است یا نه ؟

-۱ ویژگی اجتماعی بودن از فطریات انسان است و انسان همیشه در اجتماع و بصورت دسته جمعی زندگی کرده است؛و همین زندگی اجتماعی ملازم وجود قدرتی نظم آفرین و قوانینی مورد پیروی همگان است.

-۲ غرایز حیوانات،راهنمای اعمال و تلاش های آنها است؛اما انسان موجودی است عاقل و عقل راهنما و مدیر اوست ولی آدمی دارای عقل مطلق نیست،و همین نقصان عقل موجب نیاز انسان به استفاده از مشورت و هدایت تشریعی می شود.که ضرورت وجود رهبران و مدیران را ایجاب می نماید.

-۳ انسان هم دارای نیروی صلاح است و هم نیروی فساد؛این بعد فساد و هوای نفس که انسان را به کار های بد و نا صواب می کشاند. و به همین دلیل لازم است که راهنما و مدیری او را هدایت کند تا از فطرت الهی خود بهره جوید.

-۴ هر جا هدفی باشد ،برای رسیدن به هدف ،برنامه ریزی لازم است. برای برنامه ریزی و اجرای آن نیز وجود مدیر و اعمال مدیریت ضروری است. -۵ هر جا سازمانی باشد،باید سازماندهی و برنامه رزی در جهت نیل به اهداف سازمان انجام گیرد و چنین کوشش هایی نیاز به مدیریمدبّر و

شایسته دارد.(بهارستان،۱۳۸۴،ص(۱۱ با توجه به دلایل ذکر شده مسلّم است که هیچ امری در زندگی انسان مهمتر و مؤثر تر از رهبری و مدیریت یست .و با توجه به اینکه آموزه های دین

اسلام در خصوص مدیریت و رهبری جامعه،اصول و مبانی ارزشمندی ارائه کرده است و با اعتقاد به این موضوع که دین اسلام کاملترین ادیان است ؛پس لازم و ضروری است که علم و مدیریت را از دیدگاه اسلام بررسی کرده و آن را مدلسازی نماییم.

نهج البلاغه،بی تردیدپس از قرآن کریم گرانقدرترین وارزشمندترین میراث اسلام است.زیرا نازلات و صادرات وجودی است که والاترین وجود پس از پیامبر اکرم(ص)است(دلشاد تهرانی،۱۳۷۹،ص.(۱۲ نهج البلاغه که شامل خطبه ها ،نامه ها و کلمات قصار امام علی (ع) است ،در خصوص مدیریت و رهبری جامعه مطالب ارزشمندی در درون خود دارد. از درون نهج البلاغه نامه ۵۳ امام علی (ع)،که خطاب به مالک اشتر نوشته است،کاملترین و جامع ترین آموزه ها در خصوص آداب حکومت داری و رهبری اسلامی را داراست.(استادی،۷۹،(۱۳۷۹ و به همین دلیل محقق در این پژوهش سعی کرده است تا با استفاده از مطالب مندرج در عهد نامه مالک اشتر ، مدیریت اسلامی را مدلسازی نماید.

-۱-۲ پیشینه موضوع

در خصوص مدیریت اسلامی ،محققان در حوزه ی علوم اسلامی و در دانشگاهها بطور گسترده ،تحقیقاتی را ارائه و یا مطالبی را تألیف کرده اند ولی نظریه پردازی در این زمینه کمتر به چشم می خورد. از مهمترین نظریاتی که در این زمینه موجود است،یکی نظریه رشد علامه مطهری و دیگری نظریه ولایت فقیه امام خمینی(ره) است. بعضی ازتألیفات در زمینه مدیریت اسلامی به مقایسه و تطایق مدیریت اسلامی با نظریه های مدیریت غربی پرداخته اند که جای تأسف دارد زیرا،آموزه های دین مبین اسلام،در هر مکان و هر زمان و برای همه انسان ها منشأ هدایت و رشد است و قابل مقایسه با نظریات مدیریت غربی نیست. بنابر این این پژوهش گامی نو در زمینه مدلسازی مدیریت اسلامی به شمار می رود.

-۱-۳ تعریف مسأله

در دنیای اسلام ،پس از رسول خدا،امام علی(ع) ترسیمی الهی از اداره کارآمد جامعه ارائه کرده است. مطالعه نهج البلاغه و غررالحکم و دارالکلم هر خواننده ژرف نگر را با این حقیقت آشنا می سازد که آن حضرت ،به اصول اداره جامعه اشاراتی عمیق داشته است. این نوشتار،سعی دارد با الهام از آموزه های امام علی(ع) در نامه ۵۳ نهج البلاغه ،معروف به عهد نامه مالک اشتر ،مسائل مربوط به رهبری و مدیریت اسلامی را گرد آورده و به تدوین مدل مدیریت اسلامی بپردازد.

بنابراین مسأله اصلی پژوهش این است که چگونه می توان برای مدیریت اسلامی ،مدلی تدوین نمود که صلاحیت ها و ظرفیت های مورد نیاز مدیران و پیش شرط های لازم برای مدیریت اسلامی را بیان می نماید. هم چنین ،راهبردها ،اهداف و شرایط مداخله گر در مدیریت اسلامی را تعیین نماید . لذا سئوال اصلی پژوهش این است که »مدل مدیریت اسلامی منتج از عهد نامه مالک اشتر چگونه است؟«

۱-۴ اهداف پژوهش

هدف اصلی پژوهش حاضر احصاء مدل مدیریت اسلامی بر مبنای عهد نامه مالک اشتر است. بگونه ای که بتوان با استفاده از این مدل،صلاحیت ها و ظرفیت های مورد نیاز مدیران،پیش شرط های لازم برای مدیریت اسلامی،پدیده هسته ای و مهم فرآیند مدیریت اسلامی،راهبرد ها ،اهداف و عوامل تأثیر گزار بر مدیریت اسلامی برشمرد.

.۲ مباحث نظری

این پژوهش به منظور تدوین مدل برای مدیریت اسلامی ،با استفاده از داده های موجود در عهد نامه مالک اشتر ،صورت گرفته است. در اینجا لازم است قبل از ورود به نظریه های مرتبط با مدیریت ،مفاهیم اولیه موضوع مورد پژوهش تشریح گردد:

-۱مدیریت فرآیندی است که بوسیله آن کوشش های فردی و گروهی برای رسیدن به اهداف مشترک با هم هماهنگ می شوند (صادق پور ومقدس، ۵۰،.(۱۳۷۰

-۲هنر اداره مجموعه امکانات و استعدادهای مادی ومعنوی در یک سازمان را، براساس آگاهیهای مناسب، بخاطر بهتررسیدن به هدف را مدیریت گویند (تقوی دامغانی،۱۸،.(۱۳۶۸

-۳مدیرت فرآیندبکارگیری مؤثروکارآمد منابع مادی وانسانی دربرنامه ریزی، سازماندهی، بسیج منابع و امکانات ، هدایت وکنترل است که براساس نظام ارزشی مورد قبول وبرای رسیدن به اهداف سازمانی صورت می گیرد ( صفرزاده ، ۱۳۸۵، .(۴

تعریف مدیریت اسلامی:

-۱امامت ورهبری الهی در اسلام یعنی پیشوایی و ریاست امور دین ودنیا از سوی کسی که دارای شرایطی از قبیل عصمت، ولایت معنوی و مرجعیت دینی است وچون جانشین پیغمبراست،باید از راه پیغمبر شناسانده شود(تنصیص) تا به هدایت ورهبری جامعه در اجرای احکام وقوانین کلی شریعت و اخلاق و حفظ مواریث معنوی اسلام برپایه اصول دین بپردازد (مطهری ،۱۵،.(۱۳۶۴

-۲مدیریت در اسلام (که رهبری حالتی خاص از آن است)براساس طرح وبرنامه ای سازگاربا مبانی اسلام و به سوی اهداف اسلام پسنداست که در رأس همه آنها،قرب الهی قراردارد و در این راستا، وسیله وکیفیت برخورد با افراد نیز باید مطابق موازین اسلامی باشد (مصباح یزدی ،۱۵،.(۱۳۹۱

-۳مدیریت اسلامی عبارتست از تنظیم روابط افراد(در ابعادرابطه باخود، خلق وخالق) و هماهنگی نیروها به عنوان تکلیف ومسئولیتی الهی در خدمت آزادسازی انسان از قیدوبندهای غیرالهی به منظور رشد وشکوفایی استعدادهای اوجهت نیل به هدف های ارزشمندسازمان که به قرب الهی می پیوندد (بهارستان ،۱۵،.(۱۳۸۴

-۴مدیریت اسلامی شیوه بکارگیری منابع انسانی وامکانات مادی، برگفته از آموزه های اسلامی برای نیل به اهداف متأثر از نظام ارزشی اسلام است (پیروز ودیگران،۱۱،.(۱۳۸۴

نظریه رشد علامه مطهری :

شهید مطهری برای اولین بار ،قبل از انقلاب اسلامی ایران ،این نظریه را مطرح کردند.رشد مترادف است با ارشاد و هدایت. در واقع رشد ،همان قدرت مدیریت و هدایت است.

در فقه اسلامی رشد کیفیت روحی دارد. یعنی یک نوع بلوغ روحی است بر خلاف اصطلاحات عام که تنها برای کیفیت جسمی استفاده می شود. منظور از رشد روحی ،شایستگی ،درک و لیاقت رهبری است.اگر انسان در یک موضوع بخصوص این لیاقت و شایستگی را داشت رشد مخصوص به آن موضوع را دارد. و در واقع مدیریت تنها یکی از شاخه های رشد است. یکی از مهمترین سرمایه ها، سرمایه انسانی است.در واقع مهمترین سرمایه است که بکار گرفتن و بهره برداری از انسانها و سامان دادن به این سرمایه ها نوعی از رشد است؛ که این امر به نام مدیریت شناخته می شود(مطهری،.(۱۳۶۴

نظریه ولایت فقیه:

این نظریه بیان می کند که در زمان غیبت امام عصر(عج)،مردم باید به فقیه جامع الشرایط مراجعه کنند. واین فقها،تنها جانشین امام معصوم در اجرای سیاسات و مسائل حکومتی و سایر امور مربوط به امام محسوب می شوند. در این عقیده ،فقیه در فضیلت و شخصیت دینی و اخلاقی و علمی همپای امام معصوم نیست ولی ویژگی های که برای ولی فقیه و حاکم اسلامی لازم شمرده می شود همانند عدالت ،تقوا و پرهیزگاری او را از لغزیدن به ورطه استبداد و خود رأیی باز می دارد(جعفر پیشه،(۱۳۸۱

نظریه سیستمی:
مفهوم سیستم در ابتدا بصورت مدوّن و مکتوب توسط برتالانفی۱،زیست شناسی آلمانی مطرح شد. اهمیت دیدگاه سیستمی در این است که مدیران به مدد ان بهتر می توانند مفهوم سازمان را درک کنند و سازمان را به عنوان یک کل که مشتمل بر سیستم های فرعی متعدد و مرتبط به هم است،مورد توجه قرار دهند . منظور ازسیستم مجموعه ای از اجزاء بهم پیوسته و مرتبط بهم است. و بگونه ای تنظیم گردیده اند که یک کل مجزای از تک تک اجزاء را بوجود می اورند . سیستم ها داده هایی را بدست می آورند ،پس از تغییر و تبدیل آنها ،ستاده های را تولید می کنند . ویژگی منحصر به فرد دیدگاه سیستمی ،نحوهارتباط اجزاء با خود سیستم است.(مهرگان،۱۳۸۲، .(۱۵-۱۶

نظریه ویژگی های کمال مدیریت:
در سال ۱۹۸۲ م،دو مشاور حرفه ای مدیریت به نام های توماس پیترز و رابرت واتر من ۲ در کتابی با عنوان در جستجوی کمال،ویژگی های هشت گانه سازمان های کمال یافته را برشمردندکه به شدت مورد استقبال قرار گرفت . این هشت ویژگی عبارتند از:

تعصب به عمل – ایجاد ارتباط نزدیک با مشتری- تمایل به استقلال و کار آفرینی- افزایش بهره وری با استفاده از افراد- برخورد ارزشی و شفاف-تکیه کردن بر مزیت رقابتی خود- استفاده از شکل ساده و ستاد کوچک – حفظ توأمان انعطاف پذیری و عدم انعطاف(رضاییان،۱۳۹۰، .(۷۸- ۸۰
نهضت روابط انسانی:

در سال ۱۹۲۰ م ،مقارن با سالهای رکود بزرگ اقتصادی غرب بعضی از دانشمندان علوم اجتماعی به رهبری النون مایو۳ مطالعاتی راجع به چگونگی واکنش مدیران نسبت به شرایط کاری و محرک های مدیری و تأثیرآن بر میزان تولید اغاز کردند. این دانشمندان پس از تحقیق و مطالعاتی پی بردند که تأثیر متغیر های اجتماعی بیشتر از متغیر های فیزیکی است و ضمن تأکید بر جنبه های انسانی مدیریت،جنبه های فنی مهندسی مدیریت علمی را کم اهمیت می دانستند(رضاییان،۱۳۷۱، .(۱۱

نظریه اصول گرایان:
در سال های جنگ جهانی اول ۱۹۱۷)م) ،افرادی نظیر هنری فایول ۱ فرانسوی،تجربیات ،تجربیات خود را در کار مدیریت بصورت وظایف مدیریتی منعکس ساختند. فایول فعالیت های سازمان را به شش دسته تقسیم می کرد:فنی،بازرگانی،مالی،حسابداری ایمنی و وظایف مدیری (برنامه ریزی ،سازماندهی،هماهنگی و کنترل ). وی اصول چهارگانه را ارائه کرد که در انجام وظایف مدیریتی مفید می دانست:تقسیم کار ،اختیار،وحدت فرماندهی،وحدت مدیریت،جبران خدمات کارکنان ،تمرکز،سلسله مراتب نظم،عدالت ، ثبات،ابتکار عمل،احساس یگانگی و وحدت کارکنان،وابستگی منافع فردی به هدف کلی و انضباط (رضاییان،۱۳۷۱، .(۱۱- ۱۴

نظریه برابری :

اعضاء و کارکنان سازمان همواره خود را با دیگران مقایسه می کنند . کارکنان همواره نسبت ستاده به داده خود را با همین نسبت در افراد مشابه در سازمان مقایسه می کنند . اگر آنان چنین برداشت کنند که نسبت متعلق به آنها در مقایسه با افراد دیگر در سازمان نا برابر باشد،در اینصورت می گویند در سازمان اجحاف می شود و برای رفع این بی عدالتی درصد رفع ان بر می آیند(الوانی،۱۳۸۵، .(۱۶۳

نظریه انتظار: