مسجد جامع نطنز و مقبره شیخ عدالصمد

كتيبه هاي تاريخ دار بنا:
قديمي ترين كتيبه بنا ، ضلع شرقي گنبد خانه ، مورخ به ۳۸۹ است . اين كتيبه در مرمت سال هاي اخير آشكار شده است . بر كتيبه سر در مسجد ، تاريخ ۷۰۴ ثبت است . و در منبت كاري شده اين ورودي كتيبه اي دارد به تاريخ ۸۲۵٫ ايوان شمالي مسجد و مقبره شيخ عبدالصمد هر يك كتيبه اي به تاريخ ۷۰۷ دارد . بخش پاياني كتيبه سر در خانقاهي كه در غرب مسجد بوده فرو ريخته بود كه اكنون با تاريخ ۷۱۶ مرمت شده است . سر در خانقاه چهار لوه مرمر دارد . كه يكي از آن ها مورخ به ۹۱۲ است و بر بالاي در چوبي آن تاريخ ۱۳۴۸ ديده

مي شود . بر دو كتيبه مناره ، تاريخ هاي ۷۲۵ ، ۱۳۴۲ ثبت است . در قديمي ترين مسجد كه به كوچه مجاور ضلع شمالي آن گشوده مي شود ، كتيبه اي دارد گه طبق آن تاريخ اتمام ساخت درسال ۹۷۲ و تاريخ نصب آن سال ۱۰۱۲ بوده است . درايوان جنوبي مسجد ، دولوح وقفنامه به تاريخ هاي ۱۱۰۳ و ۱۲۵۹ وجود دارد . در اين ايوان ، كتيبه اي ديگر حاكي از

تعمرات سال ۱۱۷۸ است . از زير لايه هاي گچي پوشش اين ايوان ، نوشته هايي به نظم و نثر با تاريخ هاي مختلف آشكار شده است . از جمله تاريخ هاي ، ۸۹۹، ۹۴۰، ۹۵۱، ۹۹۳، ۱۱۷۸ كتيبه اي منظوم در ايوان شمالي ماده تاريخي دارد كه خبر از تعميرات و سفيد كار ي مسجد در سال ۱۱۳۹ مي دهد .كف اين ايوان نيز پوشش كاشي مورخ به ۱۳۶۶ و نيز ۱۳۲۶
ش دارد . صندوق قبر شيخ عبدالصمد نيز پوششي از كاشي دارد كه بر اساس كتيبه منصوب بر بالاي آن در سال ۱۰۴۵ انجام شده است . ضريح چوبي اين آرامگاه مورخ ۱۰۶۴ است علاوه بر اين كتيبه ها دو فرمان از شاه عباس صفوي وشاه زاده حسام السلطنه قاجار بر سر در مسجد وجود دارد كه به ترتيب مرخ به ۱۰۲۴ و ۱۲۸۱ است .

بانيان و سازندگان بنا :
بر اساس كتيبه هاي موجود ، باني مسجد جامع و خانقاه و مقبره شيخ عبدالصمد خليفه بن حسين بن علي ماشتري و مباشر احداث اين ابنيه شمس الدين محمد بن علي نطنزي بوده است . بر اساس كتيبه هاي گنبد مقبره ، معمار آن ابراهيم بن اسماعيل بنا اصفهاني و دستيارش شيخ اسماعيل بوده است . بر بدنه مناره نام محمد بين ابي علي و نيز اميركبير جلال الدين عبدالله ديده مي شود و چنين نگاشته شده كه اين مناره به سعي كمال الدين محمد احداث شده است .

درديگر كتيبه هاي مسحد ، نام بانيان مرمت قسمت هاي مختلف بنا ، مهدي بن غضنفر كاشاني و مولانا محمد باقرا دماوندي و حاجي مير ابراهيم حسيني نظنزي و غلامحسين خان نو.ري حاكم وقت نطنز ، ديده مي شود . نام خطاطان اسدالله حسيني ، و محمد رضا امامي و اسكندر ابراهيم آبادي نطنزي ، و قربانعلي كريم پور نطنزي ، و ميرزا عبداللطيف و محمد علي بن محمد سعيد حسيني نطنزي وميرزا عباس ( فرزند حاجي ميرزا حسين نطنزي ) در كتيبه ي بنا آمده است . همچنين نام استادان حجار و كاشي كار و گچ بر بنا ، استاد حيدر و استاد حسين خراساني و استاد مجدي و استاد حسن قصاع ، فرزند علي محمد نطنزي ، و حسن اسلامي نطنزي ، در كتيبه هاي محسد به چشم مي خورد واقف و سازنده ي در چوبي ورودي شمالي مسجد استاد علاء الدين بن حسين نجار نطنزي بوده است .

در ديگر وقف نامه هاي بنا ، نام استاد حيدر نجار، فرزند مظفر نطنزي ديده ميشود . مزار شيخ عبدالصمد به همت خديجه سلطان دختر شمس طلا كاشي كاري شده است . و ضريح چوبي اين مقبره را استاد حسين بين اساعيل سرشكي نطنزي ساخته است .

ديگر اطلاعات مكتوب :
آندره گودار درباره مجموعه بناهاي مسجد و مقبره نوشته است كه محورهاي اصلي اين بناها كه همان محور محراب آن هاست . در حدود ده درجه با يكديگر اختلاف دارند و اين اختلاف بيش از آن كه بتوان حمل بر اشتباه در نقشه بنا كرد .

پس بايد پذيرفت كه به هنگام احداث اين دو بنا ، روش سازندگان هريك از آنها در تعيين راستاي قبله با ديگري تفاوت داشته است .وي افزوده است كه راه ورودي مقبره كه به شكلي نا مناسب تعبيه شده است دليل بر آن است كه بناي مقبره به مسجد اضافه شده است . ولي به اعتقاد دونالد ويلبر مقبره شيخ عبدالصمد از مسجد جامع قديمي تر است . چون درنقاطي كه گچ ديوارها فرو ريخته است قسمتي از تزيينات آجري قديمي تر آن ديده مي شود . به نوشته وي ، علايم آشكاري وجود دارد كه درنماي شمالي مقبره ، يك سردر بوده كه

با توجه به نوع قالب گيري گچي ، در حدود سال ۷۰۷ مسدود شده است . شرودر نيز اظهار داشته است كه گنبد خانه مسجد از چهار ايوان آن قديمي تر است و ايوان ها و طاق نماهاي صحن به بناي موجود اضافه شده است . زيرا محور گنبد خانه با محور صحن مسجد اختلاف دارد و در كتيبه يكي از ايوان ها نيز اين عبارت ديده مي شود «مسجد در داخل مسجد ساخته شده » آندره گودار تاريخ كتيبه سردر خانقاه را ۷۱۶ يا ۷۱۷ تعيين كرده است . و چنان كه گذشت ، اين كتيبه را امروزه با

تاريخ ۷۱۶ بازسازي كرده اند . عبداله قوچاني دراين باره نوشته است كه با پيدا شدن شواهد جديد ، اكنون مسلم شده است كه تاريخ ۷۱۶ صحيح نيست .
به نوشته او بر اساس ضوابط تاريخ وصاف تاريخ گزيده ،؛ زين الدين ماستري در سال ۷۱۱ اعدام شده است و بنابراين ممكن نيست در سال ۷۱۶ دستور ساختن خانقاه را داده باشد . قوچاني نتيجه گرفته است كه با توجه به كتيبه هاي مسجد و مقبره مورخ به ۷۰۷ احتمالا تاريخ كتيبه خانقاه نيز ۷۰۷ بوده است .

سير تحول بنا :
بر اساس تحقيقات و كاوش هاي كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي دردو دهه اخير ، قديمي ترين بخش اين مجموعه گنبد خانه جبهه جنوب غربي مسجد است . كتيبه اي كه در سال ۱۳۵۲ ش در اين گنبد خائه كشف شد نشان داد كه اين گنبد خانه در سال ۳۸۹ بنا شده بود در نتيجه قديمي ترين گنبد تاريخ منطقه است . اين و رواق سمت قبله گنبد خانه به عللي ويران و به مرور معبر عمومي شده بوده است .

همچنين بالاآمدن سطح گذر پشت گنبد و نفوذ رطوبت و آب هاي سطحي به بنا آسيب رسانده بوده است در قرن هشتم هجري قمري بخش هاي ديگر مسجد را به گنبد خانه افزوده اند و با حفظ گنبد خانه از قرن چهارم هجري قمري و بخشي از رواق شمالي آن ، ورودي هايي از صحن به زير گنبد خانه تعبيه كرده اند . بقاياي اين رواق و آجر فرش آن در ديگر جبهه هاي گنبد خانه در حفاري هاي دوره اخير آشكار شده است .

طاقايوان شمالي در دوره هاي بعد فرو ريخته كه بازسازي شده است ؛ ولي تزيينات و كتيبه هاي آن در اين بازسازي اعاده نشده است ؛ و امروزه فقط در طرفين لبه هلالي طاق اين ايوان ، بخشي از ايوان ، كتيبه اي از دوره صفويان باقي است . در نيم قرن اخير ،‌كف اين ايوان با كاشي فرش شده است .

چنان كه گذشت ، درتقدم يا تاخر احداث بقعه شيخ عبدالصمد نسبت به بناي مسجد اختلاف نظر وجود دارد . اين بقعه ازاره اي كاشي هاي ستاره اي شكل داشه كه اين كاشي ها به سرقت رفته است . همچنين بر ديوار جنوبي اين بقعه محرابي از كاشي وجود داشته به كه نظر دونالد ويلبر ، احتمالا همان محرابي است كه اكنون درموزه ويكتوريا و آلبرت لندن نگه داري مي شود . بنا به اظهارات اهالي محل اين بنا تا پايان دوره صفويان وضع بسيار خوبي داشته است ودر حمله افغانها ويران شده است .

در سال ۱۳۷۵ شبستاني بر جاي خرابه هاي اين خانقاه احداث شده است . قسمتي از سر در خانقاه و تزيينات آن به مرور زمان فروريخته بود كه در دو دهه اخير مرمت شده است . امروزه سقف اين سردر با مقرنسي زيبا و كاشي هاي رنگارنگ پوشيده و كاشي كاري نماي خارجي آن بازسازي شده است .