مسجد جامع کبیر
درخشانترین بنای شهر یزد مسجد جامع آن است. بنائی است قدیم و بسیار فاخر و جمیل. درخشندگی کاشی ها، بلندی مناره ها، زیبایی گچکاری، گشادگی صحن، خوابیدگی گنبد و بالاخره شبستان زمستانی وسیع هر یک عنصری و عاملی از بزرگی، زیبایی، هنرمندی این یادگار ارجمند و دست پرورد هزار ساله ی یزد است. وصف معماری و هنر ساختمانی آن را محمد کریم پیرنیا و یادداشت های راهنماوار مربوط به آن شهر چنین کرده است: « ایوان بزرگ و غرفه ها و گوشواره ها و بزواره ها و رواق ها و طنبی های آن همه در حد زیبایی است و معماری با شکوه پارتی را با همه ی جلال و احتشام و نغزی و ریزه کاریش به یاد می آورد.

قوس های جناغی خوش اندامش که تناسب ۴ و ۳ دارد در عین نغزی ژرف نگری معمار ایرانی را در استواری بنا نشان می دهد. تکیه ی بلند و سردر آسمانش با اینکه اندامی بس کشیده دارد ( بیش از ۲/۱) بر شانه ای نازک ایستاده و فشار عمودی مناره ها که آفریده ی ذوق هنرمندان ایرانی است جرزهای باربر آنرا نغض و نازک کرده است. روشنایی گنبد با وضع طاقچه های گچ اندود در برابر روزن های گچ اندود در برابر روزن های مشبک به نحوی شاعرانه تأمین شده.»

با وجود این که این مسجد از آثار دینی در شهر یزد و از نمودهای باارزش و معماری تاریخی ایران است نخستین مطالعه ی دقیق عبارتست از مقاله ی تحقیقی ماکسیم سیرو که تحت عنوان زیر نشر شده است:
Siroux, maxime. La masjid-e-Djam’a de yazd. Etude architecturale. Baulletin de l’institut fracais d’archeologie orientale. 44(1947):119-176 et ix pls.
تحقیق در باب مسجد جامع یزد از دو قسمت تشکیل می شود. یکی اطلاعات تاریخی و منقولات مربوط به مسجد جامع قدیم که فعلاً اثری از آن باقی نیست. دیگر آن چه مربوط می شود به مسجد جامع کنونی که از عصر مظفری است و آن را بر جای مسجد جامع قدیم ساخته اند.

سیرو در مقاله ی خود یادآوری می کند که قبل ازومعرفی منحصری که از این بنای معظم شده توصیف آرتور اپهام پوپ A.U.Pope در کتاب survey of Persian art (جلد دوم صفحه ۱۰۹۱) است. جز آن مقاله از مقاله ای اسم می برد که مرحوم جواد مجد زاده صهبا در « ژورنال دو تهران » (سال ۱۹۳۷) منتشر ساخته بوده است.
در زبان فارسی مقاله ی مختصری که درباره ی این مسجد نشر شده از آن علی جندقی یزدی است.

مساحت مسجد جامع را علی جندغی یزدی ۹۸۰۰ (طول۱۰۴، عرض ۹۹) و ماکسیم سیرو ۷۰۰۰ متر مربع نوشته است.

شبستان شرقی
این شبستان تابستانی که در سال ۷۷۷ به دستور شاه یحیی مظفری ساخته شد. در آن محرابی ساختند که قسمت فوقانی آن از گچ و مقرنص کاری است. در محراب ۸ قطعه کاشی معرق (به اندازه ۳۵ در ۳۰ سانتی متر) و در قسمت زیرین آن مستطیلی از کاشی معرق به اندازه ی ۱۰۸ در ۵۸ نصب شده است که نقش گل و بوته و عبارت (فسیکفیکهم الله و هو السمیع العلیم) به صورت پیچیده و بسیار زیبا در آن تزیین و ترکیب شده است.

شبستان غربی
عرض این شبستان نه متر و طول آن ۳۸ متر است و قسمت بالا دارای پنجره های شبکه دار و شاه نشین های ازاره دار از کاشی های عصر تیموری است. این شبستان در زمان حکومت امیر قیاس ساخته شده و بنا به قول آقای سید علی محمد وزیری تا این اواخر هم به نام «غیاثیه» مشهور بوده است.

شبستان شاهزاده
این شبستان به عرض ۲۰ و طول ۳۷ ذرع شاه در طرف غربی صحن شمالی توسط شاهزاده محمد ولی میرزا در سال ۱۲۴۰ قمری ساخته شد. دارای ۴۸ ستون است.

صحن داخلی
طول صحن ۵۳ متر و عرض آن ۲۰ متر است و قسمت وسط آن مهتابی به اندازه ی ۱۵ در ۳۵ متر برای اقامه ی نماز ترتیب داده اند.
۱/۱۰ در قسمت شرقی صحن نزدیک به دهلیز محوطه ای به ابعاد ۵/۲ در ۳ متر با دیواره آجر چینی مشبک جدا شده است و از قدیم الایام به نام «قرائت خانه» موسوم بوده است که آنرا محل اعتکاف می دانند. در سمت قبلی این محل محرابی به اندازه ی ۵۰ در ۶۴ سانتی متر از کاشی های آبی مسدس شکل ساخته اند و بر روی آن با تراشیدگی کلمات «الله، محمد، علی، حسن، حسین، سنه ۸۹۰» را نقل کرده اند.

در وسط صحن اکنون مهتابی (سکووار) بزرگی وجود دارد که محل اقامه ی نماز است.

ایوان اصلی
طول ایوان از ابتدا تا محراب ۳۰ متر و عرض آن ۱۴ متر است. آثاری مه در این قسمت مسجد دیده می شود به ترتیب از قسمت خارج به داخل آن عبارت است از:
کتیبه ی کاشی معرق و به خط نسخ در دور طاق، ۱۲ امام است.
در قسمت فوقانی دو طرف ستون های مدخل دومربع و به خط کوفی عبارت «الملک الله» نصب است.
کتیبه ی کاشی معرق به خط نسخ بر بالای سرستون با عباراتی قرار گرفته است.

زیر ستون های دوطرف ایوان از سنگ مرمر است و بر روی هر یک به خط نسخ «عجلوا بالصلوه قبل الموت» نقر شده است.
از ابتدای قسمت خمیده ی طاق ایوان و از طرف راست آن کتیبه ای به خط نسخ جلی خوش که سوره ی «الفتح» است شروع و در دوره ی حیاط دور می زده و در طرف دست راست تمام می شده ولی از قسمت حیاط چیزی باقی نیست واز «مستقیماً اخری لم» تا «یعجب الزراع» به طرف مقابل آن ختم می شود.

بر سقف ایوان به کوفی بنایی اسماء خداوند به شکل چهارگوش و پیچازی کتیبه شده است.
از قسمت های بسیار جالب توجه و هنرمندانه برجرزهای صفه دو خط کاشی کاری معرق ممزوج با آجرهای ضربی با نقش گل و بته است که همانندش در محراب نیز به کار رفته است.

دالانهای شاه نشین های متصل به ایوان
دیوار جرزهای واقع در دالانهای متتصل به صفه ی اصلی گچکاری است و در آن ها اشکال هندسی و لابه لای آن ها به خط کوفی کلمات الله، محمد و علی و نیز نقش های زنجیری گچبری شده است.

بر روی آجرهای سقف دالان سمت چپ متصل به صفه ی اصلی خطوط هندسی از گچ رسم و «الملک لله» به صورت زنجیری تکرار شده است و در وسط سقف در دایره ای کلمه ی محمد چهار بار به کاشی سفید و چهار بار از کاشی زرد به طور درهم و به خط کوفی تزیینی بسیار زیبایی نصب است و در مرکز آن سه بار نام «علی» به خط کوفی کار شده است.
در شاه نشین دست چپ که رو به محراب است سنگ مرمری به اندازه ی ۶۳ در ۳۵ سانتی متر به دیوار نصب است و در دوره ی آن به نسخ «قال الله تبارک و تعالی شهدالله لااله (تا) هو العزیز الحکیم. ان الدین ان الله الاسلام» کتیبه شده است. در وسط آن نقش قندیل دیده می شود.

در همین شاه نشین سنگ مرمری به اندازه ی ۹۵ در ۴۱ سانتی متر به دیوار نصب است که در وسطش نقش گل به شکل سرو و دولچک در قسمت فوقانی نقر شده و در دوره اش به نسخ عبارت و آیه ای از قرآن کتیبه شده است.
بر دیوار شاه نشین طبقه ی بالایی (در طرف دست چپ ایوان) یک قطعه کاشی معرق به اندازه ی ۱۰۶ در ۵۵ با نقش گل و بوته که کار قرن نهم هجری است نصب است (همانند آنکه به شماره ی ۸ مورد معرفی قرار گرفت).

بر دیوار شاه نشین طبقه ی بالایی (در طرف دست چپ ایوان) یک قطعه کاشی معرق به شکل دایره (به قطر ۵۳ سانتی متر) نصب است.
بر دیوار شاه نشین طبقه ی بالایی (در طرف دست چپ ایوان) یک محراب از کاشی معرق قرن نهم، به اندازه ی ۵۷ در ۱۰۲ سانتی متر نصب است و بر آن عبارت «لااله الا الله محمد رسول الله و قایدته بعلی» نقش شده است.

مسجد میرچقماق (امیر چخماق)
مسجد میرچخماق که در تواریخ یزد به نام مسجد جامع نو نیز خوانده شده و در دوره ی صفوی بنابر ضبظ جامع مفیدی و عبارتی که در جماعتخانه ی آن نقر شده به «چقماقیه» معروف بوده از آثار خیر و نتیجه ی همت بلند امیر جلال الدین چقماق شامی و زن او ستی فاطمه خاتون است. این مسجد که در سال ۸۴۱ به اتمام رسید بدون تردید از حیت زیبایی و وسعت و اهمیت مسجدی است که از حیث مرتبه اعتبار بعد از مسجد جامع شهر قرار می گیرد.

این مسجد بر ضلع جنوبی میدانی است که به میدان امیر چقماق معروف است و زمانی که ساخته شد به قول مؤلف تاریخ یزد «در ظاهر» (یا سواد) شهر قرار داشت. در دوره ی محمد شاه قاجار هم که هنوز حصار شهر پابرجا بود مسجد در خارج شهر بوده است و عبدالوهاب طراز در کتابچه ی موقوفات یزد درباره ی آن می نویسد: « به مقام خارج حصار بلده در جنب محله ی دهوک از ابنیه ی قدیمه ی دارالعباده ی یزد است.»

امیر جلال الدین چقماق شامی از امزاء و سرداران تیموری و مقرب درگاه شاهرخ بود و در عهد او به حکومت یزد منسوب شد و خدماتی چند در آبادانی و توسعه ی شهر مذکور کرد که اهم آنها بنیاد نهادن همین مسجد است.
در کریاس مسجد که در آن به میدان میرچقماق باز می شود سنگی نصب است که بر آن متن وقفنامه ای به خط نسخ نقر شده است.
در دوطرف راهروی شمالی که از کریاس به صحن مسجد وارد می شود شبکه های ظریف از کاشی معرق در پنجره ها نصب است.
قسمتی از سر در صفه (ایوان) کاشی معرق است و جزرهای آن آجرکاری و در کاشی های معرق از راست به چپ کتیبه هایی دارد، به شرح مذکور در ذیل:
– میان گل مربعی بر بالای راهرو دست راست کلمه ی «الله» (یه خط کوفی) و داخل آن کلمه (به خط کوفی دو طرفه ی مقابل هم) سوره فاتحه، و بر بالای کلمه ی مذکور در یک خط مستقیم « اعوذ بالله من الشیطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم» قرار دارد.

– مقابل کتیبه ی مذکور در فوق کلمه ی «محمد» (به خط کوفی) و در داخل آن (به خط کوفی دوطرفه ی مقابل هم) دوازده امام کتیبه شده است.
– در دوطرف بال های صفه، دو گل مربع کتیبه دار به خط کوفی قرار دارد که در سمت راست چهار بال «ولی الله التوفیق» و در دست چپ چهار بار عبارتی عربی کتیبه شده است که خواندن آن میسر نشد و دوستم منوچهر ستوده نیز با همه ی تبحری که در خواندن خط کوفی دارد توفیق حاصل نکرد و این است تقلیدی که از روی آن شد تا متخصصان آن را قرائت کنند.

دور خارجی گنبد و در کمربند آن «السلطان ظل الله» به کوفی بنائی تکرار شده است.
محراب صفه ی اصلی از کاشی معرق و با طاقنمای مقرنس کاری است و در وسطش سنگ مرمر بسیار خوش تراشی به اندازه ی ۳۸/۲ در ۱۵/۱ متر نصب است. در وسط مقرنس کاری آن یک گل مربع از کاشی معرق است که چهار بار «الله محمد علی» به خط کوفی نقش شده و در قسمت بالای ستون های دوطرف سنگ در دو گل مربع «سبحان حب الذی لا یموت» کتیبه شده است.

کتیبه های سنگ مرمر عبارت است از: «قال الله تبارک و تعالی جل جلاله و عم نواله اقم الصلوه ….مقاماً محمودا صدق الله العلی العظیم و صدق رسول النبی الکریم» به خط نسخ در حاشیه و «لااله الا الله وحده لا شریک له له الملک و له الحمد و هو علی کل شیء قدیر» به خط نسخ در پیشانی، و چهار نام علی به خط کوفی در یک گل مربع در هر یک از دو طرف قسمت پایین سنگ مذکور.

در وسط سنگ نقش قندیل و گل و بته نقر و نقش شده است.
در غرفه ی دست چپ ایوان یک سنگ مرمر به اندازه ی ۵۴ در ۹۵ سانتی متر نصب است که بر آن نقش قندیل دیده می شود و در چهار گوشه اش به خط کوفی «الله ومحمد و علی» تکرار شده است. کتیبه ی دوره اش «قال الله تبارک وتعالی: انما یعمر مساجد الله من آمن بالله ولیوم الآخر و اقام الصلوه و اتی الزکوه و لم یخش الاالله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین» و به خط ثلث است.

مسجد ریگ (سر ریگ)
محله سرریگ (رأس الرمل) بر اساس ذکری که در جامع الخیرات آمده، در قرن هشتم هجری از محلات خارج شهر و به دروازه ی مهریجرد نزدیک بوده است. در تاریخ یزد جعفری هم از آن مسجد به نام «مسجد جامع خارج یزد به محله ی سرریگ» یاد شده است.
اکنون حد شمالی مسجد خیابان شاه و سمت مغرب آن راسته بازاری است که به میدان خان منتهی می شود.
اطلاعاتی که درباره ی این مسجد در تاریخ جدید یزد مندرج است کامل تر از مطلبی است که در تاریخ یزد آمده است، لذا از تاریخ جدید یزد قسمتی که تاریخ مسجد را در بر دارد نقل می شود:

«این مقام که امروز مسجد است کاروانسرایی خراب بود و مقبره ای در جنب آن، مرتضی اعظم سعید امیر معین الدین اشرف که از اعاظم سادات عریضی بود بخرید، و صفه و گنبد و مقصوره بر آن نهاد و جماعتخانه بساخت و نهری از آب جدیده بر آن جاری کرد و دکانی چند متقارب آن بر آن وقف کرد…
در زمان پسر ابوسعید طبسی درگاه این مسجد خراب شد. خواجه توکل قزوینی آن درگاه و گنبد درگاه راست کرد.
در سنه ی سمان و تسعین و سبعمائه و بعد از آن خواجه فخرالدین ابرقویی گنبدی به پیش صفه نهاد و منبر در اندرون گنبد نهاد و جماعتخانه عمارت کرد.
در سال اربعین و ثمانمائه حاجی خواجه جان تبریزی ۳۰۰۰ دینار تبریزی وصیت کرد که به خیر جاریه کنند. یک هزار دینار به خرج پایاب و جماعتخانه کردند و تمام آب را در مسجد جاری کردند.

در سنه ی ستین و ثمانمائه به واسطه ی سیل گنبد خانه و بعضی از جماعتخانه منهدم شد و مدت ۶ ماه خراب بود و باز به حال عمارت آوردند و اقامت جمعه می کنند.
طبق اطلاعی که طراز به نقل از «نوشته ی قدیمه» می دهد «راتق و فاتق موقوفات مسجد مزبور بعضی از طایفۀ سلسلۀ جلیلۀ مدرسیۀ بقعۀ شریفۀ اسحقیه بوده اند. الحال از قرار نوشته و مهر … . حاجی رجبعلی ضبط و ربط موقوفات در عهده ی حاجی میرزا سید مهدی اخ اعیانی مدرس قرار گرفته و در زمان ایالت نواب محمد ولی میرزا در یزد بعضی از دکاکین در سمت شمالی مسجد ابتیاع نموده که شبستانی بنا نهاده که ضمیمه ی مسجد نماید، توفیق نیافت و در سنه ی ۱۲۵۱ حاجی کاظم نام شهیر به کلاهدوز … بعضی از زمین مسجد و دکاکین جنب جنوبی را شبستانی در غایت تکلف کرده توفیق اتمام یافت.»

۱) منار گلی مزین به کاشی با خطوط و نقوش هندسی بنّایی و قفسه ای چوبی در بالای منار. خطوط آن «یا دیان یا منان یا حیان …» است.
۲) کتیبه خط ثلث از کاشی معرق در سه طرف سردر مغرب مسجد که به بازار باز می شود و عبارت آن چنین است:
بنی هذه المسجد الشریف و امنار المنیف فی ایام خلافه سلطان السلاطین الزمان المتوکل علی الله المنان (یک کلمه ریخته المضفر بهادر خان خلدالله تعالی ظلال عدالته، العبد الواثق بلطایف … (دنباله اش ریخته است).

۳) در آلت سازی و کنده کاری که در همین درگاه نصب است و بردو لنگه ی آن این عبارت به خط نسخ و خوش نقر شده است:

دست راست
«لا اله الا الله محمد رسول الله، وقف کرد بنده ی درگاه صمد خواجه حاجی احمد سیاوشانی

دست چپ
علی ولی الله حقاً حقا. این در را بر مسجد سرریگ خالصاً مخلصاً لوجه الله، فی شهر ذی الحجه رقم شد سنه ی ۱۰۳۸»
۴) بدنه محراب ایوان اصلی از کاشی های شش ضلعی فیروزه ای و آبی با حاشیه های سیاه و سفید مرسوم قرن نهم هجری است و طاق نمای آن گچکاری مقرنس است و یک قطعه سنگ خاکی رنگ به اندازه ی ۷۸×۵۱ نصب و مطالب منقور بر آن به خطوط رقاع و کوفی عبارت است از:

حاشیه اول
بسم الله الرحمن الرحیم. ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملائکه الا تخافوا و لا تحزنوا و ابشروا بالجنته التی کنتم توعدون نحن اولیاؤکم(فصلت ۳۰/۳۱)

حاشیه دوم
بسم الله الرحمن الرحیم. وعدالله المؤمنین والمؤمنات جنّات تجری من تحتهاالانهار خالدین فیها و مساکن طیّبه فی جنّات عدن و رضوان من الله اکبر ذلک هوالفوز العظیم(توبه/۸۲)

حاشیه سوم
بسم الله الرحمن الرحیم. «یُبَشرهم ربهم برحمة منه و رضوان و جنات لهم فیها نعیمٌ مقیمٌ.
خالدین فیها ابداً ان الله عنده اجرٌ عظيم». (سوره توبه آیه ۲۱ و ۲۲٫) الا ان اولیاء الله لاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ(یونس/۶۲)

پیشانی
لا اله الا الله محمد رسول الله.

محرابی وسط
سوره ی اخلاص به خط کوفی
متن
الله اکبر (در دو گوشه). بسم الله الرحمن الرحیم فان تولوا فقل حسبی الله لا اله الا هو علیه توکلت و هورب العرش العظیم (التوبه/۱۲۹)

پایین
عمل عبید الله بن احمد … (ناخوانا) احمد بن الحسین احمد بن محمد سید مسه عمر بن علی سحود.