معاد در دین اسلام

معاد واژه‌ایست عربی به معنای رستاخیز یعنی دوباره برخاستن (پس از مرگ).
معاد در دین اسلام :
باور به رستاخیز (معاد) یکی از اصول دین اسلام است. معاد هم روحانی وهم جسمانی است. معاد یکی از اصول دین اسلام و یکی از مهم‌ترین آن‌هاست . زیرا نوشته شده است: “امّا در حقيقت مسيح پس از مرگ زنده شد و اولين كسی است كه از ميان مردگان برخاسته است. زيرا چنانكه مرگ بوسيلهء يک انسان(آدم) آمد، همانطور قيامت از مردگان نيز بوسيلهء يک انسان ديگر(مسیح) فرا رسيد. (ماخذ از انجیل )

معاد در دین بهائی :
معاد یا جهان پس از مرگ یکی از عقاید اصلی بهائیان می باشد. بهائیان به بقای روح اعتقاد داشته و هدف از زندگی را پرورش استعدادات روح می‌دانند. بر طبق تعالیم بهائی روح انسانی مستقل از جسم بوده و پس از مرگ و فنای جسم، باقی و برقرار می‌ماند و در عوالم روحانی و الهی داخل گشته و به حیات و تکامل خود ادامه می دهد.
معاد از ديدگاه قرآن :

• از ديدگاه قرآن باطن هر کس در این دنیا، عین ظاهر اوست در آخرت- یوم تبلی السرائر؛ روزی که درون ها آشکار می شود؛ سوره طارق آیه ۱۰
• مطابق آيات قرآن در روز قيامت نفس را مؤاخذه مي كنند نه قواي نفس را. به همين خاطر نفس به قواي خود مي گويد: وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا – چرا بر عليه من شهادت مي دهيد. اعضاي بدن مي گويند: قالُوا أَنْطَقَنَا اللّهُ الَّذي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ – خدايی كه هر چيزی را به سخن در آورده است ما را به نطق واداشته است.(سوره فصلت- آيه ۲۲)
• نظام آخرت کاملترین نظام امکانی است که هر کس به حسب گنجايش وجودی خود هر چه را اراده نماید و بخواهد بی درنگ و بدون شرط به وجود خواهد آمد. خدا در قرآن می فرماید: لَهُم مَّا يَشَاؤُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ- هر چه بخواهند در آنجا براى آنها هست،و نزد ما نعمتهاى بيشترى است (كه به فكر هيچ كس نمى‏رسد)- سورةُ ق‏ آيه۳۵
فلسفه معاد از نظر اسلام :

• معاد يعنی تجلی كردن نفس با تمام آنچه در درون خود داشته است، يعني آنچه در زمين وجودت كاشتی قيام مي كند. در قيامت نوشته هاي نفس به اسم شريف “الحی” حيات مي يابند.
• هر كس زرع و زارع و مزرعه خويش است؛ به عبارت ديگر مهمان سفره خود است. بسياري از آنچه در آخرت به انسان روی می‌آورد بروز و ظهور صفات و ملكاتی هستند كه انسان در مزرعه وجود خويش كاشته است.

دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر / كاي نور چشم من بجز از كشته ندروی – سعدی-
• جزا در طول علم و عمل بلکه نفس علم و عمل است. لاجرم قیامت هر کسی برپا شده است و هر کس بهشت یا دوزخ خود است.هر کس با ادراکات و افکار و اقوال و اعمالش سازنده خود است و ادراکات او عین هویت و ذات او می گردند.
جايگاه معاد

معاد، در عقل و فطرت هر انسانى جايگاه قابل توجّهى دارد، زيرا كيست كه نپرسد و يا نخواهد بداند كه آينده انسان و جهان چه مى‏شود؟ پايان عمر و تلاش ما به كجا مى‏رسد؟ نتيجه و هدف از زندگى چيست ؟ آرى اين سؤالها براى همه مطرح است.
در پاسخ به اين سؤال‏ها دو جواب داريم:
الف: تمام اديان الهى با استدلالى كه در آينده بيان خواهيم كرد، آينده جهان و انسان و نتيجه كارها و تلاش او را بسيار روشن واميدوار كننده و روح بخش مى‏دانند، قرآن مى‏گويد : «و أنّ اِلى ربّك المنتَهى‏» (۱) همانا نهايت و پايان به سوى پروردگارت مى‏باشد.
ب: مكتب‏هاى مادّى، آينده جهان و انسان را بن‏بست، تاريك، فانى و نيستى مى‏دانند و اين ديد بسيار خطرناك و يأس‏آور است، علاوه بر اين چنين مكتب‏هايى هيچ گونه دليل علمى هم براى عقيده خود ندارند.

قرآن دراين باره مى‏فرمايد: «و قالوا ما هِىَ الاّ حياتُنَا الدُّنيا نَموتُ و نَحيى‏ و ما يُهلكُنا الاّ الدّهر و ما لَهم بِذلكَ مِن عِلمٍ اِنْ هم الاّ يَظنُّون» (۲)
كسانى كه ايمان به قيامت ندارند گفتند: زندگى جز همين چند روز دنيا نيست كه ما هم در آن مرگ وحياتى داريم وبعد هم روزگار ما را نابود مى‏كند.
ولى اين انكار و گفته‏ها روى علم و دليل نيست، بلكه تنها يك سرى وَهم و خيالى باطلى است كه آنها دارند.
ريشه‏ها و زمينه‏هاى فطرى

گرچه افرادى به زبان معاد را نمى‏پذيرند، ولى ناخودآگاه در عمق جان خود احساس ابديّت براى انسان دارند و گاه وبيگاه از خود علامت‏هايى نشان مى‏دهند كه دليل آن است كه با وجود مرگ و پوسيده شدن جسم، حاضر نيستند انسانيّت و شخصيّت واقعى او را نابود و نيست شده بدانند. ما نمونه‏هايى از اين علامت‏ها را در اينجا بيان مى‏كنيم:
۱- تمام منكران معاد به قبر نياكان خود احترام مى‏گذارند.

۲- نام شخصيّت‏هاى مرده را بر روى خيابان‏ها و مؤسسات و مدارس و دانشگاه‏ها و… مى‏گذارند.
۳- همه آنها ميل دارند كه بعد از مرگ نامشان به نيكى برده شود.
۴- نام نياكان خود را روى فرزندان خود مى‏گذارند.
۵ – گاهى مردگان خود را موميايى مى‏كنند تا فاسد نشود.

اگر منكران معاد ، مرگ را نابودى انسان مى‏دانند، اين قبيل اعمال چه توجيهى دارد؟ و چون آنان مردن را نيستى و هيچ مى‏دانند، پس به گفته خودشان احترام مرده يعنى احترام هيچ و نام مرده يعنى نام نيستى و چرا براى نيست و هيچ شده، مقبره مى‏سازند و دسته‏گل روى قبر مى‏گذارند و به نام مردگان نامگذارى مى‏نمايند؟! آرى اينها همه نشان مى‏دهد كه مخالفان معاد هم در دل يك نوع ايمانى (گرچه بسيار ضعيف) به بقاى روح، انسانيّت و شخصيّت انسانى دارند كه با مرگ از بين نمى‏رود. باز هم كمى توضيح دهيم:
راستى اگر مردن نابودى است، موميايى كردن مردگان كه در طول تاريخ بوده چه تفسيرى دارد؟

اگر مرگ را نابودى مى‏دانند، چرا اقوام و نسل‏ها نام نياكان خود را روى فرزندان خود مى‏گذارند و به آنان افتخار مى‏كنند؟ و اگر كسى به قبر پدرشان بى‏احترامى‏كند، با او مى‏جنگند و ساختمان‏هاى با عظمت بر قبر آن بنا مى‏كنند و در فرقه‏هايى حتّى همراه مردگان خود، طلا، شمشير و لباس دفن مى‏كنند؟
آيا كسى حاضر است نام هيچ را روى فرزندش بگذارد؟ يا به خاطر لگدى كه به قبر هيچ مى‏خورد بجنگد؟ يا بر قبر هيچ ساختمان بسازد؟ يا با هيچ، طلا و شمشير دفن كند؟ يا به نام هيچ، افتخار كند؟ آيا انسان حاضر است در برابر قبر هيچ، اداى احترام كند؟ (۳)

آرى، انسان از درون فطرت خود احساس بقا و جاودانگى مى‏كند و يكى از وسائل تشويق را نام نيك در تاريخ مى‏داند. اين از يك سو و از سوى ديگر يكى از احساسات درونى انسان احساس غربت است، دنيا براى او تنگ است، با همسر، باغ و مسافرت هم موقّتاً خود را سرگرم مى‏سازد، ولى پس از چندى باز از درون احساس كمبود مى‏كند، همه وسائل رفاه هم او را سير نمى‏كند، گاهى به فكر خودكشى مى‏افتد، گاهى مى‏پرسد هدف آفرينش چيست؟ چرامن هستم؟ تمام اين وسوسه‏هاى درونى نشان مى‏دهد كه انسان احساس غربت مى‏كند و اين جهان با تمام گستردگيش براى او تنگ، جسم براى او قفس و دنيا براى او زندان است كه اين احساس نيز يكى از زمينه‏هاى ايمان به روزى است كه در آنجا انسان سير مى‏شود و به تمام آرزوها و اهدافش مى‏رسد، زيرا پاسخ هر نياز و احساس و وسوسه درونى در بيرون موجود است. مثلاًاحساس تشنگى با آب و احساس شهوت با زناشويى و احساس غربت هم با معاد پاسخ داده مى‏شود.

 

هدايت صحيح ريشه‏ها
هر احساسى كه در نهاد انسان است، دو گونه مى‏توان به آن پاسخ داد:
۱- پاسخ موقّت، كاذب و موهوم.
۲- پاسخ مستدلّ، دائمى و صادق.

مثلاً شخصى كه احساس تشنگى مى‏كند، هم مى‏توان او را به چشمه‏هاى زلال هدايت كرد و هم مى‏توان او را به سراب و آب‏نماهايى دروغين معرفى نمود، و يا طفلى كه از درون احساس گرسنگى مى‏كند، هم مى‏توان او را به پستان پرشير مادر رساند و هم مى‏توان پستانك خشك را به جاى پستان در دهن او قرار داد.
آرى، تمام احساس‏هاى صادقانه را دو گونه مى‏توان پاسخ داد؛ پاسخى واقعى و دائمى و يا پاسخى كاذب و موقّت.

حضرت على عليه السلام مى‏فرمايد: حضرت محمّد صلى الله عليه وآله آمد تا مردم را از بندگى بت‏ها به بندگى خدا و از اطاعت خلق به اطاعت خالق هدايت كند. (۴)
بنابراين اصل و اساس ستايش و عشق در انسان وجود دارد كه اگر اين ميل درونى به حق هدايت نشود، از موهومات و خرافات سر در مى‏آورد.

پاسخ خداوند توسّط پيامبران
تا كنون گفتيم كه همه انسان‏ها در درون خود احساس جاودانگى و ميل به بقا دارند و اين احساس بايد صادقانه و مستدلّ پاسخ داده شود. حال ببينيم پيامبران در اين زمينه چه مى‏گويند، البتّه ما سيمايى از اين پاسخ‏ها را نقل و در صفحات آينده ان شاءاللّه استدلال اين پاسخ‏ها را هم بيان خواهيم كرد، انبيا مى‏گويند:
۱- انسان بيهوده آفريده نشده است؛ «أفَحَسِبتم انّما خلقناكم عَبَثا» (۵)

۲- در آفرينش انسان هدفى بس بزرگ در كار است و آن انتخاب راه حق از ميان تمام راهها و بندگى و تسليم خدا از از ميان تمام انواع بندگى ها و تسليم‏ها است؛ «و ما خَلقتُ الجِنّ و الانس اِلاّ ليعبدون» (۶)
۳- براى آنكه انسان در هدفش موفق شود، تمام امكانات طبيعى را براى او قرار داده و همه چيز را مسخّرش نموده‏ايم؛ «سَخَّر لكم ما فى الارض» (۷)
۴- به او بشارت و هشدار داديم كه كار نيك و بد تو در هر شرايط و هر مقدارى كه باشد، زير نظر و مورد حساب قرار مى‏گيرد؛ «فَمَن يَعمل مِثقالَ ذَرّة خيراً يَرَه و مَن يَعمل مِثقالَ ذَرّة شرّاً يَرَه» (۸)
۵ – انسان در گرو عمل خويش است؛ «كلّ نَفسٍ بِما كَسَبت رَهينَة» (۹)
۶- حتّى از گوش، چشم و دل انسان واز شنيدنى‏ها، گفتنى‏ها و فكر كردنى‏ها بازپرسى مى‏شود؛ «اِنّ السَّمعَ و البَصَر و الفُؤادَ كلّ اولئِكَ كان عنه مَسئولا» (۱۰)
۷- خداوند پاداش نيكوكاران را ضايع نمى‏كند؛ «اِنّ اللّه لايُضيعُ أجرَ المحسِنين» (۱۱)
اين ديدگاه‏ها، پاسخى است كه انبيا به آن زمينه‏هاى فطرى مى‏دهند، البتّه هر يك از بيانات فوق وابسته به يك سرى دلائل عقلى است كه به خواست خداوند در بخش‏هاى آينده مطرح كرده وبررسى مى‏كنيم.

راههاى اثبات معاد
مراحل وجود و هستى
براى اثبات هر وجود و موجودى سه شرط و مرحله لازم است:
الف: امكان شدن.
ب: دلائل وقوع.
ج: نبود مانع.

بنابراين بهتر است ببينيم اساساً معاد يك واقعيّت شدنى است يا نشدنى؟ يعنى آيا از نظر عقل محال نيست؟ و بعد از آنكه امكان آن براى ما روشن شد، دليل معاد چيست؟ زيرا تنها ممكن بودن كافى نيست، بلكه هر كار ممكنى تا دليل و علّت نداشته باشد واقع نمى‏شود، و در مرحله سوّم بحث دراين است كه مانعى براى معاد نيست.
اين سه شرط براى معاد نيز وجود دارد كه به ترتيب بيان مى‏كنيم:

الف: امكان معاد
در طول تاريخ، هيچ كس دليل علمى براى نبودن معاد نياورده است وتنها چيزى كه مخالفان معاد زمزمه مى‏كنندآن است كه مگر مى‏شود انسانِ مرده‏اى كه ذرّاتش پوسيده و پخش شده است بار ديگر زنده شود؟ آيا اين محال نيست؟
پاسخ عقل و قرآن آن است كه بدون شك و ترديد اين كار شدنى است، زيرا هم در فكر قابل تصوّر است و هم دائماً در شبانه روز نمونه‏هايى از زنده‏شدن مردگان را به چشم خود مى‏بينيم.