مقدمه

از زمانـی کـه فناوری چاپ در خدمت نشـر قـرار گرفت و تکثیر هر اثـری به هر تعدادْ امكانپذير گرديد، سدّی بزرگ از سر راه انتقال اندیشه و احساس بشر برداشته شد و او بر سه چیز غلبه کرد؛ سه چیزی که پیش از آنْ موانعی گذرناپذیر در مسیر حرکت او بود: زمان؛ زبان؛ مکان. بـا ظهور فناوری دیجیتال و پیامدهـ ا و کاربردهای آن در عرصه‏های مختلف، موج تحول دیگری در چاپ و نشر ایجاد شد. این موج، به‏ویژه از دهة ،۱۹۹۰ آهنگی شتابناک گرفت و اکنون نیز با شتابی بیشتر در پیشرفت است. انباشتنِ اطالعات در مواد مختلف، از جمله سيدي، و بازیافتِ آن با سرعت و کیفیت عالی ظهور پدیدة چند‏رسانه‏ای بود. ترکیب شدن متن، تصویر، و صوت در یک رسانه انقالبی نوین در نشر بود، زیرا این انقالبْ مخاطب جدید، بازار جدید، فناوری جدید، و مادة جدیدی در نشـر ایجاد کرد که در تاریخ آن سابقه نداشت و اصطالح نشر پسامدرن )پستمدرن( شکل گرفت. این اصطالح از زمانی به کار رفت که صنعت نشر دیگر کتاب و مواد نوشتاری را مادة اصلی خود ندانست، بلکه با تولید چندرسانه‏ای‏ها امکان داد تا مخاطبان از ابزارهای مختلف، از جمله رایانه‏های شخصی، مواد دلخواه خود را بخوانند، ببینند ای بشوند. تنوع بی مانند در نشر، به واقع، ورود آن به عصر پسامدرن بود. انتشار کتبی که سيديبه همراه دارند به خوانندة کتاب مجال پژوهش‏های گسترده‏تر را می‏دهد. کتب تحت وب و کتبی که در فرمت‏های مختلف نرم‏افزاری تعریف شده‏اند گام دیگری در عرصة ترکیب کتاب با راه‏ها و ابزارهای جدید است. نشر الکترونیکی از زمینه‏هایی است که سرمایه‏ها، اندیشه‏ها، و تخصص‏های فراوانی را به سوی خود جذب کرده است. برآوردها نشان می‏دهد که اين نشرْ در آیندة نزدیک و دور رهاوردهای دگری را به عرصة نشر خواهد آورد و مسیر آیندة آن را نیز تغییر خواهد داد. )آذرنگ، )۳۵ :۱۳۷۶

۱۰۴

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

ناشران و مخاطبان کتاب در مواجهه با نشر پسامدرن

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

محتوای الکترونیکدر نشر پسامدرن

در سال ۲۰۱۱، یکپنجم خوانندگان کتاب در ایاالت متحدة امریکا خواندن کتب الکترونیک را بـر نسـخه‏های چاپی ترجیح داده و آن را برای مطالعه مناسـب یافته‏انـد. مرکز تحقیقات پیو، در ایاالت متحده امریکا، با ارائة آمار رسمی اعالم کرده جوانان امریکایی تمایلِ بیشتري به مطالعة کتب الکترونیک در سـال ۲۰۱۱ داشـتهاند و این ميزان رو به رشد ادامه دارد. صنعت کتب الکترونیک در ایاالت متحدة امریکا از ۷۸ میلیون فروش، در سال ۲۰۰۸، به ۱/۷ میلیارد فروش، در سال ۲۰۱۱ افزایش یافته اسـ ت، به طوری که این مرکز برآورد کرده که در سـال ۲۰۱۲ کتب الکترونیک فروشِ ۳/۵ میلاردی را به خود اختصاص خواهند داد ـ که این آمار خود بر استقبال رو به رشد از کتب الکترونیک صحّه‏ ميگذارد. )اللمي، )۱۵ :۱۳۹۱

از طرفی، سـایت آمازون شکسـت کتاب در مقابل ایبوک۳ را بدین شکل اعالم کرد که در کریسمس سال ۲۰۱۲ کتب الکترونیک بیشتری نسبت به کتب سنتی فروخته است. این نخستین بار است که کتبِ الکترونیکی نسبت به کتب کاغذی معمول فروش بیشتری داشته‏اند. همچنین کیندل، کتابخوان ارائهشده از سوی آمازون،ُپرفروش‏ترین محصول آمازون اعالم شده است. بنا بر آمار شرکت آمـازون، در یـک روز حدود ۵/۹ میلیون نفر از سراسـر جهان با سـرعت ۱۱۰ خرید در ثانیه از این عرضه‏کنندة برخط )آنالین(۴ خرید كرده‏اند. )به نقل از پایگاه خبری کتابداری ایران. قابل دسترس در:

http://www.lisna.ir/index.php)

از سوی دیگر، مجلة امریکایی نیوزویک۵، که سابقه‏ای هشتادساله در زمینة انتشار مقاالت و تحلیل‏های خبری دارد، به انتشار نسخة چاپی خود در سال ۲۰۱۳ پایان خواهد داد و در حال تبدیل شدن به نشریه‏ای صرفاً برخط است. این اقدام نمونة دیگری از تمایل روزافزون مخاطبان به سمت برخط شدن است. پایان انتشار نسخة چاپی نیوزویک را باید نشانه‏ای دیگر از پایان کهکشان گوتنبرگ دانست.

۱۰۵

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

ناشران و مخاطبان کتاب در مواجهه با نشر پسامدرن

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

این بدان معناست که عصر چاپ رو به پایان است و عصر دیجیتال فراگیر می‏شود. بنابراین، نهادهای عصر چاپ بایستی جای خود را با نهادهای عصر دیجیتال، نظیر کتب و نشریات الکترونیک و برخط و شبکه‏های اجتماعی، معاوضه نمایند. تغییر ذائقة مخاطبان از کتاب‏خوانی و روزنامه‏خوانی به خواندن اطالعات دیجیتال، اینترنت فراگیر و گسترش استفاده از لپتاپ، تبلت و ابزارهای چندرسانه‏ای دیگر همه و همه بر آیندة روشن کتب الکترونیک به عنوان یکی از ابزارهای عصر دیجیتال و یادگیری و آموزش الکترونیک، صحّه خواهد گذارد )روزنامة اقتصادي آسيا، .)۱ :۱۳۹۱ از آنجا که کشورهای در حال توسعه از لحاظ سیر فرهنگ و تکنولوژی تابع کشورهای توسعهیافتهاند، می‏توان نتیجه‏گیری نمود که طی سال‏های آینده روند تولید کتابهای الکترونیک در کشور ما نیز پیشرفت خواهد كرد، بنابراین، از هماکنون باید تدابیر الزم برای آن اندیشیده شود.

معرفی و آشنایی با انواع کتب الکترونیک

از اختراع رایانه، ترانزیسـتورها، و ابداع اینترنت به عنوان فصل‏های انقالب در تاریخ علم یاد شده است. با رواج هر چه بیشتر رایانه در جزئی‏ترین مسائل روزمره، دنای ما با سرعت هر چه بیشتر به دنیای الکترونیک و دیجیتال تبدیل می‏شود. کتب الکترونیکی صرفاً نسخه‏های الکترونیکی مطالب مکتوب نیس ـتند، بلکه می‏توانند، عالوه بر متن، صوت، تصاویر، و فیلم را نیز شـامل شوند. به عالوه، می‏توانند در قالب‏هایِ اجراييِ رایانه، مانند فایل‏های پی‏دی‏اف۶، اچ‏تی‏ام‏ال۷، متن، و فایلهای اجرایی۸، درآیند )يعقوبي، .)۲۲ :۱۳۸۵ بنا بر دایرة‏المعارف ویکی‏پدیا، کتاب الکترونیک نسـخه الکترونیک یا دیجیتالی یک کتاب اسـت. در زبان انگلیسـی، برای کتاب الکترونیک تعریف دیگری نیز قائل شده‏اند که به ابزار مطالعة کتاب الکترونیک اشاره دارد. ابزار مطالعه کتاب الکترونیک دستگاهی است در ابعاد یک کتاب داسـتان معمولی با وزن تقریبی ۶۰۰ گرم. همان طور که از نام آن برمی‏آید، از

۱۰۶

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

ناشران و مخاطبان کتاب در مواجهه با نشر پسامدرن

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

آن برای خواندن کتاب الکترونیک استفاده می‏شود؛ به عبارت دیگر، ابزار مطالعة کتاب الکترونیک وسیله‏ای است که اطالعات خام را به صورت متن در اختیار کاربر قرار می‏دهد )بابايي، .)۳۵ :۱۳۸۴ فرهنگ لغت مختصر انگلیسی آکسفورد )۲۰۰۱( کتاب الکترونیکی را چنین تعریف می‏کند: نسخه‏ای الکترونیکی که با یک رایانة شخصی یا وسیلة الکترونیکی دستی اختصاصاً طراحی شده و قابل خواندن باشد. بنا بر نظر ارمز، اصطالح کتاب الکترونیکی به متنی ارجاع می‏دهد که برای خوانده شدن به نرم‏افزار یا سخت‏افزار نیاز دارد. )لي، )۴۵ :۱۳۸۳

ِچن نیز کتاب الکترونیکی را از چهار جنبه تعريف ميكند: رسانه؛ دستگاه؛ تحویل؛ محتوا.

رســانه: بیشـتر نوشـته‏ها، کتاب الکترونیکی را نوع دیگری از کتاب، در قالب رسـانه‏ای الکترونیکی یا دیجیتالی، معرفی می‏کنند.
دســتگاه: کتاب الکترونیکی کتابی اسـت که با استفاده از دسـتگاه یا ابزاری ویژه خوانده می‏شود. این دستگاه از نرمافزار و سخت‏افزار رایانه‏ای تشکیل شده است.

تحویل: کتاب الکترونیکی کتابی است که در یک وب سایت منتشر می‏شود یا به صورت مستقیم از طریق یک شبکة رایانه‏ای تحویل داده می‏شود.

محتوا: محتوای کتب الکترونیکی، با توجه به امکان کاربرد قابلیت‏های فناوری اطالعات در آنها، می‏توانند متفاوت از کتب کاغذی باشد. از این گذشته، این نوع کتب، برای ارائه و توزیع، وابسته به شیءِ فیزیکی نیستند. )عليدوستي و شيخ شعاعي، )۲۸ :۱۳۸۵

کتب الکترونيکي، با توجه به ويژگي‏ها، امکانات، و کاربردهايش، به گروه‏هاي زير تقسيم مي‏شوند:

۱٫ کتب الکترونيکي فقط متن. در اين دسته، کتب الکترونيکي فقط شامل اطالعات متني هستند

و هيچ گونه تصوير، نمودار، و جز آن را شامل نمي‏شوند.

۱۰۷

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

ناشران و مخاطبان کتاب در مواجهه با نشر پسامدرن

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

۲٫ کتـب الکترونيکـي داراي تصاوير اسکنشـده. در کنار اطالعات متنـي، تعدادي تصوير اسکنشده نيز وجود دارد.

۳٫ کتب الکترونيکي با تصاوير متحرک. در کنار اطالعات متني، تعدادي تصوير انيميشن و يا قطعاتي از فيلم نيز وجود دارد.