چکیده
در حال حاضر توجه به این که حفظ و حراست از محیطزیست در صدر اولویتهایجهانی قرار داردوحوزههای مختلف علوم و مهندسی به دنبال یافتن راه حلهایی جهت ایجاد موازنه بینطرحهایتکنولوژیک با پارامترهایزیستمحیطیمی باشند.در این راستا می توان به الگوهایکهن مورد استفاده در معماریایرانی اشاره نمود که باعث ایجادیکمعماری هماهنگ و همسو با اقلیم و محیطزیست شده که در آن ساختمان ها به عنوان بخشی از یک مجموعه متعامل بیننیازهای انسان و محیط عمل می نمودند .معماریسنتیایران به دنبال ایجادنظمی بر اساس بهره وری از مواهب طبیعی و هماهنگ با نظم حاکم بر طبیعت در راستای برآورده نمودن نیازهایروحی، ذهنی و جسمی انسان بوده است و در این راستا معماریایران در اقلیم ها و محیطهای مختلف راهکارهایکارآمدی را ارائه نموده است کهطی قرون مختلف تکاملیافته است. در این ساختار و با در نظر داشتن اصول و مفاهیم فوق، محیطبعنوانیکی از مهمترین عناصر تأثیر گذار در طراحیمعماریفضاهایشهری و از جمله خانه هایمسکونیمی باشدکهضروری است از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار گیرد. در این مقاله نقش گودال باغچه وتأثیر آن بر معماریفضاهایمسکونیاقلیم گرم و خشک مورد بررسی قرار میگیرد .در این میان خانه سنتیبروجردیهای کاشانوخانه طباطبایی کاشان بعنوان نمونه موردی معرفی گردیده است.

روش تحقیق کیفی ،توصیفی وتحلیلی است وبا مطالعات کتابخانه ای و اسنادی به بررسی خانه های سنتی ایران ونقش گودال باغچه در آن می پردازد.

واژگان کلیدی:

اقلیم گرم وخشک،طراحی بومی،گودال باغچه

۱

-۱مقدمه

در بررسی ترکیب معماری وبافت شهرها ونواحی گرم وخشک،به این مورد مهم پی می بریم که،عامل اقلیم در شکل منطقی دادن به بافت شهرها وترکیب معماری آن ها نقش عمده ای داشته و مسائل آب وهوایی همیشه برای مردم این نواحی مطرح بوده است.این مشکلات در طول هزاران سال مردم را به یافتن راه حل هایی هدایت نموده است که به طور حیرت انگیزی جنبه های آزار دهنده آب وهوایی را کم می کند واز جنبه های راحتی بخش آن بهره می گیرد.(سفلایی،۷۶،(۱۳۸۲

یکی از موارد ارزنده این راه حل ها برای جواب گفتن به مشکلات ناشی از عوامل آب و هوایی در اقلیم گرم وخشک ایران به چشم می خورد،کم کردن تماس با گرما وآفتاب تند تابستان به خصوص تهیه سایه،نقش عمده ای را در ترکیب فشرده وبسته مجموعه ها دارا بوده است.مجموعه شهر یا روستا به صورت توده ای متراکم به نظر می رسدکه کمترین سطح نمایان و رو به آفتاب پیش بینی شده است.

از دیگر شاخصه های این اقلیم،وجود حیاط مرکزی همراه با گودال باغچه می باشد.در این مناطق دیوارها وبامهای ضخیم از نفوذ گرمای تابشی به داخل جلوگیری می کندوحیاط را سایه می گیرد.بدین ترتیب معماران با ایجاد گودال هایی در حیاط که در اطراف آن فضای سبز کار می شد،فضای خنکی را ایجاد می کردند که واحدهای مسکونی رااز هوای داغ بیرونمتوجه درون،یعنی حیاط کنند.

-۲ویژگی معماری گرم و خشک

-۲-۱ویژگی آب وهوایی مناطق گرم وخشک:

.۱آب وهوای گرم وخشک در تابستان وسردوخشک در زمستان

.۲بارندگی اندک ورطوبت بسیار کم

.۳پوشش گیاهی بسیار کم

.۴اختلاف زباد درجه حرارت بین شب و روز

.۵بادهای توام با گرد وغبار(قبادیان،۱۲۳،(۱۳۸۲

-۲-۲ویژگی معماری در مناطق گرم وخشک

ساکنین مناطق گرم وخشک با اتخاد تدابیر زیر به تعامل وسازگاری با شرایط اقلیمی این منطقه دست یافته اند.از این رو در بخش بندی عناصر معماری،دسته بندی زیر قابل توجه می باشد:

۲

.۱بافت شهری ۲ پلان .۳فرم سقف .۴سطوح و بازشوها .۵مصالح .۶پوشش گیاهی

۲-۳عناصر شاخص در شکلگیری معماری وشهرسازی بومی درمناطق گرم وخشک

.۱گذر .۲حیاط .۳گودال باغچه .۴بام گنبدی .۵بادگیر

۲-۴حیاط ایرانی و عناصر شاخص آن

حیاط با تیپولوژی های متفاوت به عنوان یکی از عوامل تعیین کننده و حیاتی در اقلیم گرم وخشک ایران واقع شده است،که عنصر گودال باغچه در آن جای می گیرد و عملکرد آن را کامل می کند.حیاط ایرانی دارای ویژگی های زیر می باشد:

-حیاط،ارتباط دهنده چند فضا

-حیاط،برای ایجاد محیطی سرسبز و با نشاط

-حیاط،به عنوان یک هواکش مصنوعی برای گذر جریان بادهای مناسب

-حیاط،عنصری مهم در جهت سازماندهی فضاهای مختلف

-حیاط،بهعنوان حریم امن وآرام برای آسایشخانواده(معماریان،۱۴۳،(۱۳۸۵

شکل حیاط معمولا به صورت چهار گوش کشیده می باشد ولی حیاط بعضی از خانه ها هشت گوش ساخته شده اند.

حیاط وعناصر داخلی آن به دو صورت ساخته شده است :

-۱حیاط های مسطح که معمولا در محور طولی آن حوض وبه موازات آن دو یا چهار باغچه قرار گرفته است.حوض ها و باغچه ها نیز بسیار متنوع وزیبا طراحی شده اند.

-۲حیاط با گودال باغچه :نمونه این حیاط در نائین،کاشان و شهر های دیگر مناطق کویری دیده می شود.گودال باغچه وفضای دور آن عملا نقش عملکردی بخشی از فضاهای زیرزمین را دارد.در این حالت فضاهای طبقه همکف دور تا دور مهتابی(فضایی بدون سقف) استقرار یافته است وگودال باغچه همراه با درختان سرسبز (انجیر،انار،پسته)به دلیل گود بودن آن فضایی خنک را به وجود می آورده است.(نایبی،۷۸،(۱۳۸۱

۲-۵گودال باغچه

همان طور که ذکر شد یکی از عناصر شاخص معماری گرم و خشک، ایجاد گودال باغچه می باشد.در فارسی کهن و میانه ،طهارت و شستشو را (پادیاو)می نامند.(پیرنیا ۵۴،( ۱۳۷۲ چون معماری ایرانی درون گراست ،تبدیل حیاط های گرد و بسته به پادیاو و گودال باغچه لطف بسیار به خانه های ایرانی داده است.(تصویر ۲،(۱در شهرهای پیرامون کویر پادیاو به صورت باغچه و حوض خانه های زیرزمین در آورده شده است تا بتوان آبقنات های ژرف را در آن روان ساخت. گود بودن حیاطها در این خانه ها باعث نتابیدن آفتاب به نقطه پایین خانه می شودکه این خود در تعدیل هوای قسمت های تحتانی خانه بسیار موثر است