چكیده

با توجه به افزایش روزافزون جمعیت، کمیابی منابع در دسترس و افزایش رقابت، لزوم استفاده انبـوه اطلاعـات، نیاز به شیوه های نوین و کـاربردی جهـت جمـع آوری،تحلیـل و پـردازش اطلاعـات دارد. GIS یـک سیسـتم اطلاعاتی جغرافیایی نوین است که بصورت فراگیر و هوشمند عمل می کند، در واقع GIS مجموعه ای مرتبط و منسجم ازاطلاعات تصویری و توصیفی می باشد که میتواند با ذخیره، تلفیق، تحلیل و بازیابی اطلاعات به برنامه ریزی و مدیریت(تصمیم گیری) بپردازد.خشکسالی های اخیر بویژه در کشورهای خاورمیانه سبب بـروز مشـکل در منابع آب شده و ضرورت استفاده از سیستم های سنجش از راه دور را برای ما آشکارساخته اسـت؛ مـدیریت منابع آب در مناطق خشک و نیمه خشک بخصوص دربخش کشاورزی به طور عام و در کشـور ایـران بـه طـور خاص دارای اهمیت زیادی است این مقاله که به صورت مروری و کتابخانه ای تدوین شده است تلاش دارد بحران آب و لزوم توجه به آن در جهت توسعه ی بخش کشاورزی با بهره گیـری از سیسـتم اطلاعـات GIS را بررسی و در پایان راهکارهای کاربردی در این رابطه ارائه نماید.

کلمات کلیدی:

سیستم اطلاعات جغرافیایی .GIS بحران آب. سیستم های سنجش از راه دور. مدیریت.

.۱ بحران منابع طبیعی

درنیم قرن اخیر رشد سریع جمعیت و پیشرفت تکنولوژی در بهره برداری از منابع موجب تشدید تخریب منابع طبیعی شد. استفاده بی رویه از منابع و نادیده گرفتن محدودیت های آن موجب بروز کمیابی دائمی گردید، بنابراین مدیریت منابع طبیعی برای حفظ مداوم ذخایر مواد خام اهمیت یافت. کنش انسان با محیط تحت تاثیر عوامل مختلف طبیعی ، اجتماعی و فرهنگی باعث شکل گیری فضای جغرافیایی و تغییرات در محیط طبیعی شد. در گذشته به علت محدودیت تقاضا ، بهره برداری از محیط بیشتر بر اساس میل به تطابق با محیط بوده است. در چنین شرایطی نه از لحاظ اقتصادی و نه از لحاظ تکنولوژیکی، بهره برداری زیاد از محیط ممکن نبوده است. با افزایش جمعیت و پیشرفت های تکنولوژیکی بهره برداری از طبیعت متحول شد و میل به تسلط بر محیط افزایش یافت. از این رو تعادل میان انسان و محیط به ناچار در جهت استفاده هرچه بیشتر و فشرده تر از طبیعت تغییر کرد. شدت بهره برداری ها سرانجام به جایی رسید که طبیعت را مورد تهدید قرار داد. در این وضعیت میزان بهره برداری از محیط بیش از توان و قابلیت آن بود و منابع محیطی تخریب شدند.(هوشمند، بی تاریخ)

.۲ وضعیت منابع آب های ایران و جهان

ایران که تحت تاثیر اقلیم نیمه خشک خاورمیانه است، با مساحت ۱۷۵ میلیون کیلومتر مربع، جغرافیای وسیعی را به خود اختصاص می دهد.ایران در یکی از خشک ترین مناطق جهان واقع شده است. میانگین میزان بارش سالانه ۲۵۲میلیمتراست. این رقم یک سوم میانگین بارش جهانی است. در شرایط جوی موجود، ۱۷۹میلیمتراز این میزان بارش یعنی ۷۱ درصد تبخیر می شود. میانگین سالانه میزان تبخیر۱۵۰۰میلیمترالی۲۰۰۰میلیمترمی باشد. این رقم، یک سوم میانگین جهانی است .در حالیکه رقم مزبور در مناطق کوهستانی شمال کشور۲۰میلیمتردر سال می باشد، در صحراها۲۰۰۰میلیمتردر سال است. دو سوم از جغرافیای ایران کمتر از رقم میانگین، بارندگی دارند.(وبلاگ مدیریت و بهینه سازی مصرف انرژی، بی تاریخ)

منابع اصلی آب موجود در ایران، باران و برف هستند. ۷۰ درصد از این را باران و ۳۰ درصد از آن را برف تشکیل می دهدمقدار. آب حاصله از بارش حدوداً ۴۱۷ میلیارد مترمکعب است. در ایران که میزان تبخیر آب بسیار زیاد است، ۷۲ درصد از این مقدار یعنی ۲۹۹ میلیارد متر مکعب تبخیر می شود. در حالیکه ۹۲ میلیارد مترمکعب از مجموع کل آب بر روی خاک جاری می شود، ۲۵ میلیارد مترمکعب به زیر زمین نفوذ می کند. مقدار آب بدست آمده، ۱۱۷ میلیارد متر مکعب است. بعلاوه ۱۳ میلیارد متر مکعب آب از خارج از مرزهای ایران به این کشور جاری شده و به میزان آب ایران افزوده می شود.(اوریم مادن،(۱۳۹۰
برداشت بی رویه از آبهای زیر زمینی در بسیاری از نقاط جهان سبب افت شدید سطح آب زیر زمینی شده است. آمار ارائه شده در منابع جهانی وضع دشوار روند افت سالانه آب زیر زمینی را نشان می دهد. کسری حجم آبهای زیرزمینی سالانه۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیارد متر مکعب بوده که یک درصد آن متعلق به کشور ایران است (اکبری، .(۱۳۸۸

.۳ جمعیت و مساله مصرف آب

نرخ افزایش جمعیت در ایران بالاست، بر این اساس جمعیت ایران در سال ۲۰۰۹میلادی حدوداً ۷۳ میلیون نفر بود.

در ۲۰ سال اخیر افزایش سریع جمعیت، موجب تغییر بافت جمعیت شهرها و روستاها شده است. در حالیکه قبل از انقلاب، نسبت جمعیت روستاها به شهرها ۴۰/۶۰بود، امروز این نسبت کاملاً برعکس شده است. در سال ۲۰۰۶ میلادی ۳۹ درصد از جمعیت کشور در روستاها و ۶۱ درصد در شهرها زندگی می کردند. نسبت جمعیت شهرنشین در سال ۱۹۸۶میلادی ۴۷ درصد بود و بالا بودن میزان مهاجرت به شهرستان های کوچک و روستاها جلب توجه می کرد. آبهایی که در گذشته بمنظور آبیاری استفاده میشدند، اکنون برای تامین آب شرب مورد نیاز شهرها بکار برده می شوند .افزایش جمعیت، شهرنشینی، فعالیت ها در بخش صنعت و توسعه بخش کشاورزی، نیاز به آب در ایران را افزایش داده است. طبق آمار، در سال ۱۹۶۳ میلادی ۴۴/۴ میلیارد مترمکعب آب در ایران مصرف شده است. در حالیکه در سال ۱۹۹۳ این رقم ۸۳ میلیارد متر مکعب بود، در سال ۲۰۰۶ این رقم به ۹۳/۳۶ میلیارد مترمکعب رسیده است. همانگونه که پیشتر نیز اشاره شد، منابع، نیاز و قحطی آب در جغرافیای ایران بطور یکسان توزیع نشده است. (اوریم مادن،(۱۳۹۰

.۳ خشكسالی

با توجه به اینکه در کشور ما بارندگی سالیانه کمتر از هدر رفت پتانسیل سالانه آب توسط تبخیر و تعرق است، وقوع خشکسالی ها، یک حادثه معمولی و طبیعی می باشد لذا پایش و بررسی اثرات این پدیده بسیار ضروری و مهم است.(انصار، (۱۳۷۸