چکیده:

امروزه همگام با پیشرفتهای بسیار در زمینههای علمی و فناوری، توجه به محیط زیست موضوعی است که نه فقط به عنوان یکی از مشکلات سازمانی، بلکه به صورت مشکلی ملی و بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است. کشور ما هنوز از جمله کشورهای توسعه یابنـده است و باید این امر در صدر برنامههای دولت جای گیرد. توسعه همانند یک سـکه اسـت کـه یـک روی آن نشـان دهنـده رفـاه اقتصـادی و اجتماعی و روی دیگر آن نشانگر اثرات مخربی است که در اثر توسعه شتابزده و بیبرنامه در محیط بروز مـی کنـد. بنـابراین تهیـه آمارهـای محیط زیست کشور را به اصلاح نظامهای تصمیم سازی و تصمیم گیری ملی، منطقه ای و بین المللـی در جهـت همگرایـی عوامـل اقتصـادی، اجتماعی و محیط زیست هدایت می نماید.

در این پژوهش به صورت مجمل ویژگی های محیط زیست کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشـتر کشـور را طـی سـالهـای ۰۸۳۱، ۲۸۳۱ و ۳۸۳۱ در بخشهای فاضلاب صـنعتی، پسـماند صـنعتی، آلـودگی هـوا، ارزش سـرمایه گـذاری در بخـش محـیط زیسـت و گواهینامه ایزو۰۰۰۴۱ مورد بررسی قرار میگیرد.

نتایج طرح آمارگیری از ویژگی های محیط زیست کارگاه های صنعتی ۰۱ نفر کـارکن و بیشـتر سـال هـای ۰۸۳۱، ۲۸۳۱ و ۳۸۳۱ نشان می دهد که طی این سال ها درصد کارگاه های دارای فاضلاب صنعتی به ترتیب ۸۰/۴۱، ۰۱/۹۲ و ۱۳/۱۲ و درصـد کارگـاه هـای دارای پسماند صنعتی به ترتیب ۲۷/۷۲، ۴۴/۷۵ و ۹۸/۱۶ بوده است.

طی سالهای ۰۸۳۱ و ۲۸۳۱ بیشترین درصد کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشتر دارای فاضلاب صنعتی کشور فاضلاب صنعتی خود را در چاه دفع می کنند، بیشترین درصد کارگاههای دارای پسماند صنعتی کشور پسماند صنعتی خود را در خارج از کارگاه دفن میکنند، بیشترین درصد ترکیبات پسماند صنعتی کارگاههای صنعتی مربوط به مواد شیمیایی و دارویی و فلزات میباشد و به ترتیب ۹۸/۸ و ۳۷/۷ درصد کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشتر کشور دارای تجهیزات کنترل آلودگی هوا میباشند. لازم به ذکر است که طی این دو سال به ترتیب ۶۴/۰ و ۹۲/۱ درصد کارگاههای صنعتی دارای گواهینامه ایزو ۰۰۰۴۱ میباشند.

همچنین طی سال های ۲۸۳۱ و ۳۸۳۱، به ترتیب ۸۶/۸ و ۹۹/۹ درصد از کارگاهها در بخش محیط زیست سرمایهگذاری داشتهاند و به ترتیب ۰۶/۰ و ۹۰/۱ درصد از کل سرمایهگذاری در بخش صنعت به سرمایهگذاری در بخش محیط زیست اختصاص داشته است.

۱ کارشناسان گروه محیط زیست دفتر آمارهاي صنعت، معدن و محیط زیست

واﮊه های کلیدی:آمارهای محیط زیست، فاضلاب صنعتی، پسماند صنعتی، گواهینامه ایزو ۰۰۰۴۱

مقدمه

وجود محیط زیست سـالم و پـاک بـرای دسـتیابی کامـل بـه زنـدگی بـا کیفیـت بـالا لازم و ضـروری اسـت (۷). اهمیـت بخـش محیط زیست به عنوان یکی از مهمترین بخشهای هر کشور در تحرک و پویایی جامعه، برای دستیابی به اهداف برنامههای توسعه پایدار بر کسی پوشیده نیست. بدون تردید آمارهای محیط زیست در تصمیمسازی و تدوین رویکرد برنامههای بخشی و جهتگیری ملی در کشور و همچنین تدوین آماج، راهبردها، سیاستها و اقدامات پیشرو نقشآفرین است و درک صحیح، آرایش و ایجاد سامانه های آمـاری در علـم محیط زیست را میتوان پشتوانه برنامهریزی کشور همسو با اهداف توسعه پایدار تلقی نمود (۶). اهمیـت طـرح آمـارگیری از شـاخصهـای محیط زیست و کسب اطلاعات زیست محیطی نه تنها برای ارزیابی وضعیت رایج محیط زیست مـورد نیـاز اسـت بلکـه بـرای تهیـه برنامـه و فرموله کردن سیاستها و عملیات اجرایی توسعه مداوم و سالمسازی محیط زیست نیز مورد نیاز میباشد. محیط زیست و حفاظـت از آن در برابر انواع خطرات، که موجودیت و سلامت آن را تهدید می کند، دغدغههای بسیاری را برای جوامع بشری، چه توسعه یافته و چه در حـال توسعه و غیر صنعتی، پدید آورده است (۳).

آمار محیط زیست بنا به ماهیت خود علمی میان رشتهای میباشد. منابع آن در بین انـواع موسسـاتی کـه بـه جمـعآوری اطلاعـات می پردازند پراکنده بوده و روشهای متنوعی نیز در گردآوری آنها بکار بسته میشود. هدف از ساماندهی آمار محیط زیسـت غلبـه بـر ایـن چندگانگی است که از طریق ارائه ترکیبی داده ها پیرامون زمینههای موضـوعی متفـاوت و نیـز منـابع مختلـف انجـام مـیشـود. گـردآوری، ذخیرهسازی و انتشار آمار محیط زیست توسط مراکز خدمات آماری، ادارات دولتی، موسسات ویژه تحقیقاتی، دوایر محلی و سـازمان هـای بینالمللی انجام می پذیرد. این آمار از طریـق سرشـماریهـا و آمـارگیریهـا، بـا اسـتفاده از سـوابق و مـدارک اداری و شـبکههـای مراقبتـی جمعآوری میشود. بسیاری از همین موسسات، خود مصرفکننده عمده آمار محیط زیست نیـز مـیباشـند. بخـش هـای تجـاری و صـنعتی، محققان، رسانههای جمعی و عامه مردم منابع دیگر تقاضا برای آمارهای محیط زیست هستند (۴).

دفتر آمار دبیرخانه سازمان ملل، تحت راهنمایی کمیسیون آمار و حمایت مالی طرح محیط زیست سازمان ملل متحـد، بـه اجـرای یک طرح مرحلهبندی شده در راستای تبیین آمار محیط زیست اقدام نمود. مرحلـه نخسـت ایـن طـرح حـاوی بررسـی نیازهـای اطلاعـاتی و کــاربردی آمــاری کشــورها و ســازمانهــای بــینالمللــی در ایــن زمینــه بــود و در مرحلــه دوم چــارچوبی بــرای آمــار محــیط زیســت تهیه شد (۴). امروزه کشورهای بسیاری به تهیه آمار محیط زیست و ارائه آن در سالنامههـای آمـاری خـود مـیپردازنـد و کشـورهایی ماننـد امریکا، هلند،کانادا، سوئد، اسپانیا و استرالیا در این زمینه پیشرفتهای زیادی داشتهاند، همچنین اتحادیه اروپا بیش از ۰۳ سال است که بـرای حفاظت محیط زیست اقدام به تهیه آمارهای محیط زیست مینماید (۷).

نقش و اهمیتی که بخش محیط زیست صنعت در جریان توسعه اقتصادی کشور دارد اهمیت در اختیـار داشـتن آمـار و اطلاعـات دقیق و بهنگام این بخش در برنامهریزیهای دقیق را مشخص میکند (۳). مرکز آمار ایران طی سال های ۳۷۳۱ تا ۳۸۳۱ هم زمـان بـا اجـرای طرح آمارگیری از کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشتر کشور اقدام به گردآوری ویژگیهای محیط زیست کارگـاههـای صـنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشتر نموده است. هدف اصلی از تهیه و اجرای طرح آمارگیری از اطلاعات محیط زیسـت کارگـاههـای صـنعتی، تهیـه زمینـه اطلاعــاتی مناســب از ویژگــیهــای محــیط زیســت کارگــاههــای صــنعتی جهــت برنامــهریــزی توســعه و اتخــاذ سیاســتهــای اقتصــادی به منظور حفظ توسعه پایدار و ارزیابی نتایج حاصل از اجرای برنامه های توسعه صنعتی و اعمال سیاستهای لازم، میباشد.

این مقاله به بررسی برخی از نتایج آمارگیری از ویژگیهای محیط زیست کارگـاههـای صـنعتی ۰۱ نفـر کـارکن و بـیشتـر طـی سالهای ۰۸۳۱،۲۸۳۱و۳۸۳۱ میپردازد. جامعه آماری این طرح شامل تمامی کارگاههای صـنعتی واقـع در نقـاط شـهری و روسـتایی کشـور

می باشد که متوسط تعداد شاغلان آن ۰۱ نفر کارکن و بیشتر بوده است. واحد آماری در این طرح یک کارگاه صنعتی مستقل یـا متبـوع از جامعه آماری مزبور می باشد که متوسط تعداد شاغلان آنها ۰۱ نفر کارکن و بـیشتـر بـوده اسـت. چـارچوب مـورد اسـتفاده در ایـن طـرح، فهرست کارگاههای صنعتی مستقل و متبوع ۰۱ نفر کارکن و بیشتر میباشد که با استفاده از نتایج مرحله اول سرشـماری عمـومی صـنعت و معدن در سال ۳۷۳۱ تهیه و در سال ۴۷۳۱ لغایت ۳۸۳۱ بهنگام شده است.

بررسی آماری عمده ترین ویژگی های محیط زیست کارگاه های صنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشتر بر حسب فعالیت

فاضلاب صنعتی، پسماند صـنعتی، آلـودگی هـوا ، ارزش سـرمایه گـذاری در بخـش محـیط زیسـت و گواهینامـه ایـزو۰۰۰۴۱ از عمدهترین ویژگیهای محیط زیست کارگاههای صنعتی میباشند.

فاضلاب صنعتی:

نتایج طرح آمارگیری از ویژگیهای محیط زیست کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کـارکن و بیشـتر سـال هـای ۰۸۳۱، ۲۸۳۱ و ۳۸۳۱ نشان میدهد که طی این سالها درصد کارگاههای دارای فاضلاب صنعتی به ترتیب ۸۰/۴۱، ۰۱/۹۲ و ۱۳/۱۲ بوده است. به نظر می رسد کـه کاهش مقدار فاضلاب صنعتی کارگاه ها در سال ۳۸۳۱ نسبت به سال ماقبل آن به علت عدم پاسخگویی صحیح کارگاه های صـنعتی در ایـن سال می باشد. نمودار ۱ به بررسی درصد کارگاههای صنعتی ۰۱ نفـر کـارکن و بـیشتـر کشـور دارای فاضـلاب صـنعتی بـر حسـب فعالیـت میپردازد. بر اساس این نمودار کارگاههای با فعالیت تولید سایر محصولات کانی غیر فلزی ، صنایع مواد غذایی و آشـامیدنی، صـنایع تولیـد مواد و محصولات شیمیایی بیشترین تعداد کارگاههای دارای فاضلاب صنعتی را طی این سال ها دارا بودهاند. در ضمن با اسـتفاده از متوسـط درصد کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشتـر کشـور دارای فاضـلاب صـنعتی مـیتـوان نتیجـه گرفـت کـه فعالیـت هـای تولیـد سـایر محصولات کانی غیر فلزی، صنایع مواد غذایی و آشامیدنی، صنایع تولیـد مـواد و محصـولات شـیمیایی بـه ترتیـب دارای ۱۶/۷۲ ، ۵۰/۴۲ و ۵۶/۸ کارگاه دارای فاضلاب صنعتی طی سالهای ۰۸۳۱،۲۸۳۱ و ۳۸۳۱ بوده اند.

۱۳۸۰

۱۳۸۲

۱۳۸۳

سایر فعالیت ها صنایع تولید مواد و

۵۰
۴۰
۳۰
۲۰
۱۰
۰
تولید سایر صنایع مواد غذایی و

محصولات شیمیایی محصولات کانی آشامیدنی

غیر فلزي

نمودار ۱– درصد کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشتر کشور دارای فاضلاب صنعتی بر حسب فعالیت طی سالهای ۰۸۳۱، ۲۸۳۱ و ۳۸۳۱

جدول ۱ به بررسی درصد کارگاههای صنعتی ۰۱ نفـر کـارکن و بـیش تـر دارای فاضـلاب صـنعتی کشـور بـر حسـب نحـوه دفـع فاضلاب صنعتی طی سالهای ۰۸۳۱و ۲۸۳۱ میپردازد. لازم به ذکر است که آمارمربوط به سال ۳۸۳۱ به علت تغییـر سـاختار پرسشـنامه ایـن طرح موجود نمیباشد. بر اساس این جدول طی این دو سال بیشترین درصد کارگاههای دارای فاضلاب صنعتی کشور فاضلاب صنعتی خود را در چاه دفع میکنند. در ضمن سایر مکانهای دفع فاضلاب صنعتی شامل دریا، شبکه فاضلاب شهری و … میباشد.

جدول ۱– درصد کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشتر دارای فاضلاب صنعتی کشور بر حسب نحوه دفع فاضلاب صنعتی طی سالهای ۰۸۳۱و ۲۸۳۱

سال چاه زمینهای زمینهای رودخانه سایر مکانها
غیر کشاورزی کشاورزی

۰۸۳۱ ۸۸/۲۲ ۶۲/۷۱ ۹/۳۱ ۶۷/۷ ۵۹/۱۴
۲۸۳۱ ۱۳/۱۵ ۹۲/۱۱ ۸۸/۵ ۵۰/۴ ۶۹/۵۳

از آن جا که امکان دفع فاضلاب صنعتی در دو یا چند مکان وجود دارد، لزوماﹰ نباید سرجمع درصد محلهای دفع فاضلاب صنعتی با درصد کارگاههای دارای فاضلاب صنعتی برابر باشد
پسماند صنعتی:

نتایج طرح آمارگیری از ویژگیهای محیط زیست کارگاههای صنعتی ۰۱ نفـر کـارکن و بیشـتر سـال هـای ۰۸۳۱، ۲۸۳۱ و ۳۸۳۱ نشان می دهد که طی این سالها درصد کارگاههای دارای پسماند صنعتی به ترتیب ۲۷/۷۲، ۴۴/۷۵ و ۹۸/۱۶ بوده است. نمودار ۲ بـه بررسـی درصد کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کـارکن و بـیشتـر کشـور دارای پسـماند صـنعتی بـر حسـب فعالیـت مـیپـردازد. بـر اسـاس ایـن نمـودار کارگاههای با فعالیت تولید سایر محصولات کانی غیر فلـزی ، صـنایع مـواد غـذایی و آشـامیدنی، صـنایع تولیـد منسـوجات و صـنایع تولیـد محصولات فلزی فابریکی بجز ماشینآلات و تجهیزات، بیشترین تعداد کارگاههای دارای پسماند صنعتی را دارا بودهاند. در ضمن با استفاده از متوسط درصد کارگاههای صنعتی ۰۱ نفر کارکن و بیشتر کشور دارای پسماند صنعتی میتوان نتیجه گرفت که فعالیتهـای تولیـد سـایر محصولات کانی غیر فلزی ، صنایع مواد غذایی و آشامیدنی، صـنایع تولیـد منسـوجات و صـنایع تولیـد محصـولات فلـزی فـابریکی بـه جـز ماشینآلات و تجهیزات به ترتیب دارای ۷۶/۲۳، ۳۲/۴۱، ۳۶/۷ و ۷۶/۶ کارگاه دارای پسـماند صـنعتی طـی سـالهـای ۰۸۳۱،۲۸۳۱ و ۳۸۳۱ بودهاند.