مقدمه

توده گرانیتوئیدي چشمه بید با طیف ترکیبی دیوریت، کوارتزدیوریت، گرانودیوریـت، مونزوگرانیـت و سیینوگرانیت در جنوب شـرقی زاهـدان، بـین طولهـاي جغرافیـاییَ۵۳ْ۶۰ الـیَ۱۷ْ۶۱ و عرضـهاي جغرافیاییَ۰۰ْ۲۹ الیَ۱۸ْ۲۹ واقع شده است(شکل.(۱ این توده، بخشی از نوار گرانیتوئیدي زاهـدان ـ سراوان است که با طول ۲۵۰ و عرض ۲۰ـ۲ کیلومتر از شمال غرب زاهدان تا شمال شرق سراوان در کمپلکس نه((Neh رخنمون دارد(شکل.(۲

اگرچــه ایــن تــوده توســط برخــی از محقــیقن(کمــپ و گــریفیس،۱۹۸۲؛ تیــرول و همکــاران،۱۹۸۳؛

حسینی،۱۳۸۱؛ تیواي،۱۳۸۱؛ صادقیان،(۱۳۸۳ مورد مطالعه قرار گرفته اسـت امـا بـه دلیـل پیچیـدگیهاي زمین شناسی منطقه به نظر می رسد مسائل اصلی آن هنوز بخوبی روشن نشده است. به منظور بررسـی دقیقتر این توده و پس از مطالعات صحرایی و پتروگرافی تعداد ۱۰نمونه از سنگهاي مختلف آن انتخاب و در آزمایشگاه ژئوشیمی معتبر Actlab کانـادا آنـالیز گردیـده و توسـط نـرم افزارهـاي پترولـوژیکی پردازش شدهاند. نتایج بدست آمده با مطالعات دیگر محققین جهان در خصوص این نوع سنگها مقایسه گردیده است. همچنین ۳ عدد از نمونهها نیز در آزمایشگاه ژئوشیمی ایزوتوپی دانشگاه کـارلتون کانـادا براي تعیین نسبتهاي ایزوتوپی و تعیین سن به روش Rb-Sr آنالیز شدهاند.

بحث

مطالعات صحرایی، پتروگرافـی و ژئوشـیمیایی نشـان مـی دهنـد کـه ایـن تـوده داراي طیـف ترکیبـی کوارتزدیوریت، گرانودیوریت، مونزوگرانیت و سیینوگرانیت می باشـد. دیوریتهـا بصـورت تـودههـایی کوچک و غالباً شناور در گرانیتهاي اصلی دیده میشوند. آنها مافیکترین و قدیمیترین عضو مجموعـه گرانیتوئیدي مـورد مطالعـه بـوده، داراي بافـت گرانـولار و کـانیشناسـی سـاده متشـکل از هورنبلنـد، پلاژیوکلاز، بیوتیت و مقادیر کمی کوارتز، اسـفن و آپاتیـت هسـتند. بیوتیتهـا عمـدتاً بـر اثـر عملکـرد متاسوماتیسم پتاسیک بر هورنبلندها بوجود آمدهاند. این متاسوماتیسم ناشی از گرانیتزایی پوسـته اي و شناوري دیوریتها در گرانیتهاي پوسته اي در هنگام صعود دیاپیري اسـت. در ایـن منطقـه دایکهـایی بـا ترکیب آندزیت تا داسیت نیز دیده میشوند که داراي همان ترکیب شیمیایی دیوریتها و کوارتزدیوریتهـا بوده و بنظر میرسد که ماگماتیسم پیش رس و معادلهاي نیمه عمیق آنها باشند که در فلیشـهاي ائوسـن میزبان نفوذ کردهاند. بررسی پتروگرافی این دایکها نشان میدهد که آنها نیز داراي ترکیب کـانیشناسـی بسیار ساده (هورنبلند، پلاژیو کلاز، بیوتیت، کوارتز و مقـادیر کمـی کـانی اوپـک) هماننـد دیوریتهـا و کوارتزدیوریتها هستند.

۵۸۹

پتروگرافی، ژئوشیمی و پتروژنز تودة گرانیتوئیدي چشمهبید، جنوبشرق زاهدان

شکل-۱ موقعیت توده گرانیتوئیدي چشمه بید در نوار گرانیتوئیدي زاهدان- سراوان(صادقیان،.(۱۳۸۳

شکل-۲ نقشه زمینشناسی نشاندهندة موقعیت کمپلکس نه(تیرول و همکاران،.(۱۹۸۳

توده اصلی گرانیت زاهدان از گرانودیوریت، مونزوگرانیت و سینوگرانیت تشکیل شده و داراي آنکلاوهاي فراوان شیستی و مگاآنکلاوها تا آنکلاوهاي ریز دانه دیوریتی و دایکهاي آندزیتی ـ داسیتی میباشد. این توده داراي مرز تدریجی، گنیسی و آناتکتیک با دگرگونههاي میزبان(فلیشهاي دگرگونه

۵۹۰