مقدمه

شناخت شخصیت نهتنها به فرد امکان میدهد که در ارتباط متقابل با دیگران موضعگیریهای مناسب و آگاهانه داشته باشد، بلکه در پیشگیری یا اقدام احتمالی درباره بروز اختلالها و نابسامانیهای شخصیتی هم مفید است. مطالعه و شناخت شخصیت هم از جنبه ارضای حس کنجکاوی و هم از نظر روابط متقابل اجتماعی مهم است (کریمی، (۱۳۷۸ و در بسیاری از اوقات، موجب روشنشدن علل بیماریهای روانی و چگونگی گسترش و تجلیات آن ها می شود (گنجی، .(۱۳۷۷ به عبارت دیگر، بروز بسیاری از اختلالات روان شناختی یا مشکلات رفتاری، مانند پرخاشگری، با خصوصیات شخصیتی افراد ارتباط دارد.

رفتارهای پرخاشگرانه یکی از مشکلات بسیاری از جوامع امروزی است؛ چون میتواند موجب آسیب به افراد شده وسلامت عمومی درجامعه را به خطر اندازد؛ بهخصوص، پرخاشگری درجوانان یکی ازعواملی است که سلامت کل جامعه را به خطر میاندازد (شارما، .(۲۰۱۱ پرخاشگری مجموعهای از رفتارهای برونریزانه است که مشخصه اصلی همه آنها، تجاوز به حقوق دیگران و تأثیر آزارنده این رفتار است. اعمال پرخاشگرانه شامل رفتارهای جسمانی و رفتارهای کلامی، نظیر تهدیدکردن و مشاجره لفظی است. هر رفتار عمدی، اعم از کلامی یا غیرکلامی، که منجر به آسیب رساندن شخصی،روان شناختی یا جسمانی، یا تخریب مالی به خود و دیگران برای رسیدن به هدفی یا به منظور تخلیه هیجانی باشد، پرخاشگری محسوب می شود (براهنی، .(۱۳۸۴ شارما (۲۰۱۱) معتقد است پرخاشگری انواع متفاوتی مانند پرخاشگری فیزیکی، پرخاشگری کلامی، پرخاشگری غیرمستقیم و پرخاشگری اجتماعی دارد. هم چنین بأس و پری(۱۹۹۲ ) ۱ پرخاشگری را در چهار زیرمجموعه خصومت۲، خشم۳، پرخاشگری کلامی۱ و پرخاشگری جسمانی۲، بررسی میکنند.

۱٫ Buss, Perry 2. Hostility 3. Anger

۵۰

Archive of SID

فصلناهم شخصیت و تفاوتاهی فردی/ سال /(۶) ۳ زمستان ۹۳ Personality & Individual Differences, 2015, No. 6

از دیدگاه میلر، پاروت و گیانکولا( ۲۰۰۹) ۳ خصومت یک ویژگی شخصیتی چند بعدی است که اجزاء شناختی رایج آن شامل یک دیدگاه نشأتگرفته از فلسفه کلبیون (اعتقاد به اینکه دیگران انگیزه های خودخواهانه دارند)، عدم اعتماد (یک بزرگنمایی از اینکه دیگران مضر و آزاردهنده هستند) و بدنامکردن۴ (ارزیابی دیگران بهعنوان افرادی ناصادق، کریه، بدجنس و غیر اجتماعی) میشود. اما خشم یک واکنش هیجانی نسبتاً قوی است که در انواعی از موقعیت های (حقیقی و یا خیالی) مانند بهبندکشیدهشدن، مداخله بیجای دیگران، ربوده شدن متعلقات و مورد تهدید یا حمله واقعشدن ظاهر میگردد و با برانگیختگی فیزیولوژیک و افکار ستیزجویانه همراه است و اغلب رفتارهای پرخاشگرانه را بهدنبال دارد (انیل، .(۱۳۸۴ خشم لزوماً به پرخاشگری منتهی نمیشود، فرد ممکن است خشم خود را متوجه درون خود کند یا آن راصرفاً بهصورت کلامی بیرون بریزد (ساعتچی، .(۱۳۷۵

از دیدگاه اکهارت، نورلاندر و دفنباخر(۲۰۰۴) ۵ خشم یک سازه چندبعدی است که شامل ابعاد فیزیولوژیکی (برانگیختگی بدنی، عملکرد نروترنسمیتری، هورمونی)، پدیدارشناختی (یک احساس ذهنی از خشم ) و رفتاری (ابراز چهرهای، بیان خشم با استفاده از فنون رفتاری و کلامی) می شود. یک درمانگر روانتحلیلی خشم را بهعنوان تجلی کشاننده پرخاشگری تلقی میکند که بهوسیله فرایندهای خودکار ایجاد می شود. از این دیدگاه، ابراز خشم به تخلیه هیجانی و کاهش هیجان منجر می شود. یک درمانگر شناختی خشم را بهعنوان مجموعهای از شناختها، رفتارها و الگوی برانگیختگی فیزیولوژیکی میداند. از دیدگاه رفتاری، خشم از طریق یادگیری ایجاد شده و میتواند از طریق یادگیری تغییر یابد (اندرسون و بوشمن۶،.(۲۰۰۲

۱٫ Verbal Aggression 2. Physical Aggression 3. Miller, Parrott, Giancola 4. denigration

۵٫ Eckhardt, Norlander, Deffenbacher 6. Anderson , Bushman
51

Archive of SID

پیشبینیمؤلفوىایمختلفپرخاشگریبراساسپنجعاملعمذهشخصیتوجنسیتدردانشجویان

بهطور کلی تبیین پرخاشگری، مستلزم بررسی نقش عوامل گوناگونی است که در بروز این رفتار نقش دارند. عوامل مؤثر بر پرخاشگری را میتوان به سه دسته تقسیم کرد: الف. عوامل زیستی، ب. عوامل روانشناختی و ج. عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و محیطی. در زمینه روانشناختی عواملی مانند افسردگی، الگوی شخصیت و تأثیر احساس گناه مطرح میشوند که در ایجاد پرخاشگری نقش بسزایی دارند (اندرسون و بوشمن،.(۲۰۰۲ رفتار پرخاشگرانه با مؤلفه های شخصیتی در ارتباط است؛ یعنی زیرساخت رفتار پرخاشگرانه، مؤلفه های شخصیتی افراد است و شناسایی مؤلفه هایی که با پرخاشگری ارتباط دارند، اهمیت زیادی دارد (بشیری، .(۱۳۷۸

مدل پنج عامل بزرگ شخصیت در سالهای اخیر به عنوان رویکردی پرطرفدار و قدرتمند برای مطالعه ویژگیهای شخصیتی، توجه بسیاری از روانشناسان را جلب کرده است. این مدل بر این باور استوار است که انسان موجودی منطقی است که می تواند شخصیت و رفتار خویش را توجیه کند (مک کری و کاستا۱، .(۱۹۹۶ پنج عامل بزرگ، ابعاد دو قطبی شخصیت است که از طبقهبندی هستهای الگوهای شخصیت یافت شده و نیز از ثبت توصیفات مطرح اشخاص از شخصیت در زبان های گوناگون بنیان نهاده شده است

.این پنج عامل عبارتند از: رواننژندی۲ (شدت تعلق فرد به یک گروه خاص و تعصبداشتن در این امر که به خشم، کینه، رفتارهای تکانشی و آسیبپذیری در برابر استرس منجر میشود)، برونگرایی۳ (هیجان خواهی و تمایل به داشتن روابط با دوستان و دنیای بیرونی)، گشودگی در برابر تجربه۴ (داشتن تحمل برای اندیشههای نو، راههای تازه انجام امور و پذیرش تجربه جدید)، وظیفهمداری۵ (مثبت و باارادهبودن، داشتن احساس مسئولیت، اصولیبودن، داشتن دقت عمل و پایبندی به اصول اخلاقی) و توافق۶ (اتفاق نظر در انجام

۱٫ McCrae, Costa 2. neuroticism 3. extraversion 4. openness to experience 5. conscientiousness 6. agreeableness

۵۲

Archive of SID

فصلناهم شخصیت و تفاوتاهی فردی/ سال /(۶) ۳ زمستان ۹۳ Personality & Individual Differences, 2015, No. 6

کارها، اتحاد و همبستگی با یکدیگر و موافقت و سازگاری با دیگران در انجام امور) (مک کری، کاستا، تراسیانو، پارکر، میلز و همکاران۱، .(۲۰۰۲

متغیرهای شخصیتی پیشبینی کننده های مهمی برای رفتار پرخاشگرانه هستند (اندرسون و بوشمن، .(۲۰۰۲بر اساس نتایج پژوهش جان و ویریواستاوا(۱۹۹۹) ۲ قویترین متغیر پنج عامل بزرگ شخصیت در پیشبینی رفتار پرخاشگرانه توافقپذیری است. گلیسون، جنسن کمپبل و سوتریچاردسون( ۲۰۰۴) ۳ گزارش کردند که توافقپذیری به طور منفی با رفتارهای پرخاشگرانه رابطه دارد. اگان و کمپبل(۲۰۰۹) ۴ با تحقیق بر روی ۲۸۰ شرکتکننده نشان دادند که سطوح پایین تر توافقپذیری، قویترین پیشبین پرخاشگری جسمانی است.

عامل دیگری از پنج عامل بزرگ شخصیت که با پرخاشگری رابطه دارد، رواننژندی است. مارکی و مارکی(۲۰۱۰) ۵ گزارش کردند افرادی که تحت تأثیر بازیهای کامپیوتری خشن، پرخاشگری بالایی از خود نشان می دهند، در عامل رواننژندی نمرات بالا و در توافقپذیری نمرات پایین کسب میکنند. نتایج پژوهش شارپ و دیسای۶ (۲۰۰۱) نشان داد که رواننژندی به طور مثبت با رفتار پرخاشگرانه رابطه دارد. داهلن و رایت(۲۰۰۹) ۷ در تحقیقی بر روی رانندگان به این نتیجه رسیدند که رواننژندی پیشبینی کننده خشم در رانندگی و بهتبع آن، رفتارهای پرخطر و تصادف است. اود، رابینسون و ویلگوسکی (۲۰۰۸) ۸ گزارش کردند که رواننژندی و توافقپذیری در تعامل با خشم و پرخاشگری قرار دارند. هم چنین بین رواننژندی و خشم در حضور سطوح بالاتر توافقپذیری ارتباط وجود داشت. این تحقیق نقش رواننژندی و توافقپذیری را در

۱٫ McCrae, Costa, Terracciano, Parker, Mills, Fruyt, Mervielde 2. John, Srivastava 3. Gleason, Jensen‐Campbell, South Richardson 4. Egan , Campbell 5. Markey, Markey 6. Sharpe, Desai 7. Dahlen, White
8. Ode, Robinson, Wilkowski
53

Archive of SID

پیشبینیمؤلفوىایمختلفپرخاشگریبراساسپنجعاملعمذهشخصیتوجنسیتدردانشجویان

پیشبینی خشم و پرخاشگری پررنگ کرد. هم چنین جنسن-کمپل، کناک، آمی و شاون۱ (۲۰۰۷) نشان دادند که وظیفهمداری به طور منفی و توافقپذیری به طور مثبت با خشم رابطه دارد، اما تنها در موقعیتی که سطوح توافقپذیری پایین باشد. دیرک و بوئک( ۲۰۰۷) ۲ نشان دادند که بازداری از تمایل به ابراز پرخاشگری کلامی، به طور منفی با برونگرایی و بیرون ریزی، به طور مثبت با توافقپذیری، درون ریزی خشم و کنترل ابراز بیرونی خشم و همینطور بطور منفی با ابراز کلامی خشم و برونریزی خشم رابطه دارد.

شیروانی ومهدیپور(۱۳۹۰) ۳ارتباط بین ویژگی شخصیتی و میزان پرخاشگری در بازیکنان فوتبال استان خوزستان را بررسی کردند. نتایج نشان داد ویژگیهای شخصیتی برونگرایی، توافقپذیری، بازبودن نسبت به تجربه و وجدانیبودن با پرخاشگری همبستگی منفی و معنیدار و ویژگی روانرنجوری با پرخاشگری همبستگی مثبت و معنیداری داشت. مؤلفه روان رنجوری قابلیت پیش بینی پرخاشگری را در هرسه سطح لیگی به میزان مختلف داشت. این محققان به این نتیجه رسیدند که وجود ویژگیهای شخصیتی خاص، در بروز یا عدم بروز رفتار پرخاشگرانه تاثیرگذار است. بارسلمی (۲۰۰۹) رابطه بین پنج بعد بزرگ شخصیتی و پرخاشگری را در کارمندان بررسی کرد. نتایج، رابطه معناداری بین پنج بعد ویژگی شخصیتی و پرخاشگری نشان داد. بین وجدانیبودن، برونگرایی و توافقپذیری با میزان پرخاشگری رابطه معنادار منفی و بین روانرنجوری و پرخاشگری رابطه مثبت و معنادار وجود داشت. شعبانی بهار، عرفانی و هادی پور (۱۳۸۵)، پرخاشگری در ورزشکاران مرد در رشته های مختلف ورزشی را بررسی کردند. نتایج نشان داد بین بیثباتی شخصیت و پرخاشگری ارتباط وجود دارد و بهعبارتی ورزشکاران بیثبات پرخاشگرتر بودند. نتایج این پژوهش بین درونگرایی و برونگرایی با پرخاشگری ارتباطی نشان نداد. جانسون (۲۰۰۶) رابطه بین ویژگیهای شخصیتی و پرخاشگری را در ورزشکاران بررسی کرد. نتایج نشان داد هوشیاری و بازبودن با پرخاشگری رابطه منفی معنیدار دارد. همچنین،

۱٫ Jensen-Campbell, Knack, Amy ,Shaun 2. Dirk, Boeck 3. Shirwani, Mahdipour

۵۴

Archive of SID

فصلناهم شخصیت و تفاوتاهی فردی/ سال /(۶) ۳ زمستان ۹۳ Personality & Individual Differences, 2015, No. 6

بین دلپذیری و وجدانی بودن با پرخاشگری در زمانیکه سطح هوشیاری پایین بود، رابطه مثبتی مشاهده شد. شاکرینیا (۱۳۸۸) رابطه ویژگی های شخصیتی، سلامت روان و پرخاشگری با عادات رانندگی در رانندگان پرخطر را بررسی کرده است. نتایج نشان داد بین پرخاشگری وتیپ شخصیت ارتباط وجود دارد. بکمند (۲۰۰۶) به این نتیجه رسید که بین برونگرایی و خصومت در ورزشکاران رابطه معنی داری وجود ندارد. ساچیکو (۲۰۰۲) نشان داد در جوانان، روان رنجوری و برونگرایی با پرخاشگری رابطه معنادار مثبت و وجدانیبودن، توافقپذیری و باز بودن با پرخاشگری رابطه منفی معنادار دارد.