چکیده

مقاله حاضر به لحاظ هدف از نوع کاربردی و به لحاظ طرح تحقیق از نوع توصیفی و به لحاظ روش تحقیق از نوع کتابخانه ای انجام شده است . در این مقاله سعی شده است ضمن تشریح و تبعیین مفاهیم چابکی و اهمیت ان در سازمانها مورد بررسی قرار گیرد. از سال ۱۹۹۹ میﻻدی، اصطﻻح چابکی برای اولین بار به منظور توصیف ظرفیت ﻻزم برای تولید مدرن به کار گرفته شده است . چابکی به معنای توانایی پاسخگویی و واکنش سریع و موفقیت آمیز به تغییرات محیطی است. همانند تولیدکنندگان، سایر سازمانها و مؤسسات ناچارند که برای رقابت در قرن بیست و یکم، به دنبال چابکی باشند چرا که سازمانهای مدرن با فشار فزایندهای جهت یافتن راه های جدید رقابت کارآمد در بازار پویای جهانی مواجه هستند. چابکی، توانایی سازمان برای عرضه محصوﻻت و خدمات با کیفیت باﻻ را ارتقا داده و در نتیجه عامل مهمی برای بهره وری سازمان می باشد.

واژگان کلیدی: چابکی، مفاهیم چابکی، سازمانها،بهره وری

-۶-۵-۴-۳-۲-۱ گروه علوم تربیتی ، پردیس تربیت معلم باهنر شهرکرد، دانشگاه فرهنگیان، شهرکرد، ایران،

۱

i ×

×مقدمه

برای چابکی۷ تعریفهای زیادی وجود دارد ولی به صورت مختصر به چند نوع از ان اشاره می کنیم که شامل :

-۱چابکی به معنای توانایی پاسخ گویی و واکنش سریع و موفقیت امیز به تغییرات محیطی است.

-۲چابکی توانایی سازمان برای عرضه ی محصوﻻت و خدمات با کیفیت باﻻ را ارتقا داده و در نتیجه عامل مهمی برای بهره وری سازمان می باشد

-۳چابکی در لغت به معنای توانایی حرکت و تفکر سریع با یک روش هوشمندانه به کار گرفته شده است (جعفر نژاد وشهایی، (۱۳۸۶

-۴چابکی شامل زمان یادگیری و انطباق با تغییر زمان است که منجر به تغییرات سرویس دهی و ارایه خدمات می شود و دستاورد ان یادگیری انجام وظایف و عملیات و اعمال تغییرات در کوتاه ترین زمان است (شریفی و ژاگ، (۱۹۹۹

-۵ چابکی نتیجه هشیار بودن نسبت به تغییرات، به صورتی همه جانبه(تشخیص فرصتها و چالشها) هم در محیط داخلی و هم در محیط خارجی است و با وجود قابلیتی شایسته در استفاده از منابع برای پاسخگویی به این تغییرات در زمان مناسب و به شکلی انعطاف پذیر و مربوط که سازمان نیز توانایی اجرای آن را داشته باشد، صورت مؤثری به خود میگیرد (برانزچیدل سورش۸، (۲۰۰۹ -۶چابکی به طور کلی توانایی یک سازمان برای درک تغییر محیطی و سپس پاسخگویی سریع و کارا به آن تغییر است. این‬

تغییر محیطی میتواند تغییرات تکنولوژیک و کاری یا تغییر نیاز مشتری باشد .
سرعت شاید مهم ترین ثروت در هزاره سوم و عصر جدید موسوم به عصر اطﻻعات باشد برای کاستن زمان پاسخ گویی و بهبود انعطاف پذیری باید شکل کامﻻ جدیدی از سازمانها به وجود ایند که برای این منظور اصطﻻح چابکی سازمانی برای اولین بار به کار گرفته شد .در واقع چابکی سازمانی۹ به معنای ارزش دادن به مشتری و امادگی برای مواجه با تغییرات توجه به مهارتها و ایجاد مشارکت در کارکنان است.(گلدمن و همکارانش، (۱۹۹۵ چابکی سازمانی در کل می تواند باعث هزینههای تولید پایینتر، سهم بازار فزاینده، ارضاء نیازهای مشتری، تسهیل معرفی‬ سریع محصوﻻت جدید، و حذف کردن فعالیتهای فاقد ارزش افزوده شود و قابلیت رقابت کمپانی را افزایش دهد. هر سازمانی باید توان تولید همزمان محصوﻻت متفاوت و با طول عمر کوتاه، طراحی مجدد محصوﻻت، تغییر روشهای تولید و توان واکنش کارآمد به تغییرات را داشته باشد تا با نام »سازمان چابک« خوانده شود (پن ناگی،.(۲۰۰۹ ۱۰ سازمانهای چابک نه تنها باید پاسخگوی تغییرات‬ موجود باشند، بلکه با یک آرایشبندی مناسب باید قادر به کسب مزایای رقابتی نیز باشند(نصیری، (۱۳۸۶

مفهوم چابکی سازمانی

۷ Agile 8 Braunscheide.suresh 9 Organizational Agility 10 Pan.Nagi

۲

×

واژه ی چابک در فرهنگ لغت به معنای حرکت سریع و چاﻻک و فعال و چابکی توانایی حرکت به صورت سریع و اسان و قادر بودن به تفکر به صورت سریع و با یک روش هوشمندانه است (هورن بای۱۱، (۲۰۰۰

ریشه و زادگاه چابکی ناشی از تولید چابک است و تولید چابک مفهومی از طی سالهای اخیر عمومیت پیدا کرده و به عنوان استراتژی موفق توسط تو i iلیدکنندگانی که خودشان را برای افزایش عملکرد قابل مﻻحظه ای اماده می کنند پذیرفته شده است در چنین محیطی هر سازمانی باید توان تولید همزمان محصوﻻت متفاوت و با طول عمر کوتاه طراحی مجدد محصوﻻت و تغییر روشهای تولید و توان واکنش کارامد به تغییرات را داشته باشد در صورت داشتن چنین تواناییهای به ان بنگاه تولیدی سازمان چابک اطﻻق خواهد شد.

تعریفهای زیادی برای چابکی ارایه شده است اما هیچ یک مخالفهای دیگر نبوده و یک دیگر را نقص نمیکنند عموما این تعریفها ایده سرعت و تغییر در محیط کسب و کار را نشان می دهد با توجه به جدید بودن بحث چابکی تعریف جامعه ای که مورد تایید همگان باشد وجود ندارد .

چابکی را توانایی رونق و شکوفایی در محیط دارای تغییر مداوم و غیر قابل پیش بینی تعریف میکنند . از این بابت سازمانها تباید از تغییرات محیط کاری خود هراس داشته و از ان دوری کند بلکه باید تغییر را فرصتی برای کسب مزیت رقابتی در بازار تصور کنند (برایان ماسکل،(۲۰۰۱ ۱۲

چابکی را میتوان به صورت همراستایی نزدیک سازمان با نیازهای متغیر کاری در جهت کسب مزیت رقابتی تعریف کرد (ورنادات ،(۱۹۹۹ ۱۳

سازمان چابک یک کسب و کار با سرعت و سازگار و اگاهانه است که قابلیت سازگاری سریع در واکنش به تحوﻻت و وقایع غیر منتظره پیش بینی نشده است فرصتهای بازار و نیازمندیهای مشتری را دارد .در چنین کسب و کاری فرایندها و ساختارهایی یافت می شود که سرعت انطباق و استحکام را تسهیل کرده دارای سازمان هماهنگ و منظمی است که توانایی رسیدن به عملکرد رقابتی در محیط تجاری کامﻻ پویا و غیر قابل پیش بینی را دارد و البته این محیط با کارکردهای کنونی سازمان بی تناسب نیست (کیه ، (۲۰۰۰

بر حسب نتایج و پیامدها چابکی سازمانی به معنای تغییرات پویا و موقیت گرا و جسورانه است که متضمن موفقیت در زمینه ی سهم بازار و مشتریان انبوه می باشد به عبارت دیگر در ای جا منظور از چابکی سازمانی توانایی یک سازمان برای رشد و بقاءدر محیط رقابتی است که تغییرات ان مستمر و غیر قابل پیش بینی بوده(گولدمن و همکاران ، ( ۱۹۹۵

‬ جکسون و جوهانسون (۲۰۰۳)، معتقدند که چابکی یک فلسفه ذهنی است و کامﻻ مشخص نیست که چگونه به اهداف مطلوب رسید. از نظر آنها، چابکی تمرکز روی منافع است، و می تواند به عنوان توانایی برای لمس تغییرات بلندمدت که قدرت ابتکار و نوآوری را در سازمان به کار میگیرد، تعریف شود. آنها معتقدند که انعطاف پذیری پیش نیاز چابکی است. و نتیجه

گرفتهاند که چابکی هدف نیست، بلکه وسیله ای ضروری جهت ادامه دادن رقابت در محیط سرشار از تغییر و عدم اطمینان است .

۱۱ Horn by 12 Maskell
13 Henry Ford

۳

تاریخچه چابکی سازمانی

صنعت تولید همواره در شرف تغییر بوده است. این تغییر از صنعت دستی به تولید انبوه سپس به تولید ناب و در عصر حاضر به تولید چابک در حال گذار بوده است. در طول تاریخ ۳ تغییر در تولید وجود داشته است. دورهی اول تولید دستی بوده و از ویژگی های این دوره سطح تولید بسیار پائین، نظام استاد شاگردی، کیفیت پائین محصوﻻت، وجود کارگران ماهر، وجود ماشینهای چندمنظوره، تولید سیستم کارگاهی، وجود سازماندهی غیر متمرکز و قیمت باﻻی محصول است.

دوره دوم، دوره تولید انبوه هنری فورد بوده که می توان از خط مونتاژ متحرک، قابلیت تعویض کامل قطعات، راحتی اتصال قطعات مختلف به یکدیگر، کاهش زمان چرخه کاری، تعویض پذیری کارگران، خلق افراد جدیدی مانند تعمیرکاران و مهندسان صنایع و کاهش زمان راهاندازی ماشین آﻻت به عنوان ویژگیهای اساسی آن نام برد، البته از نام آلفرد سلون۱۴ کسی که مکمل کارهای فورد بوده به سادگی گذشت زیرا هنری فورد با موفقیت تولید انبوه را در کارخانه به ثمر رساند اما هرگز نتوانست دستگاه سازماندهی و مدیریتی بوجود آورد که بتواند سیستم کلی کارخانهها، عملیات مهندسی و سیاستهای بازاریابی، یعنی همه دستاوردهای تولید انبوه را اداره کند. سلون سیستمی را که فورد پیشگام آن بود تکمیل کرد و به شکل امروزی درآورد.

دوره سوم فلسفه تولید ناب ( سیستم تولیدی تویوتا) که بنیانگذار و مغز متفکر آن تایی چی اوهنو ۱۵بود. فلسفه تولید ناب به مبنای حذف هر نوع فعالیت بدون ارزش افزوده میباشد، تولید ناب اصولی دارد که عبارتند از : حذف ضایعات، عیوب صفر، تیمهای چندمنظوره، کاهش ﻻیههای سازمانی، رهبری تیمی، سیستمهای اطﻻعاتی عمودی و بهبود مستمر.

دوره چهارم تولید چابک است که هدف آن اغنای مشتری، اهرمی کردن اثر اطﻻعات و افراد، تسلط بر تغییرات و افزایش رقابت پذیری از طریق همکاری می باشد.

تاریخچه چابکی به دوره رکود صنایع ایاﻻت متحده برمی گردد. با توجه به رکود صنایع تولیدی ایاﻻت متحده و از دست دادن رقابتپذیری در طول دهه ۱۹۸۰ که به خوبی مستند شده بود، در سال ۱۹۹۰ کنگرهی آمریکا تصمیم گرفت تا اقداماتی ضروری در این مورد انجام دهد. در نتیجه کنگره به وزارت دفاع دستور داد تا آژانسی را ایجاد نموده، تا صنعت تولید ایاﻻت متحده را با هدف رقابتی تر کردن آنها، مورد بررسی قرار دهد. در واقع با مشاهده اینکه نرخ تغییر در محیط کسب و کار بیشتر از نرخ سازگاری با محیط میباشد، گروهی از متخصصان و دانشگاهیان در دانشگاه لی های در ایاﻻت پنسیلوانیا از طرف وزارت دفاع با این هدف که چه سیستم و استراتژیهایی در صنعت موفق خواهند بود، گرد هم آمدند تا صنعت تولید ایاﻻت متحده را مورد بررسی قرار دهند، نتیجه تﻻشهای این گروه گزارش دوجلدی با عنوان »استراتژی بنگاههای تولیدی قرن « ۲۱ بود که در پائیز ۱۹۹۱، بوسیله موسسه یاکوکا در دانشگاه لی های منتشر شد و در همان زمان نام چابک بر روی آن قرار گرفت (کید، .(۱۹۹۶

مزایای حاصل از بهبود و افزایش سطح چابکی سازمانی را می توان در موارد زیر خﻻصه کرد

-۱ پیشبرد سریعتر سازمان به سمت هدفهای از پیش تعیین شده(فتحیان و همکاران، ( ۱۳۸۵

-۲خدمات رسانی بهتر و کاهش قیمتها و ثبات سازمان

۱۴ Alfred Sloan 15 Tai’ichi Ohno

۴

-۳کسب ارزش در قبال سرمایه گذاری در زمینه ی فناوری اطﻻعات

-۴کاهش حجم بودجه ی اختصاصی در زمینه ی فناوری اطﻻعات

-۵برقراری هماهنگی ﻻزم بین سرویس دهندگان فناوری اطﻻعات

-۶توانای سازمان در تغییر فرایندها و بهبود عملیات کاری

-۷پاسخ گویی سریعتر سازمان به نیازهای مشتری

-۸افزایش رضایت خاطر کارکنان

-۹پاسخ گوی مناسب به تغییرات

-۱۰توسع چشم گیر مهارت کارکنان

-۱۱افزایش ارزشهای کاری و عملیاتی

-۱۲توجه و تاکید بر کنترل سازمانی

-۱۳پیشرفت ساخ تار فرایند های سازمانی

-۱۴بهبود کنترل هزینه و افزایش کارایایی سازمان به دلیل کنترل و کاهش هزینه ها

۴ مفهوم کلیدی برای چابکی سازمانی

-۱ مدیریت شایستگیهای کلیدی: نخستین مفهوم نهفته در پارادایم چابکی، شایستگیهای کلیدی است -۲ سازمان مجازی: مصداق و نمونه بارز یک سازمان چابک، استفاده از ساختار مجازی است

-۳ قابلیت تجدید ساختار: سازمانهای چابک به آسانی میتوانند تغییر قابلتوجهی را در تمرکز، متنوعسازی و تجربههای افراد سازمان، گزارشها، بانکهای اطﻻعاتی و پرونده ها است.

سازمان دانشمحور: صاحبنظران تعاریف زیادی از دانش در سطح سازمان ارائه کردهاند که شامل نوسازی کسب و کار خود برای تسریع در رسیدن به یک هدف مخصوص ایجاد کنند؛ که بتواند فرصتهای گرانبهایی را برای سازمان به وجود آورد.(شهابی و سبحانی نژاد، (۱۳۸۵

ویژگیهای سازمان های چابکی(دولت مدلی، (۱۳۸۷

–۱مبتنی بودن بر اطﻻعات

-۲غیر متمرکز است ولی از نظر فناوری شدیدا متمر کز عمل می کند

-۳ تمرکز فعالیت های سازمان مجازی حول شایستگی های منحصر به فرد ان است

-۴انعطا ف پذیر (قابلیت سازگاری داشتن )وچابک است

۵

-۵سرمایه گذاری های ان بهینه بوده وهزینه های سر بار در ان حذف می شود

-۶خﻻق . پویا.سازگار.و همراه با ساختاری مجازی مبتنی بر کارگروهی است

-۷تمرکز روی قابلیت های کلیدی سازمان های همکار

-۸ پروژه ای بودن این سازمانها و افق برنامه ریزی کوتاه مدت .

-۹منحل شدن این سازمان ها در صورت کاهش سودهای حاصله ازهمکاری

-۱۰فقدان سلسله مراتب بدین معنی که هیچ یک از اعضا نباید تحت نفوذ دیگری باشند .

-۱۱حداکثر انعطاف پذیری سازمانی.

-۱۲ ضرورت وجود زیر ساختارهای اطﻻعاتی وارتباطی ﻻزم.

۱۳ ضرورت وجود اعتماد واطمینان متقابل بین شرکت های همکار.

-۱۴ اجتناب از رفتارهای فرصت طللبانه از طریق تعیین چار چوب های حقوقی مناسب.

مدلهای دست یابی به چابکی سازمانی

الف )مدل چابکی سازمانی از نظر(تورنگ لین وهمکاران۱۶، (۲۰۰۵

هدف یک سازمان چابک عبارت است از تامین نیازهای مشتریان وکارکنان .چنین سازمانی اساسا مجموعه ای از قابلیت ها را برای انجام واکنشهای متناسب با تغییرات محیط کسب وکار در اختیار دارد تورنگ لی و همکاران((۲۰۰۵بر مبنای مرور ادبیات جامع.یک مدل مفهومی را به صورت نمودار زیر برای سازمان چابک ارائه کردند.دراین مدل مهمترین عامل محرک چابکی تغییر است.و میتوان این تغییر را عمدتا در نیاز های مشتریِ .مﻻک های رقابتی .بازار.فناوری ومولفه های اجتماعی مشاهده کرد.از طرفی سازمان چابک برای مقابله ورویارویی با این تغییرات به مجموعه ای از قابلیت ها نیاز دارد.که انعطاف پذیری، شایستگی، پاسخگویی وسرعت از ان جمله اند.همچنین نیل به چابکی سازمانی بازبینی واصﻻح راهبردها،واکنش نسبت به فناوری ها وامکانات کاری است ودراین راستا به توانمندسازی های متنوعی نیاز است تا به کمک انها،به محیط والزامات متغیر ان واکنش نشان داده شود.نهایتا قسمت پایانی مدل از تلفیق نظرات گلدمن وهمکاران((۱۹۹۱ومدل یوسف وهمکاران (۱۹۹۹)به دست امده است که عبارت اند از اهرم نمودن تاثیر افراد وفناوری اطﻻعاتی ،ٍمهارت در زمینه تغییر وعدم اطمینان وروابط همیارانه ومشارکتی.

مدل چابکی سازمانی از نظر شریفی و ژانگ:

شریفی و ژانگ (۱۹۹۹)چابکی را این گونه تعریف می کند :توانای فائق امدن بر چالش های غیر منتظره برای مقابله با تهدید ات بی سابقه محیط کاری ،و کسب مزیت وسود از تغییرات به عنوان فر صت ها .شریفی وژانگ بر مبنای مرور ادبیات ،نظر

۱۶ Torng lin .C.and et.al

۶

سنجی ازمایشی وچندین مصاحبه با مدیران صنعتی ، یک ساختار اولیه ومدل از چابکی تهیه وتنظیم کردند در تحقیق انها ، پنج نکته برای متدولوژی دستیابی به چابکی در نظر گرفته شد:

-۱چابکی یک توانایی وخصیصه است که به وسیله ان هرشرکت میتواند درنظام جدید محیط کاری ودرسطح جهانی دوام بیاورد.