مقدمه
تاریخچه صنایع چوب وکاغذ
صنایع چوب وکاغذ ایران در۷۵ کیلومتری شمال غربی رشت ودر۳۵ کیلومتری جاده انزلی تالش ودرکنارجنگل‌های وسیع شمال کشورقراردارد. این کارخانه درسال ۱۳۵۲ با مشارکت به سازمان گسترش ونوسازی صنایع ایران (۶۰% سهام) ووزارت کشاورزی وعمران روستائی(۴۰ %) بازیربنای ۵۱۴۰۰ متر مربع ودرزمینی به مساحت حدود ۱۰۰ هکتار به منظور ایجاد و بهره برداری ازکارخانجات چوب وکاغذ وواحدهای تولیدی خدماتی وابسته به آن وهمچنین احیاء وبهره برداری ازجنگل‌های استان گیلان تأسیس گردید. دراواسط سال۱۳۵۷ شروع به بهره برداری آزمایشی نمود ودرآخر سال ۱۳۶۴ تحت پوشش سازمان صنایع ملی ایران قرار گرفت.

دراوایل سال۱۳۶۵ بخش جنگل چوکاازشرکت متنزع وبه شرکت مستقلی به نام شرکت جنگل شفارود وابسته به وزارت کشاورزی گردید وهمچنین واحدصنایع ملی قرارگرفت. براساس برنامه ریزی‌های به عمل آمده تأمین چوب موردنیازصنعت می بایست از۴۰۰ هزار هکتارجنگل‌های منطقه گیلان ازسفیدرود تاآستارا تأمین گردد.
صنایع چوب وکاغذایران “چوکا” ازدوواحد صنایع کاغذ تشکیل شده است. چوبهای مورد مصرف پس ازقطع ازجنگل توسط کامیون‌ها وتریلرها به یارد (انبارگرده بینه)حمل می شود. چوب‌های جنگلی موردمصرف اغلب عبارتند از ممرز- راش – بلوط – صنوبر- انجیلی خرمندی وافرا.

درابتدای امرلازم به ذکراست که گفته شود کاغذ درابتدا چگونه وبرای چه به وجودآمده است.اگرزمانهای گذشته راتداعی کنیم یعنی زمانهای بابلی عاشوری آنها برای نوشتن با حکاکی کردن برروی پوست را یادگرفتند که این امرتوسط ایرانیان باستان برروی پوست حیوانات آغاز گردید. طبق گزارشات اولین نوشته ۴۹۶۴ سال قبل ازمیلادبرروی سفال انجام شده است.
حال کلمه کاغذرا بازگومی کنیم.درزبان انگلیسی Paper وآلمانی Papier نام داردکه ازکلمه پاپیروس نام یک گیاه درسواحل رودنیل به فراوانی می روید. حدود ۳۰۰۰ سال قبل ازمیلادمصریها گیاه پاپیروس رابرای تحریربه کارمی برندودرآن هنگام هم ازمواد دیگر از قبیل خشت – سفال – سنگ – فلزات- استخوان- عاج فیل وپوست درختان- برگ خرما – پوست گاو – گوساله- گوسفند – بزوآهواستفاده می شد.

درزمانهای قدیم لایه‌های الیافی داخل پاپیروس رادرمی آوردند ودرکنارهم بطورعمودی قرارمیدهند و الیافهای دیگربطور افقی روی آن میگذاشتند وباعبور یکی درمیان چند ردیف راباهم می بافتند که به یک شکل صفحه ای ساخته می شد وآنرا تحت فشارقرارمی دادند تا صاف گردد. بااستفاده ازموادچسبنده صفحه خشک وبدون شیارمی گردد. اولین بارساخت کاغذ به وسیله چینی‌ها درسال ۱۰۵ میلادی انجام گرفت ودرسال ۳۰۴ میلادی چینی‌ها اولین کارخانه کاغذسازی را درسمرقند احداث کردند. جنگلهای بین ایران واعراب که به پیروزی اعراب انجامید منجر به شناخت اعراب ازاین صنعت واحداث کارخانه شد. پس این صنعت به وسیله فلسطینی وبالاخره به ایتالیا واسپانیا راه یافت. درکشورچین کاغذازبرگ توت تهیه کردن و۴ مرحله روی آن انجام دادند.

۱٫ خیساندن درآب ازطریق جوشاندن
۲٫ آبگیری
۳٫ فشاردادن وشکل دادن

۴٫ خشک کردن ازطریق نوردرقرن ۱۹ تقریبأ تمام دستگاههای استاندارد کارخانه کاغذ سازی توسعه پیدا کرده که ابتدا ازتکه‌های کهنه پارچه برای ساخت کاغذ استفاده می شد. تا اینکه درسال ۱۸۵۰ تلاش برای ساختن الیاف کوتاه نساجی بجای درچوب مورد استفاده قرار گرفت.
صنایع چوب

چوبها پس ازحمل به کیفیت وجایگاه مصرف آنها به سه دسته تقسیم میشود. چو‌ب‌های با کیفیت بالا (درجه یک) به واحد تخته چندلائی چوب‌های متوسط (درجه دو) باواحد چوب بری وبالاخره چوب‌های باکیفیت پایین (درجه سه) وخارج درجه جهت تولید چیپس در واحد آماده سازی مصرف میشود.
ظرفیت یارد برای گرده بینه‌های کوته وکم قطر (بین ۲۰/۱ تا ۴۰/۲ متر طول و حداکثر ۵۰ سانتی متر قطر)۱۸۰۰۰۰ مترمکعب درسال وبرای گرده بینه‌های بلند وقطور (بین ۴۰/۲ تا ۱۵ مترطول وتا بیش از۵/۰ متر قطر) ۳۴۰۰۰۰ مترمکعب درسال می باشد.

واحد تخته چند لائی
این کارخانه باظرفیت تولید سالانه ۶۶۴۰ مترمکعب انواع تخته لایه‌های سه لا- پنج لا- هفت لا- نه لا ویازده لا را تولید مکعب می کند. راندمان تولید این واحد ۴۳% ومیزان چوب مصرفی ۱۵۰۰۰ متر مکعب گرده بینه در سال می باشد. شروع بهره برداری آن سال ۱۳۵۶ و مواد مصرفی این کارخانه شامل گرده بینه درجه ۱و۲ – چسب اوره فرم آلدئید – چسب فنل فرم آلدئید – آرد گندم – کاتالیزور واسید‌هاردنر است.

واحد چوب بری
این واحد از چندین دستگاه اره مخصوص جهت تبدیل گرده بینه‌ها به انواع چوب آلات ساختمانی با ابعاد مورد نیاز بازار مصرف تشکیل شده است. تولیدات این کارخانه شامل انواع چوب آلات ساختمانی از قبیل تراورس – واشان – تخته وغیره با ظرفیت اسمی سالیانه ۵۲۰۰۰ متر مکعب وراندمان بهره وری ۵۲ % است. شروع بهره برداری آن درسال ۱۳۵۶ ومیزان مصرف چوب این واحد طبق طراحی می بایست ۱۰۰۰۰۰ مترمکعب در سال باشد.

 

واحد آماده سازی
این واحد خرده چوب (چیپس) موردنیاز کارخانه خمیرکاغذراتأمین می نماید که دارای دو دستگاه چیپر بزرگ وچیپر کوچک می باشد طبق طراحی ظرفیت چیپر بزرگ ۷۰ متر مکعب در ساعت خرده چوب خشک وظرفیت چیپر کوچک ۱۲۶ متر مکعب در ساعت خرده چوب می باشد. ابعاد نرمال چیپس مورد مصرف اینچ وضخامت آن ۸/۱ اینچ است.
صنایع کاغذ

صنایع کاغذ شامل واحد‌های زیر می باشد:
۱٫ تولید خمیر وتهیه مایع پخت
۲٫ واحد تولید کاغذ ومواد افزودنی
۳٫ واحد نیرو و بخار وبازیابی مواد شیمیایی
۴٫ واحد تصفیه آب وفاضلاب

ظرفیت اسمی کارخانجات کاغذ ۵۰۰ تن درروز کاغذ کنگره ای فلوتینگ روکش کارتن (لاینر) و مقوا (بورد) ویا۳۵۸ تن کاغذ بسته بندی را پینگ می باشد. طبق طراحی قریب ۸۰ % خمیر کاغذ ازدرختان پهن برگ محلی مانند راش – ممرزوتوسکا وبلوط تهیه شده و ۲۰ % مابقی الیاف آن ازدرختان سوزنی برگ خریداری شده ازخارج تهیه می گردد. تهیه خمیر به طریقه کرافت (سولفات) بوده که امروزه ازمتداولترین روش‌های سخت می باشد.

طراحی کارخانجات کاغذ “چوکا” توسط شرکت استدلر هرتر ازکشور کانادا بوده وماشین آلات آن ساخت کشورهای کانادا – آمریکا – سوئد وتعدادی مخازن ساخت داخلی می باشد. حدود ۳۰ نوع مواد شیمیایی دراین صنعت مصرف می شود که تعدادی ازآنها در داخل کشور و بقیه ازخارج وارد می‌گردد.
واحد تولید خمیر وتهیه مایع پخت

واحد خمیر از بخش‌های زیر تشکیل میگردد:
۱-۱- قسمت انتقال خرده چوب
این قسمت شامل دوانبار خرده چوب (چیپس) است که چیپر‌ها دریافت می شود ظرفیت هر یک ازاین انبارها معادل ۵۰۰۰ تن خرده چوب مغز خشک است که در ظرفیت‌های نهایی کارخانه قادر است تغذیه ۱۰ روز مداوم واحد خمیر را تأمین کند خرده چوب ازاین قسمت توسط نواله‌های هیدرولیکی ونواری به کمک هوای فشرده ازطریق تغذیه کننده به واحد خمیر کاغذ فرستاده می شود.
۱-۲- قسمت برج پخت

چوب خشک ازسه قسمت عمده شامل سلولز (الیاف) همی سلولز (کربوهیدرات‌ها) ولیگنین تشکیل شده است لیگنین بین الیاف قرار داشته وآنها رابه یکدیگر چسبانیده است ودرضمن حالتی چوبی آنرا موجب می شود درصنعت کاغذ سازی فقط از الیاف وبخشی از همی سلولز چوب استفاده می شود لذا بایستی الیاف را از لیگنین موجود درچوب به طریقی جدانمود تاقابل استفاده جهت این صنعت باشد. بطور کلی مقدارلیگنین موجود درچوبهای ایران حدود ۲۰ تا۳۵ % ازکل چوب را تشکیل می‌دهد.
برج پخت چوکا ساخت شرکت آمریکایی کمیر (Kamyr) است خرده چوب ازپایل مربوطه به مخزن پیش بخار جهت آماس خوری وهواگیری انتقال یافته واز آنجا پس از توزین به همراه مایع پخت (مخلوطی از۴۰% NaOH و ۳۰% Na2S) بنام لیکورسفید که در آنجا تحت ۷ اتمسفر و۱۷۰ درجه سانتی گراد عمل جداسازی مواد لینگنینی ازالیاف انجام می گیرد والیاف ازپایین برج پخت جهت پالایش وتهیه خمیراستخراج می شود.

درخاتمه عمل پخت – لیکورسفید به لیکور سیاه مبدل میشود که شامل مقدار زیادی لینگین ومواد شیمیایی مصرف شده می باشد. این لیکور به ریکاوری بویلر فرستاده شده که درآنجا از سوختن لینگین واستفاده ازانرژی حرارتی آن مقداری ازبخار مورد نیاز کارخانه تأمین می شود ودرضمن قسمتی ازمواد شیمیایی ومعدنی بصورت مذاب درآمده ونهایتأ درقسمت بازیابی مواد قلیایی کاملأ به حالت لیکور سفید اولیه برگردانده می شود.
برج پخت با ارتفاع ۸/۴۴ مترشامل سه ناحیه است که از یکدیگرجدانبوده وازبلا به پایین ترتیب عبارتند از:
۱٫ ناحیه آماس وحرارت دهی
۲٫ ناحیه پخت

۳٫ ناحیه شستشوی خمیر
کل زمان حرارت دهی وپخت وشستشو حدود۷ ساعت است که حدود ۳ساعت مربوط به ناحیه پخت می باشد. تکه چوب‌های پخته شده پس ازعبورازدیفایبراتورها رشته رشته شده وپس ازعبورازپرس دوقلوبادرصد خشکی بالا جهت پالایش وارد سه پالاینده (ریفاینر) که به طور موازی قرارگرفته اند می شود. خمیرپالایش شده پس از خروج پالاینده‌ها توسط پمپ مخصوص به مخازن ذخیره خمیر (تاور) هرکدام به ظرفیت ۲۶۸۰ مترمکعب جهت تولید کاغذ فرستاده می شود.
۱-۳- قسمت بازیابی مواد قلیایی:

لیکورسیاه تولیدی دربرج پخت باماده شیمیایی سولفات سدیم (Na2So4) که اصطلاحاً سالت کیک گفته می شود. مخلوط گردیده وپس ازسوختن درمولد بخار وبازیابی به صورت توده مذاب درآب حل شده ومخلوط سبزرنگی به لیکورسبزکه قسمت اعظم آن شامل کربنات سدیم است راتولید می کند. لیکورسبزباآهک پخته (CaO) حاصل ازکوره آهک پزی ترکیب شده وماده اصلی پخت چوب (لیکورسفید) تولید ولجن آهک تشکیل شده مجددأ به کوره آهک ارسال می شود.

Cao + H2O → Ca(OH)2
Ca(OH)2 + Na2S كم اثر
Ca(OH)2 + Na2CO3 → ۲NaOH + CaCO3
2. واحد نیرو وبازیابی مواد شیمیایی
پیشرفت روند عملیات تولیدی واحدهای ماشین کاغذ وخمیر کاغذنیاز به واحد باز وبازیابی دارد. تابه آنها سرویس داده ونیازمندیهای آنها رابرطرف کند. البته صنایع چوب نیز ازخدمات این واحد بهره مند می شود.

عملیات زیر درواحد بخاروبازیابی انجام می گیرد:
۱٫ بازیابی مواد شیمیایی پخت چوب
۲٫ تولید بخارلازم جهت بهره برداری وتولید

۳٫ تولید حداکثر ۵۰ % برق مورد نیاز کارخانه
۴٫ تهیه هوای فشرده جهت دستگاههای هوای فشرده وابزار دقیق
۵٫ بهره برداری از چیلرها
مقدار تولید بخار در پاور بویلر ۱۶۰ تن درساعت ودرریکاوری بویلر ۷۴ تن در ساعت بافشار ۶۰ کیلوگرم ودمای ۴۴۵ می باشد توربین کارخانه ۱۵ مگاوات برق کارخانه می تواند تأمین کند که برای آن ۱۷۰ تن درساعت بخار احتیاج دارد.
۳٫ واحد تصفیه آب فاضلاب

آب موردنیاز توسط تلمبه خانه از شفارود در۲ کیلومتری کارخانه به محل تصفیه آب انتقال می یابد. این تلمبه خانه شامل دو پمپ عمودی برقی ویک پمپ عمودی دیزلی ودو پمپ افقی است که هرکدام به تنهایی قادرهستند ۳۰ متر مکعب دردقیقه آب جهت مصارف مختلف کارخانه را تأمین نماید.
کارخانه دارای سیستم تصفیه اولیه یعنی تهیه آب خام وتصفیه ثانویه یعنی آب صنعتی برای مصرف در دیگ‌های بخار بوده که ظرفیت نرمال آن ۷۵۶ لیتردردقیقه است. فاضلاب کارخانه شامل چهار بخش می باشد:
– فاضلاب قلیایی

– ضایعات وپس آب حاصل بازسازی رزین‌های آنیونی وکاتیونی
– فاضلاب الیاف دار
– فاضلاب اماکن (دفتری)که پی ازتصویرهای لازم وارد رودخانه نوکنده می گردد. –
حجم کلاریفایرفاضلاب ۶۵۰۰ متر مکعب ومدت توقف آب فاضلاب در حوضچه‌ها ۵/۲۱ روز می باشد.