چکیده

در طول تاریخ معماری، ارتباط ساختار و سازه یک ساختمان و نسبت آن با عوامل شکلی و کاربردی، بر اساس دیدگاههای معمارانه، همواره مورد توجه و نقد بسیار بوده است. سازه رکن مهمی در معماری میباشد و در صورت بهرهگیری درست و مناسب از سازه در آثار معماری و ترکیب صحیح و بجا در طراحی میتوان به آثار ارزشمندی دست یافت. این پژوهش برآن است تا کاربرد سازههای فضاکار را در معماری معاصر ایران، با در نظر گیری اصول زیبایی شناسانه، و حفظ هویت معماری ایرانی، مطابق آنچه در معماری روز دنیا در حال اتفاق است، مورد بررسی قرار دهد. ابتدا بر اساس مطالعات کتابخانهای نظریات مرتبط با سازههای فضاکار بررسی شده و سپس با استفاده از روش میدانی و مطالعه نمونههایی از معماری معاصر ایران، به تطبیق مصادیق با نظریات، پرداخته شده است. نتایج نشانگر آن است که سازههای فضاکار به عنوان یک سیستم سازهای تاثیرگذار در ساختار و کالبد، در معماری معاصر ایران متجلی شده است. بهرهگیری خلاقانه از سازههای فضاکار در معماری ایران، با در نظرگیری توان بالقوه سازه در جایگاه زیباییشناسی معماری، و یکپارچگی طرح معماری و سازه در کنار یکدیگر، در کنار توجه به هویت اصیل معماری ایرانی، نه تنها از لحاظ اقتصادی، مناسب بوده و به واسطه آن میتوان سطوح وسیعی از فضا را با تعداد اندک ستون پوشش داد، بلکه با توجه به زلزله خیز بودن ایران، نیاز به ایجاد سازههای سبک را نیز مرتفع میسازد. ضمن اینکه استفاده درست از سازه های فضا کار، نمودی از ارتقا ساختار معماری ایرانی و حرکت همکام با فناوریهای روز بین المللی می باشد.

کلید واژه: معماری و سازه، کاربرد سازه، سازه فضاکار، معماری معاصر ایران، هویت معماری.

۱

.۱ مقدمه

امروزه در سطح دنیا، با رشد روزانهی دادههایی تازه، در زمینههایی گوناگون روبرو هستیم. جریانهای صنعتی شدن، جهانی شدن،
æ به دنبال آن شبکهای شدن، تمام جوامع را دچار تحول کرده است. این تحولات در ابعاد گوناگونی همچون فرهنگی، علمی ـ فناورانه، اقتصادی، حقوقی، سیاسی و امنیتی، آثاری مانند اقتصاد جهانی، انقلاب ارتباطات، مسائل زیست محیطی، احیای فرهنگ-های محلی، جهانی شدن علم و فناوری، تحول در سطح زندگی روزمره و هویت فردی را در بر دارند که به طور معمول بر زندگی انسانها در قرن اخیر تاثیر میگذارند (کاستلز، .(۱۳۸۰ ورود تکنولوژی به یک جامعه، چالشها و کثرت گراییهایی را در زمینههای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی مطرح میکند که مهمترین آنها بحران فرهنگی و بحران هویت و معناست. هم اکنون کمرنگ شدن مرزهای فیزیکی و نزدیکی انسانها به یکدیگر، باعث ایجاد یک هویت جهانی با اشتراکات فرهنگی شده است (آصفی

æ ایمانی، .(۱۳۹۱ حال در مواجهه با این تحولات، جامعه ایران نه از قدرت اقتصادی و فناورانه، بلکه از مایه و محتوای فرهنگی قویتر و جذابتری برای رواج فرهنگ خود برخوردار است؛ بنابراین در شرایط کنونی و با توجه به نقش انکار ناپذیر علم و فناوری روز در تمام زمینهها، از بین مواضع موجود در برابر این چالشها، راه صحیح نه تسلیم است و نه اعراض، بلکه بازیگری و در صحنه بودن است (آصفی و ایمانی، .(۱۳۹۱ در واقع یک برخورد آزاد و اصیل، موضع مناسب برای ایران است. با توجه به محتوای فرهنگی ایران، حفظ فرهنگ و هویت ملی و بومی از ضروریات به شمار میآید (خاصگرایی فرهنگی در کنار عامگرایی فرهنگی) (گلمحمدی، .(۱۳۸۱

یکی از نیازهای شهرهای بزرگ کشور اکنون استفاده از فضاهای جمعی زیر سقف یک بنای بزرگ و امن است. با توجه به اینکه ایران یک کشور زلزله خیز است و ساخت بناهایی با مصالح سبک اما مقاوم در برابر حوادث طبیعی در کشور ما ضروری است، لازم است که هر روز به میزان بیشتری از فناوریهای پیشرفته در ساخت چنین بناهایی بهره گرفته شود. معماری زمینه وسیعی است

æ یکی از جنبههای اصلی مورد توجه معمار، ایجاد فضای مناسب برای انجام فعالیتهای اجتماعی و مسکن سازی است. همینطور که جوامع بشری جلو میروند و فرهنگ ها دگرگون میشوند، احتیاج به فضاهای بزرگتر با اشکال غیر متعارف نیز شدت میگیرد (محمودی، .(۱۳۹۰

در واقع سازه فضاکار وسیلهای است در دست معماران که به آنها امکان میدهد با مصالح کم فضای زیادی ایجاد کنند و در مقایسه با سازههای سنتی، سازههای فضایی توانایی بیشتری در این زمینه دارند و با آسانی بیشتری میتوان فضاهای تجمع و فرم-های آزاد را طراحی کرد.

این پژوهش برآن است تا امکان استفاده هرچه بیشتر از این سازهها را در ایران، با حفظ هویت معماری ایرانی اسلامی مورد بررسی قرار دهد. نتایج بیانگر آن است که بهرهگیری خلاقانه از سازههای فضاکار در ایران، با در نظرگیری توان بالقوه سازه در جایگاه زیبایی شناسی معماری، و یکپارچگی طرح معماری و سازه در کنار یکدیگر؛ در کنار توجه به هویت معماری ایرانی، نتنها از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه بوده و به واسطه آن میتوان سطوح وسیعی از فضا را با تعداد اندک ستون پوشش داد، بلکه با توجه به زلزله خیز بودن ایران، نیاز به ایجاد سازههای سبک را نیز در کشور مرتفع میسازد. ضمن اینکه بهرهگیری از این دانش و بکارگیری آن در پروژههای ملی، معماری معاصر ایران را در فرایند جهانی شدن با فرصتهای جدیدی روبرو میسازد.

.۲ پیشینه تحقیق

پیشینه تحقیق به زمان استفاده از اولین سازههای فضاکار در ایران بر میگردد. سابقه معماری با عناصر سازهای در ایران شاید به دوران ساسانی با ابداع طاقها و تویزهها، بر میگردد. در دورهی سلجوقی و تیموری نیز با چیدمان خاص آجری به اوج خود رسید. در معماری اروپا ریشه زیباشناسی سازهای به شروع دوره روم و چیدمان جدید مصالح و خارج شدن معماری از محدودیتهای مگالیتیک برمیگردد و سطح فن آوری مصالح توأم با زیباشناسی سازهای در دورهی گوتیک به اوج خود میرسد (بقایی، .(۱۳۸۸ اما بازتاب عناصر سازهای و مفاهیم روشهای جدید ساخت و مصالح در عرصه اجتماع و ساخت فرهنگی جوامع در دوره معاصر

۲

همواره مورد توجه بوده است. این مقوله چه به لحاظ نظری و چه به صورت عینی و کاربردی همواره از مباحث مهم در کنش متقابل بوم ـ سنت و مدرنیته مطرح شده است در مباحث اجتماعی، فلسفی، نظری و هنری مقالات و کتابهایی نوشته یا ترجمه شده است .اما در زمینه معماری به صورت بسیار محدود به آن پرداخته شده است.

.۳ مفهوم زیبایی و زیباشناسی در معماری

»همواره آنقدر آزادی باقی میماند که شخصیت کسی که خالق ساختمان بوده است، خود را نشان بدهد؛ و مخلوق او ـ به شرط آنکه خالق یک هنرمند باشد ـ علی رغم تمام اجبارهای فنی میتواند یک اثر حقیقی و اصیل هنری باشد .(Nervi, 1965) طراحی جدید و مدرن، بر پایه مطالعهی راهحلهای »ارگانیزم انتقال نیرو۱« در مصالح بوجود آورندهی معماری استمثلاً( در گوتیک همان سنگهای بدنهی اصلی و در معماریهای جدید همان سازههای جدید که فرمهای معماری را تشکیل میدهند). این روش نوعی راهحل »ارگانیک سازهای۲« میتواند ارائه دهد. این راهحل بر پایه اجرایی مستقل است که در عین حال که وظیفه انتقال نیرو را انجام میدهد، فرم معماری را نیز تعریف نموده و هویدا میسازد. در نتیجه با بهرهگیری از همسازی ارگانیک سازه و فرم معماری و راهحلهایی که بر پایه سازههای فولادی و آلیاژهای فلزی و یا بتنی به وجود میآید، یکپارچگی فرم معماری و ارگانیزم انتقال نیرو بوجود میآید. این مشابهت در معماری همسو با سازه و معماری گوتیک است که استفاده از سنگها و مصالح سنگی و نوع چیدمان و فرمها بر پایه جهات استهلاک نیرو را بکار بسته است. نظریهها و تجارب ویوله لودوک در اواسط قرن نوزدهم بر پایه درسهای گوتیک؛ سازههای فولادی را در فرم و حجم و نما و یا نماهای داخلی مورد استفاده قرار داد. شکل سازه-های وی به گونهای است که فرم آن مطابق جریان نیروها است و نوعی صداقت معمارانه را به همراه دارد (بقایی، .(۱۳۸۸ ایده مبتکرانهی وی بعدها انجیلی برای فرانک لویدرایت و مدرنیست ها اولیه بوده است.

برای بیان نتیجه بحث زیباشناسی سازهها سعی شد خلاصه و چکیده تاریخی بحث و نتایج آن آورده شود و مفاهیم و مضامینی که در ساختار زیباشناسی در سازههای نوآور مطرح هستند به شرح خلاصه بیان شود. آنچه به ارزش نگرش زیباشناسی در سازه می-افزاید این است که اصول زیر در زمینه زیبایی سازههای نوآور موثرند (بقایی، :(۱۹۸۸

– سازههای نوآور ” تجسم زیبایی در ایده ” هستند؛
– سازههای نوآور به دور از تقلید و سبک قرار میگیرند؛

– در ساختار سازههای نوآور معاصر نوعی زیبایی و مکاشفه، چه به صورت فرمی یا به صورت فنآوری ریاضی دیده میشود؛

– در ساختارهای سازهایی که بیان نوآورانه دارند در زیباییشان والایی۳ ارزش باقی میماند؛

– “نماد و نماد پردازی “در اکثر سازه هایی که مسئله زیبایی را بیان میکنند (در این روش) مشترک است؛

– سازهها میتوانند دریافت زیباشناختی را تحت تاثیر خود قرار دهند؛

– بسیاری از آنها میتوانند معنا را بازنمایی کنند؛

– در این روش در اکثر سازهها پراکندگی معنا و فرم وجود ندارد؛

-۱ منظور راهحلهایی در سازه میباشد که بر پایه استهلاک نیرو از سقف به پی، بر اساس فرمهای معماری است.
۲ . Trachtenberg, Marvin, Human, Isabelle, 1986, Architercture From Prehistory to Post-Modernism The Western Traditon, Mc
Graw-hill, INC, p: 488.

-۳ والایی را در زیباشناسی هنر، تئودور آدورنو مطرح کرد. وی بر مفهومی بودن کار هنری تاکید داشت. او بحث خود را استوار به هنر مدرن میدانست. آدورنو مثل دریدا، والایی را ارث ادعاهای هنر میداند. و اشاره بر این مطلب دارد که زیبایی کلاسیک از حقیقت دور است اما والایی اثر مدرن ” لحظهای از حقیقت ” را آشکار میکند، مستقل از این که ما آن را بشناسیم. این لحظهای است که فراتر از زیبایی میرود. معتقد است که فلسفه او از مفاهیم سنتی فلسفهی هنر زیبایی و ذوق فراتر میرود و به والایی میرسد. این پیروزی زیباشناسی به یاری عنصری ممکن شده که از دل خود آن بر آمده. اشاره ما به همین مطلب است؛ عنصری که از دل معماری برآید، میتواند ” سازه “باشد که از مفاهیم سنتی فلسفه زیبایی و معماری فراتر میرود. فضای معماری که به والایی میرسد، این بار با هنر سازه پردازی ممکن شده است که نوعی زیبایی شناسی دیالیتیکی خود اثر است. در مورد فوق می توان به کتاب مختصر و مهم مارتین جی که درباره نقش هنر و نظریهی هنری در اندیشه ادورنو است رجوع شود.

۳

– اصل بداعت هنری سازهها میتوانند مخاطب را بسیار تحت تاثیر قرار دهند.
با این تدابیر، مفهوم سازه برای سازه شاید هیچگاه صحیح نباشد. به عبارتی میتوان گفت که: تعادل، پایداری، عملکرد و زیبایی عواملی هستند که بحث “زیبایی” در سازه را بیشتر مطرح میکنند، و از آنجا که سازهها اصولا و ماهیتا واجد تعادل، پایداری و عملکرد هستند، این خصوصیات اصالت، صداقت و زیبایی را بر این اساس مطرح میکنند. مراد از صداقت در معماری، همین آشکار گذاشتن عوامل ساختمانی و تاکید بر آنها میباشد (مزینی، .(۱۳۷۶ در تصاویر ۱ و ۲، آثاری از معمار معاصر، سانتیاگو کالاتراوا نشان داده شده است. در این تصاویر جریان انتقال نیرو نشان دهندهی یک برداشت انتزاعی و هنری از سازه با ماهیت استاتیکی و عددی است که زیبایی و صداقت را با این روش نشان میدهد (تصاویر ۱و.(۲

تصاویر ۱و-۲ آثاری از سانتیاگو کالاتراوا (منبع: بقایی، آژنگ، (۱۳۸۸

.۴ هویت در معماری
هویت به معنای تشخیص، هستی و وجود و آنچه موجب شناسایی شخص باشد۱ ـ همچون شخصیت یا کیفیت ـ بیانگر ویژگیهای هر فرد یا پدیدهای میباشد . هویت، شخصیت و یا کیفیت هر چیز میتواند در سنجش با معیارهایی، خوب یا بد، ارزیابی شود. هویت پدیدهها در نظامهای مختلف فکری با محکهایی متفاوت سنجیده میشود؛ در جامعهای با معیارهای پایدار ارزشی، همچون جامعهی سنتی ـ مکتبی، محکهای متعین، و در جامعهای با معیارهای ارزشی ناپایدار، همچون جامعهی مدرن مدنی، محکهای نامتعین ملاک ارزیابی هویت قرار میگیرند (حجت، .(۱۳۸۴

صدرالمتالهین هویت هر موجودی را عبارت از نحوهی خاص وجود او میداند (سجادی، :(۱۳۶۳
»هویت هر موجودی عبارت از نحوهی خاص وجود اوست. در انسان هویت واحده است که متشان به شئون مختلف میشود. افراد انسانی را مشخصاتی هست که به واسطهی آنها هر یک از دیگری متمایزاند و تا آخر عمر وحدت شخصیت در آنها باقی میماند و به آن هویت گویند.« آنچه اثری را در نگاه عموم با ـ یا بی ـ هویت جلوه میدهد، تعلق یا عدم تعلق آن به هویتی جمعی و پایدار است. در این نگاه، اثر

باهویت اثری است که هویت آن در راستای هویت جمعی باشد، همچون یک بنای تاریخی در یک بافت تاریخی؛ و اثر بی هویت اثری است که هویت آن در تعارض با هویت جمعی باشد، مانند یک بنای مدرن در یک بافت تاریخی (حجت، .(۱۳۸۴ یک اثر

-۱ نگاه کنید به محمد معین: فرهنگ فارسی معین.

۴

معماری میتواند تبلور یک هویت جمعی (مذهبی، سرزمینی، نژادی و …) باشد و یا صرفا به بیان شخصیت و هویت طراح و سازنده-ی خود، مستقل از ناهنجاریهای جمعی بپردازد.

در نظر هایدگر »یک اثر معماری، مثلا یک معبد یونانی، چیزی را به تصویر نمیکشد. این بنا صرفا آنجا در میان صخره ـ درهای پر شکاف ایستاده است. بنای معبد سایه خدا را در میان گرفته است. در این پوشیدگی و خفا میگذارد تا سایه خدا از میان ستونهای تالار روباز در حریم مقدس محوطهی اطراف منتشر شود. به واسطه معبد، خدا در معبد حضور مییابد…« (شولتز، .(۱۳۸۲

بنابراین معماری از آن روی دارای هویت دانسته میشود که مظهر و محل تجلی فرهنگ و اصول هویت ساز جامعه باشد. این اصول سازندهی شخصیت فردی و جمعی جامعه و شکل دهندهی هنجارهای اجتماعی است. این اصول پاینده، بر معماری به مثابهی هنجاری اجتماعی اثر گذاشته و آن را سبهرهگیری خلاقانه از سازههای فضاکار در ایران، با در نظرگیری توان بالقوه سازه در جایگاه زیبایی شناسی معماری، و یکپارچگی طرح معماری و سازه در کنار یکدیگر، در کنار توجه به هویت معماری ایرانی، نه تنها از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه بوده و به واسطه آن میتوان سطوح وسیعی از فضا را با تعداد اندک ستون پوشش داد، بلکه با توجه به زلزله خیز بودن ایران، نیاز به ایجاد سازههای سبک را نیز مرتفع میسازدمت و سویی خاص میبخشد. در این پزوهش تلاش شده است در کنار ساختار عملکردی و لزوم بهره گیری از فناوریهای مختلف، تاثیر فناوری سازه ای نظیر سازه های فضاکار بر هویت معماری ایرانی مورد بررسی قرار گیرد.

.۵ سازههای فضاکار

به طور عمده از ابتدای قرن بیستم، طراحی، ساخت و اجرای سازههای فضاکار در جهان آغاز شد و به دلیل اینکه این سازهها امکان پیش ساختگی در کارخانه و حمل به محل اجرا را دارد، دارای توجیه اقتصادی است و میتوان آنرا سریع ساخت و به تولید انبوه رساند. علاوه بر این از نظر ایمنی این سازهها سطوح خوبی را میتواند ایجاد کند و از مقاومت بالایی در برابر زلزله برخوردار هستند (چیلتون، .(۱۳۸۸ این فناوری با تحولاتی که در مصالح آن رخ داد پیشرفت خوبی کرده و از انواع فولادها، محصولات چوبی، پلاستیکها، شیشهها، کابلها و آلمینیوم برای ساخت سازههای فضایی استفاده میشود. از آنجایی که یکی از ویژگی های سازههای فضاکار، سبک و مقاوم بودن آنها میباشد، این نوع سازهها میتوانند در کشورهای زلزله خیز ـ از جمله ایران ـ جایگزین مناسبی برای دیگر سازهها باشند.

.۱-۵ تعریف و تاریخچه سازههای فضاکار

به سازهای که رفتار سه بعدی داشته باشد، به طوری که به هیچ ترتیبی نتوان رفتار کلی آنرا با استفاده از یک یا چند مجموعه مستقل دو بعدی تقریب زد، سازه فضاکار گفته میشود (چیلتون، .(۱۳۸۸ با این تعریف طیف وسیعی از سازهها، یعنی حتی برخی قوسها و گنبدهای آجری گذشته نیز جزء سازههای فضاکار محسوب میشوند؛ اما در اینجا منظور سازههای سه بعدی خاص هستند که معمولا دارای اعضای مستقیم با اتصالات صلب یا مفصلی میباشند.

اصطلاح سازه فضایی گاهی اوقات به جای سازه فضاکار به کار میرود؛ این دو اصطلاح گرچه از لحاظ کلمهای مترادفاند اما از لحاظ معنا و مفهوم با هم تفاوت دارند. سازه فضایی به سازهای اطلاق میشود که در فضای خارج از جو ساخته یا مورد استفاده قرار گیرد که ممکن است خود یک فضاکار باشد.

کاربرد سازههای شبکهای و سه بعدی در روم باستان و ایران کهن و نیز در دوران صفویه در ساخت سالنهای تجمع، آمفی تئاترها، قصرها، مساجد اسلامی، اماکن متبرکه و … جلوهگر است. به عنوان قدیمی ترین ساختها برای سازههای فضاکار میتوان از داربستهایی که جهت نگهداری چادرهای انسانهای اولیه به کار میرفت، نام برد (تصویر شماره (۳

۵

تصویر -۳ نمونهای از ابتدایی ترین سازههای فضاکار (منبع: (www.iraniana.com

.۲-۵ مزایا و محاسن سازههای فضاکار

امروزه در سراسر دنیا سازههای فضاکار به سرعت در حال پذیرش و مقبولیت در بین طراحان و مهندسین سازه میباشند. مهندسین سازه به دلیل رفتار خوب این نوع سازهها در برابر بارهای مختلف و مهندسین معمار به علت زیبایی و یکنواختی خاصی که در هندسه آنها موجود است مجذوب این گروه از سازهها شدهاند. البته این امر را نمیتوان فقط مرهون جذابیت و زیبایی بیشتر این سازهها دانست، بلکه دلایل متعددی که در زیر به پاره ای از آنها اشاره شده، در گسترش و بکارگیری هرچه بیشتر این سازهها موثر بوده است (چیلتون، :(۱۳۸۸
– وزن کمتر این سازه نسبت به دیگر سازهها؛

– امکان تقسیم بندی فضای ایجاد شده به فضاهای کوچکتر؛

– پوشش دهانههای طویل و بهره گیری از تعداد ستونهای کم با فاصله زیاد؛

– نصب سریع و راحت؛
– زیبایی خود سازه و عدم استفاده اجباری از سقف کاذب؛

– مقاوم بودن در برابر زلزله؛ به دلیل رفتار سه بعدی و هماهنگی اعضا با یکدیگر؛

– اقتصادی بودن و تولید انبوه در مقیاس زیاد،

– قابلیت ساخت انواع فرمهای دلخواه.

.۳-۵ انواع سازههای فضاکار

سازههای فضاکار را بر اساس مصالح ساخت، و نیز کاربرد و نحوهی عملکرد آنها تقسیم بندی میکنند (چیلتون، :(۱۳۸۸

.۱-۳-۵ انواع سازه های فضاکار از لحاظ کاربرد و نحوه عملکرد

– شبکههای دو لایه: شبکههای دولایه یکی از مهمترین و متداول ترین انواع سازههای فضاکار به شمار میروند. این نوع سازهها از دو صحفه عناصر تشکیل شدهاند که با یکدیگر موازی میباشند و توسط عناصر میانی به یکدیگر متصل شدهاند (تصویر .(۴

– شبکههای سه لایه: شبکههای سه لایه از دو صحفه بالا و پایین و یک صحفه میانی تشکیل شدهاند که هر یک از صفحات بالا و

پایین، توسط اعضای میانی به صحفه میانی متصلاند. این شبکه ها معمولا در مواقعی به کار میروند که سازه دارای دهانه خیلی بزرگی باشد و ارتفاع شبکه دو لایه جوابگوی قیود آن نباشد (تصویر .(۵

۶

– سازههای چلیکی: اگر شبکهای در یک جهت دارای انحنا باشد، سازه چلیکی نامیده میشود. این سازه بیشتر جهت پوشش سطوح مستطیلی شکل به کار برده میشود (تصویر .(۶

تصویر -۴ نمونهای از شبکه دو لایه تصویر -۵ نمونهای از شبکه سه لایه تصویر -۶ نمونهای از سازه چلیکی
(منبع: (www.sanansaze.com (منبع: (www.sanansaze.com (منبع: (www.omranhami.com

– سازههای گنبدی: در صورتی که شبکهای از سازههای فضاکار در دو جهت دارای انحنا باشد، سازه گنبدی نامیده میشود (تصویر شماره (۷

– سازههای تاشو: این نوع سازهها مثل چتر، قابلیت جمع شدن و انتقال دارند و کاربرد عمده آنها در مکانهایی است که به دلیل محدودیتهای جوی، مکانی، زمانی و مصالح، ساخت دیگر سازهها امکان پذیر نباشد. سازههای تاشو بیشتر برای اماکن موقت مانند سیرکها، نمایشگاهها، و مناطق سیل زده و زلزله زده به کار میروند (تصویر .(۸

– سازههای ماهوارهای: سازههایی هستند که به صورت خرپاهای فضایی در ارتفاع ساخته میشوند و کاربرد آنها در سازههای ماهوارهای، خطوط انتقال نیرو و برجهای مخابراتی است (تصویر .(۹

تصویر -۷ نمونهای از سازه گنبدی تصویر -۸ نمونهای از سازه تاشو تصویر -۹ نمونهای از سازه ماهوارهای
(منبع: ) (منبع: ) (منبع: (www.pnu.club.com
www.pnu.club.com www.witerco.com
که از مواد مخصوص لاستیکی و پلاستیکی ساخته

پمپ باد میشوند (تصویر ۱۰ و .(۱۱
– سازههای پلهای فضاکار: پلهایی هستند که از خرپاهای مرکب فضایی ساخته میشوند. این نوع پلها برای دهانههای بزرگ، بعد از پلهای کابلی، بیشترین استفاده را دارند (تصویر .(۱۲

۷

تصویر -۱۰ نمونهای از سازه بادشو، تصویر -۱۱ نمونهای از سازه بادشو، پس تصویر -۱۲ نمونهای از سازه پلهای
پیش از باد کردن (منبع: از باد کردن (منبع: فضاکار
(www.pnu.club.com (www.pnu.club.com (منبع: (www.orib-sf.com

.۲-۳-۵ انواع سازههای فضاکار از لحاظ مصالح ساخت

– سازههای فضاکار فولادی (تصویر (۱۳؛
– سازههای فضاکار آلمینیومی (تصویر (۱۴؛

– سازههای فضاکار چوبی (تصویر (۱۵؛

– سازههای فضاکار بتنی.

تصویر -۱۳ گنبد فولادی در شهر تصویر -۱۴ گنبد تن پوش شده آلمینیومی در تصویر -۱۵ گنبد تاکوما در شهر
(منبع: اوزاکا-ژاپن آمریکا تاکوما- آمریکا
) (منبع: (www.sanansaze.com (منبع: (www.rasm-4.com
www.sanansaze.com

.۶ سازههای فضاکار در ایران

کشور ایران در چند سال اخیر شاهد فعالیتهایی در زمینه سازههای فضاکار و بخصوص کاربرد آن در صنایع مختلف بوده است؛ اما هنوز تا رسیدن به کشورهای پیشرفته راه زیادی پیش رو دارد و آنطور که باید به مزایا و اهمیت استفاده از این سازهها پی نبرده است. در ایران مهندسین و معماران، با وجود سیستمهای مختلف زیادی که در این نوع سازهها وجود دارد، معمولا به سیستمهای متداول و قدیمی روی آورده و از محاسن سیستمهای دیگر غافل میشوند.

معماری ایران در دو دههی اخیر، بدون مکتب، سبک یا نظریهای مشخص و مدون بوده و به لحاظ اجرا قادر به رقابت با آثار برجسته جهانی نیست. اما فناوری و پتانسیل لازم برای این امر در ایران وجود دارد (هاشمنژاد، .(۱۳۸۶

در بررسی ساختار سازههای نوآور یا اگر بتوان اصطلاح تحولگرا را برای این گونه سازهها به کاربرد، دو نتیجه کلی از تحول سازهها در دوره معاصر پدید میآید (بقایی، :(۱۳۸۸

۸

اول: پیدایش عناصر فضایی جدید، که تجربهی آن خاص امکانات فراهم آمده از سازه است؛ مثل: آتریمها که به عنوان فضایی جدید جایگاه ویژهای درطراحی و فرایند طراحی معماری بوجود آورده است.

دوم: فضاهای عمومی جدید، مانند ایستگاههای راهآهن یا مترو که غالبأ در سطح پروژههای منطقهای یا ملی مؤثر بوده و کارکرد دارد. این عامل مهمترین نتیجه کارکردی سازهگرایی در معماری است؛ زیرا به دلیل سنگین بودن هزینههای ساخت و اجرا در این فرآیند طراحی، غالب آثار پیرامون نیازها و مواردی است که کارفرمای آنها درسطوح سیاسی، ملی و منطقهای یا شهری هستند و سوژههای فضایی معماری یا همان عملکردهای مورد نیازغالباً مسکونی و شخصی نبوده بلکه عمومی هستند.

هر تحلیلی به سیستمی تمایل دارد که هرچه بیشتر کل نگر باشد و روابط متقابل بین اجزا و وظایف، و نقش آن اجزا را از کلیت و تمامیت بگیرد و ببیند، و تمایل بر این است که کلیت، با مفهومی ویژه و تصویری ذهنی، تکلیف اجزاء را روشن کند و اجزاء هم ازکلیات منتزع میشوند. جهت نیل به این موضوع لازم است نخست یک کل تجریدی بوجود آید. در تحلیل سیستمی از نظریه طراحی، هر بررسی میتواند بر حوزهای خاص متمرکز باشد. مکان همانقدر مهم است که زمان، و عملکرد همانقدر اهمیت پیدا می-کند که زیبایی، و اعداد ریاضی همانقدر اهمیت دارند که احساس و عواطف بصری، و سازه همانقدر میتواند در ساختار زیباشناسی بنا مهم و مؤثر باشد که جزئیات معماری مؤثر هستند (بقایی، .(۱۳۸۸
فنآوری طرح و اجرای ساختمانها دارای ابعاد بسیار وسیعی است که از ایدههای اولیهی طراحی تا نگهداری ساختمان را در بر میگیرد. فن آوری تنها به معنی چاره اندیشی برای پارهای از مسائل فنی نیست. فنآوری در قدم اول میتواند به منظور ارزش نمادین و قدرت بیانی آن مورد توجه قرار گیرد (هاشم نژاد، .(۱۳۸۶ اگر آثار نرمن فاستر را برای مثال در نظر بگیریم میبینیم که فناوری ساخت ابزار بیان فضای معماری گردیده است. بنابراین استفاده از امکانات متعددی که فناوری در اختیار طراح میگذارد میتواند از اولین مرحله یعنی تصمیم گیری در مورد سیمای کلی و اهداف اصلی معماری مطرح شود، در مرحله خلق فرم کلی بنا نیز طراح میتواند به فضا و سازه به طور همزمان و همارزش توجه کند (نادری، .(۱۳۷۵
سازههای فضاکار حدود چهل سال است که در ایران سابقه دارد. در طی این مدت تلاشهایی جهت استفاده از این سازهها در پروژههای عمومی و ملی صورت گرفته است که در زیر به چند نمونه از آنها اشاره میکنیم (تصاویر ۱۶ تا .(۲۷ در هر یک از این پروژهها ضمن پرداختن به مسائل زیباشناسی، سعی شده با بکارگیری اصول و نشانههایی، هویت معماری ایرانی در کلیت مجموعه نمود پیدا کند.

تصویر -۱۶ ایستگاه راهآهن در تهران، پوشش شده با تصویر -۱۷ ایستگاه راهآهن در تهران، پوشش
سازه فضاکار (منبع: (www.iraniana.com زیرین سقف (www.iraniana.com)