مقدمه

امروزه، تعریف کتاب و نشر در حال گسترش است، زيرا همانگونه كه تکنولوژی پیشرفت ميكند، خواستههای مصرفکنندگان نيز متحول میشود. به همین دلیل است که بهجز ساحت سنتی نشر، شاهد حضور کتاب در عرصههای مختلف و متنوع الکترونیک نیز هستیم که یکی از آنها قالب کتاب گویا۱ است. کتاب گویا از بازنمون‏های رواج مطالعه به شیوۀ نوین است.

کتاب گویا دیگر فقط یک برنامۀ کاربردی برای افراد دچار اختالل بینایی یا سایر اختالالت خوانشی نیست، بلکه به عنوان یک برنامۀ سرگرمكننده و كاربردي برای تمام کسانی است که به آن عالقه نشان میدهند [مانند کودکان، سالمندان، افراد کمسواد یا بیسواد، دانشآموزان، دانشجویان، زنان خانه‏دار، مدیران… و به طور کلی، همۀ افراد جامعه] )فورینی۲، .)۲۰۰۸

در دهههای گذشته با محبوبیت رو به رشد کتابهای گویا مواجه بودهایم و این بدان معناست که منتقدان ادبی، محققان، و سیاستگذاران امرِ خواندن دیگر نمیتوانند چشم خود را بر روی این پدیده ببندند و این تأثیرات را نادیده بگیرند )روبری۳، .)۲۰۰۸

امکان دسترسی سریع، حمل آسان و قابلیت استفاده در زمانها و مکانهای گوناگون، مانند سـفرهای بین شـهری و رفت و آمدهای شـهری، حین پیادهروی، زمان انتظار در صفهای طوالنی بانکها و ادارات مختلف، هنگام انجام کارهای روزمره و بسیاری موارد دیگر، از دیگر مزایای این نوع کتابها به شمار میروند.

برای تولید کتابهای گویا، مراکز تولید تخصصی بسـیاری در کشورهای جهان وجود دارد. در حال حاضر، تعداد فزایندهای از گروههای تجاری دریافتهاند که بازار پررونقی برای این محصول وجود دارد و مردم کمکم در اوقات فراغت خود به سمت استفاده از آن میروند و گوش

۸۴

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

کتاب گویا فرصتی دوباره برای آشتی دادن کودک

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

دادن به کتابها در این اوقات به جای خواندن آنها متداول شده است. برخی از شرکتها ادعا میکنند که در حال حاضر ده‏ها هزار عنوان در قالب کتاب گویا در فهرست خود دارند. چندین گروه تجاری، که برخی با ناشران سنتی در ارتباطاند، و برخی از آنها تازه ظهور کردهاند، در اين زمينه فعاليتاند )انگلن۴، .)۲۰۰۸

از کاربران عمدۀ این محصول کودکاناند و بنا بر تقاضای عمدهای که در میان این گروه برای این محصول وجود دارد، بخشـی از تولید محتوا در این زمینه به این گروه اختصاص دارد. کودکان استفاده از فناوری و وسایل پخشکنندۀ دیجیتال را دوست دارند، به طوری که فناوری باید در برنامۀ هر روزۀ آنها گنجانده شود. در جهان امروز، کودکان به طور متوسط هم در مدرسه و هم در خانه به فناوری دسترسی دارند: «پخشکنندههای سابق به کنار رفته و پخشکنندههای MP3 جایگزین آنها شدهاند. به نظر میرسد کودکان بیش از هر زمان دیگری به فناوری گرایش دارند. این تغییر تعریف سواد را تحت تأثیر قرار داده و تعاریف ما در قرن بیست و یکم را اصالح میکند» )کاردیلو۵، کوویل۶، دیتلو۷، مایریک۸، و لسسن۹، .)۲۰۰۷

در سال ۲۰۱۰، طبق نظرسنجیای که انجمن ناشران کتابهای گويا انجام داد )ای. پی. ای۱۰، )۲۰۱۰، تقریباً نیمی از شنوندگان كتاب گويا ۴۵(درصد( كه کودکان زیر هجده سال داشتند گزارش كردهاند که فرزندان آنها به كتابهاي گويا گوش داده‏اند. آنها مزاای گوش دادن فرزندانشان به کتابهاي گويا را بهوضوح مشاهده کردهاند. کتابهای گویا در افزایش عالقه و انگیزة کودکان به مطالعه میتواند نقش مؤثری داشته باشد.

بررسـی مجلۀ کتابخانۀ مدرسه نشـان میدهد که در سـال ۲۰۰۴ گردش کتابهای گویای کودکان در کتابخانهها ۱۰/۷ درصد و بودجۀ کتابخانهها برای کتابهای گویای کودکان، ۴/۸ درصد افزایش یافته است )کالرک۱۱، .)۲۰۰۷

۸۵

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

کتاب گویا فرصتی دوباره برای آشتی دادن کودک

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

کتاب گویا چیست؟

کتاب گویا تلفیقی است از متن کتاب و صدای خوانده شدن آن. به عبارت دیگر، کتاب گویا از گویندهای کمک میگیرد که متنی را برای مخاطبی میخواند. این گوینده میتواند خود پدیدآورندة اثر باشـد، یا یک گویندة حرفهای، یا بازیگر معروف یا حتی یک آماتور. گاهی در کتاب گویا از جلوههای موسـیقایی و صوتی نیز استفاده میشـود و گاهی فقط صدای گوینده یا گویندگان شنیده میشود )ایروین۱۲، .)۲۰۰۹

واژهنامۀ پيوسـتۀ كتابداري و اطالعرس ـاني)ODLIS( 13 در مقابل واژۀ كتاب گويا audio( )book آورده: «كتابي كه با صداي بلند خوانده ميشود و بر روي نوار يا سيدي ضبط ميشود، و معموالً اين كار توسط يك بازيگر يا گويندة حرفهاي يا نويسندة كتاب انجام ميشود. اين كتابها، در واقع براي افرادي كه مشكالت بينايي دارند بر روي نوار توليد ميشد. اما بازار كتابهاي گويا گسترش يافته؛ مثالً به افرادي كه پيادهروي ميكنند و دوست دارند در حين انجام تمرينات خود به اين كتابها گوش دهند، يا افرادي كه بايد ساعات طوالني را در سفر بگذرانند، همچنین افرادي كه بيسوادند يا مشكالت خوانشي )كمسواد( دارند، و افرادي كه گوش دادن به كتابها را به خواندن آنها ترجيح ميدهند.»

دانشنامۀ آزاد ويكيپديا در ذيل مدخل كتاب گويا آورده است: «کتاب گویا )به انگلیسی: ‏)Audio Book یا كتاب صوتي، متن کتابی است که توسط یک یا چند گوینده خوانده میشود و به صورت فایل صوتی درمیآید یا گاهی به صورت نمایشنامه بازی میشود. کتاب گویا ممکن است با موسیقی یا افکتهای صدایی همراه باشد. گاهی نویسنده با صدای خودش کتاب را میخواند و گاهی گویندگان حرفهای این کار را انجام میدهند.»
به گفتۀ هريس۱۴، کتاب گويا، همانطور كه از نامش پيداست، صداي ضبطشده‏اي است که شما میتوانید به جای خواندن متن یک کتاب یا نوع دگری از انتشارات، به آن گوش دهيد. مضمونی

۸۶

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

کتاب گویا فرصتی دوباره برای آشتی دادن کودک

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

که از این تعاریف استنباط میشود این است که محتوای کتاب گویا با کتاب چاپی تفاوت ندارد، بلکه این نحوۀ ارائۀ محتواست که تغییر کرده، همانطور که فوريني )۲۰۰۸( کتاب گویا را بازنمود شفاهی یک کتابِ نوشتهشده مي‏داند.

در برخی تعاریف نیز به جنبۀ سرگرمی و عامهپسند بودن این محصول تأکید میشود، مانند تعریف پيترز)۲۰۰۷( ۱۵ از كتاب گويا که بدین نحو ارائه شده: «كتابهاي گویا آثار داستانی، غیر داسـتانی، شـعر، و دراماند كه در درجۀ اول به جای خواندن بصری، گوش داده می‏شوند»، یا تعریف واژهنامۀ آكسفورد از کتاب گویا که آن را يك كتاب، به طور معمول رمان، میداند كه خوانده شده و بر روي سيدي يا نوار كاست ضبط ميشود. اشاره به متداول بودن رمان به عنوان یکی از گونههای محتوایی کتاب گویا، به دلیل گسترده و عام بودن طیف مخاطبان این محصول است.

به نظر مكتبي‏فرد )۱۳۸۴(، هدف از ضبط کتاب گویا، انتقال متن کامل یک کتاب یا نوشته روی یک محمل صوتی است؛ به نحوی که برای هر کس که قادر به خواندن نیست، قابل درک و شنیدن باشد. از این رو، بین کتاب گویا و یک نمایشنامۀ رادیویی یا نوار قصه، تفاوتهای اساسی وجود دارد؛ زیرا معموالً کتاب گویا توسط یک نفر خوانده میشود که لحن او نیز چندان احساساتی نبوده و بیشتر به کتابخوانی با صدای بلند شبیه است.
از مجموع تعاریف ذکرشده چنین برمیآید که کتاب گویا کاربردهایی گسترده در بین انواع کاربران خواهد داشت، به نحوی که نمیتوان از قابلیتهای آن در بین گروههای کاربران، بهخصوص کودکان، صرف نظر کرد.

تاریخچۀ تولید کتاب گویا

دربارۀ منشأ و خاستگاه كتابهاي گويا دو ديدگاه و عقيده وجود دارد. یک دیدگاه این است

۸۷

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

کتاب گویا فرصتی دوباره برای آشتی دادن کودک

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

که کتاب گویا نخستین بار و در پاسخ به نیاز نابینایان تهیه شد اما به دلیل جذابیت مورد استقبال عموم مردم قرار گرفت. در سال ۱۳۹۱، ایاالت متحدۀ امریکا اولین بار این نوع کتابها را برای نابینایان با عنوان «پروژۀ کتاب برای افراد نابینا»۱۶ مطرح کرد و اولین کتاب گویا در سال ۲۳۹۱ تولید شد.

تقریباً به طور همزمان در منطقۀ جغرافیایی دیگری، مؤسسۀ ملی سلطنتی برای نابینایان۱۷ )در بریتانیا(، در دهۀ بیست میالدی تهیۀ کتابهای گویا را برای سربازانی که در جنگ جهانی اول آسیب دیده بودند و دچار نابینایی یا کمبینای شده بودند، در دستور کار خود قرار داد و این کتابها برای اولین بار در سال ۱۹۳۵ در بین این افراد توزیع شد» )روبری، .)۲۰۰۸

اما به اعتقاد برخی کتابهای گویا ادامة سنت دیرینة قصهگویی و نقالی هستند )ایلیاد و ادیسة هومر و بیوولف۱۸ و شاهنامة فردوسی(. این سنت تا به امروز به شیوههای مختلف ادامه داشته و به عقیدة برخی موج جدید عالقه به کتابهای گویا نوعی احیای این سنت است )ایروین، .)۲۰۰۹

طبق نظر این گروه، ادامۀ این سنت را میتوان در عصر ویکتوریایی و پیوستگی بین شیوههای خوانـدن بـا صدای بلند در جمع، و عالیق مطالعاتی مردم دنبال کرد. با اين ديدگاه خاص كتابهاي گوياي جدید را میتوان به روشهای قدیمی خواندن، بهویژه خواندن با صدای بلند به همراه برانگيختن تخیل که در ميان خانوادۀ عصر ویکتوریايي متداول بوده، بازگرداند )روبری، .)۲۰۰۸

در اين دوره، نويسـندههاي بزرگي همچون چارلز ديكنز۱۹ و مارک تواین۲۰ آثار خود را در اماكن عمومي، مانند كافهها، با صداي بلند براي مردم ميخواندند. این همان دورهای است که در طی آن بریتانیاییها تبدیل به ملتی کتابخوان شدند.

ادیسون۲۱ نیز برای معرفی اختراع خود ـ دستگاه گرامافون ـ به ضبط کتابهای حجیم بر روی دیسکهای آن و استفاده در مکانهای متنوع و نیز کاربرد برای طیفی از افراد، که به کتابهای سنتی جذب نمیشوند، اشاره کرده است )روبری، .)۲۰۰۸

۸۸

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

کتاب گویا فرصتی دوباره برای آشتی دادن کودک

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

همچنین از اولین اقدامات برای تولید کتابهای گویا و ضبط ادبیات، میتوان به تالش جی. پی. هارینگتون۲۲ )انسانشـناس( در سـال ۱۹۳۳ برای ضبط داسـتانهای قبایل بومی امریکا بر روی دیسکهای فشردة آلومینیومی اشاره كرد. او سراسر امریکای شمالی را براي ثبت تاریخ شفاهی قبایل بومی امریکا رانندگی کرد و اين داستانها را با استفاده از باتری ماشین بر روی دیسکهای آلومینیومی ضبط كرد. كتابهاي گويا سنت شفاهی قصه‏گویی را، که هارینگتون سال‏ها پیش دنبال مي‏کرد، حفظ می‏کنند )ای. پی. ای، .)۲۰۰۵

در اقدامـي ديگـر، باربارا کوهـن۲۳ و مارین رونی۲۴ در سـال ۱۹۵۲ از دیل ـن توماس۲۵، از برجستهترین و تأثیرگذارترین شاعران آن زمان، برای ضبط صدای خود بر روی نوارهای کاست دعوت کردند. ضبط کلمات به صورت گفتاری در آن زمان تقریباً بیس ـابقه بود. سـرانجام، در ۲۲ فوریۀ ۱۹۵۲،اشـعار توماس با صداي خودش ضبط شـد. توماس در آن جلسه تعدادي از اشعار خود مانند «کریسمس یک کودک در ولز» كه يكي از تأثيرگذارترين و شناختهشدهترین اشعارش بود را اجرا كرد )ای. پی. ای، .)۲۰۰۵

کتاب گویا و کودک

کتابخانهها و مدارس اهمیت خواندن با صدای بلند برای کودکان را در توسـعۀ سـوادآموزی مؤثر میدانند. اندرسـون)۱۹۸۵( ۲۶ در گزارشی که برای کمیسیون خواندن تهیه کرده، بیان میکند: «مهمتریـن فعالیت برای خلق دانش مورد نیاز جهت موفقیت کودکان در کسـب مهارت خواندن، خواندن با صدای بلند برای آنان است. این امر بهویژه در طول سالهای پیشدبستانی مطرح است.»

بـ ه دلیـل ظهور فناوریهای پیشـ رفته در عصر حاضر و به طبع تأثیرپذیـری زندگی از این پدیدههای نوظهور، تغییر سـبک زندگی و رفتار انسـان امروزی منجر به مشاهدۀ شیوههای جدید در

۸۹

زمستان/۱۳۹۱ بهار۱۳۹۲ شماره هشتم

Archive of SID

کتاب گویا فرصتی دوباره برای آشتی دادن کودک

فـصلنــا مه تحلیــــــلی پـــژوهشی کــتـاب مهر

مطالعه نیز شده است. یکی از این شیوهها استفاده از ابزارهایی نظیر کتابهای گویا برای عمل خواندن با صدای بلند است. از آنجا که یکی از اصلیترینگروه مخاطبانِ خواندن با صدای بلند کودکاناند، در ادامه بهاختصار به فرصتهایی که استفاده از کتاب گویا در اختیار کودکان، والدین، مربیان، و معلمان قرار میدهد، اشاره خواهیم کرد.