۱ ﻣﻘﺪﻣﻪ
زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ از ﻧﻈﺮ ﻣﻔﻬﻮم، اﺻﻄﻼﺣﯽ اﺳﺖ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ از ﮐﻠﻤﻪ ﯾﻮﻧﺎﻧﯽ “Aesthetica” ﮐﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺑﺎر در ﻋﺼﺮ ﺟﺪﯾﺪ ﺗﻮﺳﻂ
اﻟﮑﺴﺎﻧﺪر ﺑﺎوﻣﮕﺎرﺗﻦ۱ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ﺗﺌﻮري زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻫﻨﺮ ﻣﻮرد ﭘﮋوﻫﺶ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ (اﺗﯿﻨﮕﻬﺎوزن،. (۱۱:۱۳۷۴ اﺻﻄﻼح “Aesthetica” در اﺻﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﺗﺌﻮري ﻋﻠﻢ ادراك ﺣﺴﯽ اﺳﺖ و از واﮐﻨﺶ ﺣﺴﯽ اﻧﺴﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻣﻮر زﯾﺒﺎ ﺑﺤﺚ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ(ﻫﻤﺎن:.(۱۲ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺟﺎذﺑﻪ اي اﺳﺖ ازﻟﯽ ﮐﻪ ﻫﻨﺮ ﭘﻞ ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ آن و اﻧﺴﺎن اﺳﺖ. درك زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻣﻮﻫﺒﺘﯽ اﺳﺖ اﻟﻬﯽ وﭘﺎﯾﮕﺎﻫﯽ ذﻫﻨﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﯿﻨﯿﺖ ﻣﯽ اﻧﺠﺎﻣﺪ و ﻫﻨﺮ ﺑﺪون آن ﮐﺎﻟﺒﺪي اﺳﺖ ﺑﯽ روح و ﺧﺎﻟﯽ از ﺟﺎذﺑﻪ(ﻟﯿﻠﯿﺎن، .(۵۰:۱۳۸۸ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻧﻘﺸﯽ اﺳﺎﺳﯽ در زﻧﺪﮔﯽ ﻫﺮ اﻧﺴﺎﻧﯽ دارد و ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﻫﻤﯿﻦ ﻧﻘﺶ و ﺗﺎﺛﯿﺮي ﮐﻪ ﺑﺮ ﺗﻤﺎم اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ و در ﺗﻤﺎم ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎي زﻧﺪﮔﯽ آﻧﻬﺎ دارد، ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ آن ﺑﭙﺮدازد. ﺑﺠﺰ ﻓﻠﺴﻔﻪ، ﻫﯿﭻ ﻋﻠﻢ دﯾﮕﺮي ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ آن را ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﻨﺪ، ﭼﺮا ﮐﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﭼﯿﺰي ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺘﻮان آن را دﯾﺪ، در آزﻣﺎﯾﺸﮕﺎه آزﻣﺎﯾﺶ ﮐﺮد و ﯾﺎ ﻓﻮرﻣﻮﻟﯽ ﺑﺮاي آن ﺑﺪﺳﺖ آورد. ﻓﻠﺴﻔﻪ در ﭘﯽ آن اﺳﺖ ﮐﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و اﻣﺮ زﯾﺒﺎ را ﺧﻮب ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ و ﺣﻘﯿﻘﺖ و ﻣﺸﺨﺼﺎت آن را ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﻨﺪ و اﮔﺮ ﻣﻤﮑﻦ ﺷﺪ، اﺻﻮل و ﻗﻮاﻋﺪ زﯾﺒﺎﯾﯽ را در اﺧﺘﯿﺎر ﻫﻤﮕﺎن ﻗﺮاردﻫﺪ. ﺑﺤﺚ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﺴﺎﺋﻞ زﯾﺒﺎﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﺗﺰﺋﯿﻨﺎت ﻣﻌﻤﺎري ﺻﺮﻓﺎ ﯾﮏ ﺑﺤﺚ ﻓﻠﺴﻔﯽ، ﺗﺌﻮري و ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻓﺮﺿﯿﻪﻫﺎﯾﯽ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ از دﯾﺪن آﺛﺎر ﺑﻪ ﺟﺎي ﻣﺎﻧﺪه ﺣﺎﺻﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ. آﻧﭽﻪ ﻣﻮرد اﺗﻔﺎق اﮐﺜﺮ ﻣﺘﻔﮑﺮان و ﺻﺎﺣﺒﻨﻈﺮان ﻫﻨﺮي ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺰﺋﯿﻨﺎت اﺳﻼﻣﯽ ﭼﯿﺰي ﻓﺮاﺗﺮ از ﯾﮏ ﭘﻮﺷﺶ و ﺗﺰﺋﯿﻦ ﺻﺮف ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ. ﭼﺮا ﮐﻪ اﮔﺮ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﺰﺋﯿﻨﺎت ﮐﺎﺷﯽﮐﺎري ﺻﺮﻓﺎ اﺳﺘﺤﮑﺎم ﺑﻨﺎ ﺑﻮد دﯾﮕﺮ اﺣﺘﯿﺎﺟﯽ ﺑﻪ اﯾﻦﻫﻤﻪ ﺗﻨﻮع رﻧﮓﻫﺎ، ﺗﻔﺎوت ﻃﺮحﻫﺎ و ﮔﺴﺘﺮدﮔﯽ ﻧﻘﻮش ﺑﺎ ﺗﮑﻨﯿﮏﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻧﺒﻮد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ در ﭘﺸﺖ اﯾﻦﻫﻤﻪ ﻧﻘﺶ و ﻧﮕﺎر و در ﻻﺑﻪﻻي ﺣﺮﮐﺎت دوار اﺳﻠﯿﻤﯽﻫﺎ و ﺧﺘﺎﯾﯽﻫﺎ و درﭘﯿﭻ و ﺧﻢ ﻧﻘﻮش ﻫﻨﺪﺳﯽ، ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ ﻋﻤﯿﻖ زﯾﺒﺎﺷﻨﺎﺳﯽ ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻣﺒﺎﻧﯽ دﯾﻨﯽ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ. ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس در اﯾﻨﺠﺎ ارﺗﺒﺎط زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻣﻌﻤﺎري ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﯽ ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﯽ ﮔﺮدد ﮐﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ دو ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺑﻪ ﺷﮑﻠﯽ ﻣﻮازي و در ﮐﻨﺎر ﻫﻢ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﻮد، ﯾﻌﻨﯽ در واﻗﻊ از ﻧﮕﺮﺷﯽ ﺑﻪ ﻓﻀﺎﻫﺎي ﻣﻌﻤﺎري و ﻣﺼﺪاق ﻫﺎي ﻋﯿﻨﯽ ﺑﻪ ﻣﺒﺤﺚ زﯾﺒﺎﯾﯽ و زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﺑﺎزﮔﺸﺘﻪ و ﻋﻨﺎﺻﺮ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ اﺳﻼﻣﯽ ﺑﺎز ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ.

– ۲ روش ﺗﺤﻘﯿﻖ

اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ در ﺟﻬﺖ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻋﻨﺎﺻﺮ اﺻﻠﯽ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻣﻌﻤﺎري در دوران اﺳﻼﻣﯽ ﮔﺎم ﺑﺮ ﻣﯽ دارد، ﻋﻨﺎﺻﺮي ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮐﺎرﺑﺮدي در ﻣﺴﯿﺮ ﺑﻬﺒﻮد اﺻﻞ زﯾﺒﺎﯾﯽ در ﺑﻨﺎﻫﺎ ﻧﻘﺶ وﯾﮋه اي را ﺑﺮ ﻋﻬﺪه داﺷﺘﻪ اﻧﺪ. ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻨﻈﻮر ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﺗﺒﯿﯿﻦ اﯾﻦ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺪون ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﺘﻮان از آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اي ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ در ﻣﻌﻤﺎري اﻣﺮوز ﺑﻬﺮه ﮔﯿﺮي ﻧﻤﻮد. اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﺮاي رﺳﯿﺪن ﺑﻪ اﯾﻦ اﻫﺪاف ﺑﻪ روش ﮐﯿﻔﯽ ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺤﺘﻮا اﻧﺠﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ.

-۱ -۲ روش ﮔﺮدآوري اﻃﻼﻋﺎت
در اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ اﺑﺘﺪا ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ اي و ﻣﺸﺎﻫﺪات ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺻﻮل اﺻﻠﯽ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ اﺳﻼﻣﯽ در ﺣﻮزه ي ﻣﻌﻤﺎري ﺑﺮرﺳﯽ ﺷﺪ و ﻓﻬﺮﺳﺘﯽ از ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺑﻪ ﮐﺎر رﻓﺘﻪ در ﺑﻨﺎﻫﺎ اﺳﺘﺨﺮاج ﮔﺮدﯾﺪ. ﺳﭙﺲ از ﻣﯿﺎن ﺑﻨﺎﻫﺎي دوران اﺳﻼﻣﯽ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﻮردي، ﻣﺴﺎﺟﺪ اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪﻧﺪ و در ﺑﯿﻦ دوره ﻫﺎي ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﻧﯿﺰ دوران ﺻﻔﻮﯾﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دوره ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه ﺷﺪ. در ﺑﯿﻦ ﻣﺴﺎﺟﺪ دوران ﺻﻔﻮﯾﻪ ۱۰ ﻣﺴﺠﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺗﺼﺎدﻓﯽ ﻣﻮرد ﺗﺤﻠﯿﻞ واﻗﻊ ﺷﺪ و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ و ﻣﯿﺰان ﺑﮑﺎرﮔﯿﺮي اﺻﻮل زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ اﺳﻼﻣﯽ در آﻧﻬﺎ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﺘﺎﯾﺞ آن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮐﻤﯽ اﺳﺘﺨﺮاج ﮔﺮدﯾﺪ. در اداﻣﻪ از ﻃﺮﯾﻖ اﯾﻦ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﮐﻤﯽ ﻧﻤﻮداري از ﻣﯿﺰان ﺑﻬﺮه ﮔﯿﺮي ﻫﺮ ﯾﮏ از اﯾﻦ اﺻﻮل در ﻣﺴﺎﺟﺪ ﻣﺬﮐﻮر ﺗﻬﯿﻪ ﺷﺪ و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﮐﯿﻔﯽ ﺑﻪ دﺳﺖ داده ﺷﺪ.
-۳ ﺗﻌﺮﯾﻒ زﯾﺒﺎﯾﯽ
ﺗﻌﺎرﯾﻒ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﯽ از زﯾﺒﺎﯾﯽ اراﺋﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. در ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻌﯿﻦ زﯾﺒﺎﯾﯽ را »ﺣﺎﻟﺖ و ﮐﯿﻔﯿﺖ زﯾﺒﺎ« ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و ﻣﯽ ﻧﻮﯾﺴﺪ:
»ﻧﻈﻢ و ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ اي ﮐﻪ ﻫﻤﺮاه ﻋﻈﻤﺖ و ﭘﺎﮐﯽ در ﺷﯽء وﺟﻮد دارد، و ﻋﻘﻞ و ﺗﺨﯿﻞ و ﺗﻤﺎﯾﻼت ﻋﺎﻟﯽ اﻧﺴﺎن را ﺗﺤﺮﯾﮏ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ
و ﻟﺬت و اﻧﺒﺴﺎط ﭘﺪﯾﺪ ﻣﯽ آورد، و آن اﻣﺮي اﺳﺖ ﻧﺴﺒﯽ.« اﻓﻼﻃﻮن زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ اﺟﺰا ﺑﺎ ﮐﻞ ﻣﯽ داﻧﺪ(ﻣﻄﻬﺮي،.(۹۷:۱۳۷۶
ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻌﻔﺮي ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي ﻧﮕﺎرﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾﮏ از اﺟﺰاء آن ﮐﻤﺎل وﺟﻮد ﺧﻮد را ﺑﺪون ﺗﺰاﺣﻢ ﺑﺎ اﺟﺰاء دﯾﮕﺮ ﻧﻤﻮدار ﻣﯽ ﺳﺎزد(ﺟﻌﻔﺮي،.(۱۶۰:۱۳۸۹ ﮔﺎﺳﺘﺎﻻ زﯾﺒﺎﯾﯽ را ﺑﯿﺎن آﻧﭽﻪ ﻧﺎﮔﻔﺘﻨﯽ اﺳﺖ و ﮐﺸﻒ آﻧﭽﻪ ﮐﺸﻒ ﻧﺸﺪﻧﯽ اﺳﺖ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ(ﻃﺎﻫﺒﺎز،.(۷۸:۱۳۷۷ در ﯾﮏ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻋﻠﻤﯽ ﻧﯿﺰ ﻋﻠﻢ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻫﻤﺎن ﺗﺌﻮري ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻫﻨﺮ ﯾﺎ ﺗﺌﻮري ﺣﺎﺻﻞ از ﭼﺎﻟﺶ ﻫﺎي ﻓﻠﺴﻔﯽ ﻣﺘﻔﮑﺮان در روﯾﮑﺮدﺷﺎن ﺑﺮ ﻣﺎﻫﯿﺖ ﻫﻨﺮ و زﯾﺒﺎﯾﯽ اﺳﺖ(اﺗﯿﻨﮕﻬﺎوزن،.(۱۳۲:۱۳۷۴
-۴ ﺗﺒﯿﯿﻦ ﺟﺎﯾﮕﺎه زﯾﺒﺎﯾﯽ در ﺗﻔﮑﺮ اﺳﻼﻣﯽ:
در ﺣﻮزه ﻫﻨﺮ اﺳﻼﻣﯽ، در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ، دو دﯾﺪﮔﺎه ﮐﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوت وﺟﻮد دارد. ﯾﮑﯽ از اﯾﻦ دﯾﺪﮔﺎه ﻫﺎ ﺑﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ در ﻫﻨﺮ اﺳﻼﻣﯽ ﻣﯽ ﭘﺮدازد ﮐﻪ ﺧﯿﻠﯽ ﻫﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮ ع ﺗﮑﯿﻪ دارﻧﺪ. در اﯾﻦ دﯾﺪﮔﺎه ﻣﻮﻟﻔﻪ ﻫﺎ و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت و ﻣﻔﺎﻫﯿﻤﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮم زﯾﺒﺎﯾﯽ۲ ﻣﺮﺗﺒﻄﻨﺪ ﻣﻮرد ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﯿﺮد. دﯾﺪﮔﺎه دﯾﮕﺮي ﻧﯿﺰ وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﺑﺤﺚ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ ﯾﺎ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ۳ اﺳﺖ. ﻣﺴﺌﻠﻪ دﯾﮕﺮ ﻣﺴﺌﻠﻪ اي اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺣﻮزه ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺳﻼﻣﯽ ﻧﯿﺰ ﻣﻄﺮح اﺳﺖ و آن اﯾﻨﮑﻪ آﯾﺎ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ از زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺻﺤﺒﺖ ﻧﻤﻮد ﯾﺎ از زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ اﺳﻼﻣﯽ(ﺗﺴﻠﯿﻤﯽ:.(۱۳۹۰ ﻣﺼﺎدﯾﻖ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﺑﺮاي زﯾﺒﺎﯾﯽ اﺳﻼﻣﯽ ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺑﺮاي ﻣﺜﺎل آﻗﺎي ﻧﺼﺮ در ﮐﺘﺎب اﺳﻼم و زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺤﺚ از زﯾﺒﺎﯾﯽ اﺳﻼﻣﯽ، ﺑﻨﺎي ﮐﻌﺒﻪ را اﺻﻞ زﯾﺒﺎﯾﯽ اﺳﻼﻣﯽ در ﻧﻈﺮ ﻣﯽ ﮔﯿﺮد. اﻣﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ رﺳﺎﻟﻪ ﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﻣﺜﻞ رﺳﺎﻟﻪ اﻟﻤﻨﺎﻇﺮِ اﺑﻦ ﻫﯿﺜﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ۲۲ ﮔﺎﻧﻪ ﺟﺰﯾﯿﻪ اﺷﺎره ﻣﯽ ﮐﻨﺪ، ﺷﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮاﻧﯿﻢ ﺑﻬﺘﺮ و ﺟﺎﻣﻊ ﺗﺮ، ﺑﺨﺸﯽ از وﯾﮋﮔﯽ ﻫﺎي ﻫﻨﺮﻫﺎي ﺗﺠﺴﻤﯽ و ﺑﻮﯾﮋه ﻣﻌﻤﺎري را از آن اﺳﺘﺨﺮاج ﻧﻤﻮد(ﺑﻠﺨﺎري:.(۱۳۹۱
در ﺗﺒﯿﯿﻦ ﺟﺎﯾﮕﺎه زﯾﺒﺎﯾﯽ در ﺗﻔﮑﺮ اﺳﻼﻣﯽ ﺗﺎﺛﯿﺮﭘﺬﯾﺮي اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان اﺳﻼﻣﯽ از دﯾﺪﮔﺎه اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪان ﯾﻮﻧﺎﻧﯽ ﺑﺨﺼﻮص اﻓﻼﻃﻮن وﻧﻮاﻓﻼﻃﻮﻧﯿﺎن ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽ ﺧﻮرد ﮐﻪ دﻟﯿﻞ آن ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد اﯾﻦ ﮔﺮوه ﺑﻪ وﺟﻮد ﺣﻘﯿﻘﺘﯽ ﺑﺮﺗﺮ و ﻣﻄﻠﻖ ﺑﺮ ﻓﺮاز اﯾﻦ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ(ﮐﺮﺑﻦ،.(۵:۱۳۷۳ اﻣﺎ ﻧﮑﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﯿﺖ در اﯾﻦ ﺗﺒﯿﯿﻦ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اوﻻ ﻫﻨﺮ اﺳﻼﻣﯽ ﻫﻨﺮي اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺒﺎﻧﯽ آن ﺑﺎ اﺻﻮل زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﺟﺪﯾﺪ ﻏﺮﺑﯽ ﮐﺎﻣﻼ ﻣﻐﺎﯾﺮ اﺳﺖ(ﻧﺼﺮ(۸۶:۱۳۸۹ و ﺛﺎﻧﯿﺎ آن ﺗﻄﺎﺑﻖ ذاﺗﯽ ﺑﯿﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ و زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻏﺮب، در اﯾﻨﺠﺎ ﻧﻪ ﺑﯿﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻫﻨﺮ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﯿﻦ ﺣﮑﻤﺖ و ﻫﻨﺮ اﺳﻼﻣﯽ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽ ﺧﻮرد(ﮐﺮﺑﻦ و دﯾﮕﺮان،.(۶۶:۱۳۷۲
در ﺑﺮرﺳﯽ زﯾﺒﺎﯾﯽ از دﯾﺪﮔﺎه ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ آﯾﺎﺗﯽ ﻣﺘﻌﺪد ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽ ﺧﻮرد ﮐﻪ ﺑﻪ وﺟﻮد آوردن زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻫﺎ و ﺗﺤﺼﯿﻞ آن ﻫﺎ را ﻣﻄﻠﻮب، و ﺑﺮﺧﯽ از آﯾﺎت ﻣﺒﺎح (ﺟﺎﯾﺰ) ﺑﻮدن زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻫﺎ را ﺗﺬﮐﺮ ﻣﯽ دﻫﻨﺪ. آﯾﺎت ﻓﺮاواﻧﯽ ﮐﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن درﺑﺎره ي زﯾﺒﺎﯾﯽ از دﯾﺪﮔﺎه اﺳﻼم ﻣﻄﺮح ﺷﺪه اﺳﺖ، ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ اﺛﺒﺎت ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آن و ﺑﻪ وﺟﻮد آوردن زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻫﺎ، ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ از دﯾﺪﮔﺎه اﺳﻼم ﺟﺎﯾﺰ اﺳﺖ، ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎ ﻧﻈﺮ ﺑﻪ ﻧﯿﺎز روﺣﯽ ﮐﻪ ﺑﺸﺮ ﺑﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻫﺎي ﻣﺤﺴﻮس ﻋﯿﻨﯽ دارد، ﻣﺤﺒﻮب و ﻣﻄﻠﻮب ﻧﯿﺰ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ.
در آﯾﺎت ﻣﺬﮐﻮر، ﺳﻪ ﻧﻮع زﯾﺒﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺮدم ﺳﻄﺢ ﻧﮕﺮ را ﺑﻔﺮﯾﺒﺪ، ﺗﺬﮐﺮ داده ﺷﺪه اﺳﺖ:
• ﻧﻮع ﯾﮑﻢ: ﺳﺨﻨﺎن زﯾﺒﺎ ﮐﻪ روﭘﻮﺷﯽ ﺑﻪ درون ﭘﻠﯿﺪ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ.
• ﻧﻮع دوم: آراﯾﺶ ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﻇﺎﻫﺮي ﺑﺎ ﺣﯿﺎت ﺧﺸﮑﯿﺪه.
• ﻧﻮع ﺳﻮم: زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺻﻮري در ﺑﻪ ﮐﺎر اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﮔﺮدوﻧﻪ ي ﺗﻨﺎﺳﻞ.
ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﻧﻮع دوم ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ اﺷﺎره ي ﺿﻤﻨﯽ ﻧﺰدﯾﮑﯽ ﺑﻪ راﺑﻄﻪ ﺻﻮرت وﻣﻌﻨﺎي آﺛﺎر ﻫﻨﺮي و ﻣﻌﻤﺎري داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﺗﺒﯿﯿﻦ آن ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻣﯽ ﺷﻮد:
آن ﭼﻪ ﮐﻪ ﻣﻨﻄﻖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ي اﺻﻮل اﻧﺴﺎﻧﯽ اﯾﺠﺎب ﻣﯽ ﮐﻨﺪ، اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﺳﺎﻟﻢ و ﺑﺎﺷﮑﻮه وﺟﻮد اﻧﺴﺎﻧﯽ، ﺑﺎ ﻇﺎﻫﺮي زﯾﺒﺎ ﺗﻮأم ﺑﺎﺷﺪ، و ﭼﻨﺎن ﮐﻪ ﻧﻤﻮد ﻇﺎﻫﺮي اﻧﺴﺎن ﻫﺎ ﻧﯿﺰ زﺷﺖ و ﮐﺮاﻫﺖ ﺑﺎر ﻧﺒﺎﺷﺪ، ﺣﺘﯽ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ را ﺑﭙﺬﯾﺮﯾﻢ ﮐﻪ ﻣﺤﺒﻮﺑﯿﺖ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻇﺎﻫﺮي و ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﻣﺤﺒﻮﺑﯿﺖ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺑﺎﻃﻨﯽِ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ﯾﮑﯽ ﻧﯿﺴﺖ، زﯾﺮا زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺑﺎﻃﻨﯽِ اﻧﺴﺎن ﻫﺎ ﮐﻪ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺗﻌﻘﻞ و اﻧﺪﯾﺸﻪ ي ﺻﺤﯿﺢ و وﺟﺪان ﺣﺴﺎس و ﭘﺎك و ﻋﺸﻖ ﺑﻪ ﺣﻘﯿﻘﺖ و ﺗﻨﻔﺮ از ﺑﺎﻃﻞ، اﻣﺮي اﺳﺖ ﺿﺮوري و واﺟﺐ، در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻇﺎﻫﺮ ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ اﻣﺮي اﺳﺖ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ، ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ اﯾﻦ ﮐﻪ ﺳﺮﭘﻮﺷﯽ ﺑﻪ ﮐﺜﺎﻓﺖ ﻫﺎ و ﭘﻠﯿﺪي ﻫﺎي دروﻧﯽ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﮐﻪ در آن ﻣﻮﻗﻊ ﻣﻮﺟﻮدﯾﺖ ﭼﻨﯿﻦ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ زﻫﺮي ﮐﺸﻨﺪه در ﺷﯿﺸﻪ ي ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺒﺎ اﺳﺖ. ﻣﺮدم ﻫﻤﻪ ي ﺟﻮاﻣﻊ و ﻫﻤﻪ ي دوران ﻫﺮﮔﺰ از ﻇﺎﻫﺮ ﺟﺴﻤﺎﻧﯽ ﻧﺎزﯾﺒﺎ، آن ﺻﺪﻣﻪ و ﺿﺮر را ﻧﺪﯾﺪه اﻧﺪ ﮐﻪ از اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺑﺎ درون ﭘﻠﯿﺪ و زﺷﺖ ﺑﺎ ﺻﻮرت و ﻇﺎﻫﺮي زﯾﺒﺎ و آراﺳﺘﻪ دﯾﺪه اﻧﺪ(ﺟﻌﻔﺮي:.(۱۳۸۹