مقرنس یکی از زیباترین تزئینات معماري اسلامی ایران است . این آرایه پیش از اسلام نیز در معماري ایران وجود داشته که بعد از اسلام رنگ و بوي تازه اي به خود گرفته وبا پیشرفت چشمگیري روبه رو می شود. مقرنس در ابتدا یک عنصر کاربردي بوده که براي تبدیل مستطیل به دایره (ایجاد گنبد) استفاده می شد و سپس به یک عنصر سه بعدي تزئیناتی مبدل شد که از تعداد کم و بیش سطوح برآمده و فرورفته تشکیل می شود. عده اي مقرنسصرفاًرا تزئیناتی فریبنده می خوانند. در حالیکه مقرنس همزمان مفاهیم متعددي را نمایش می دهد که در این مقاله به این مفاهیم پرداخته شده است. این عنصر تزئینی زیبا با ساختار سه بعدي اش در آن واحد مفاهیمی همچون نظم، وحدت در کثرت، عروج از زمین به آسمان را به نمایش می گذارد. همچنین مقرنس زینت را که به عنوان یکی از پایه هاي تصویري هنر اسلامی ارزیابی شده است و توجه به مرکز و نوري که به بلور مبدل شده است که همان نور الهی است، را نشان می دهد. جمع آوري اطلاعات مقاله بر اساس روش کتابخانه اي می باشد. تمامی این عوامل حاکی از آن است که مقرنس یک عنصرصرفاً تزئینی نیست ومعانی والایی را به همراه دارد، که آن را با ظرافت خاصی به ناظر خود انتقال می دهد.

واژگان کلیدي: مقرنس ، معماري اسلامی ، هنر مقدس، تزئینات اسلامی

۱ دانشجوي کارشناسی ارشد معماري، دانشگاه علوم تحقیقات فارس Email: sadaf.safiniya@yahoo.com

۱۵۲۴

.۱ مقدمه

مقرنس به شکلی که امروزه میبینیم از ابداعات جهان اسلام است. اما نباید فراموش شود که انواع مقرنس قبل از اسلام نیز در ایران استفاده میشده که اولین نمونههاي آن مربوط به دوران ماد است(۷۰۸ -۵۵۰ ق.م)که در نماي مقبرة صخرهاي دکان داود واقع در سر پل ذهاب است.۱ مقرنس مورد بحث در اینجا مقرنس در بناهاي اسلامی است. این عنصر تزئینی که البته در ابتدا جنبه عملکردي داشته است، ازلحاظ کثرت استفاده درجهان اسلام واجد اهمیت است وشاید به همین دلیل است که آن را اغلب یک هنر اسلامی می دانند.
در این تحقیق ابتدا معنی لغوي مقرنس مورد بررسی قرار گرفته و سپس به تعریف و شناخت آن پرداخته شده است. در نهایت ویژگیهاي شاخص مقرنس تعریف شدهو هرکدام از این ویژگیها با دید هنر مقدس درمعماري اسلامی مورد تحلیل قرار گرفته است تا از جنبههاي متفاوت فلسفه پنهان آن آشکار شود.

.۲روش تحقیق

جمعآوري اطلاعات بر اساس مطالعه کتابخانهاي صورت گرفتهاست. سپس به تحلیل داده پرداخته شدهاست.

.۳ وجه تسمیه و معنی لغوي مقرنس

کلمه مقرنس با قُر و قُرناس و قَرنس(قرنیس)و فرنیز خویشاوند است. میتوانیم بگوییم چیزي قرنیسدار شده است واین باشکل عنصرتزئینی مورد نظر ما که از تعداد کم و بیش سطوح برآمده و فرورفته صورت میگیرد موافق استقُر.۲-چیز فرو رفته

…هرگاه ظرف فلزي و مانند آن براثر برخورد به جایی فرورفتگی پیدا کند گویند»قر« شده است.۳ یکی ازمعانی معادل مقرنس به این ترتیب مرقوم گردیده است: استالاکتیت…۴معماري- موتیف تزئینی که فرم آن استالاکتیتها را به یاد میآورد (v

protencyd)..نام فرانسه استلاکتیت که آن را در شرق مقرنس مینامند و در غرب مکربس( درمEspکربس) مینامند.۵

.۱-۳ مقرنس چیست؟

مقرنس مبتنی است بر تکرار پی در پی واحدها که به ردیف روي هم کار گذاسته میشود.این واحدها که میتواند از چوب،گچ،سرامیک یا سنگ ساخته شود، سیستم انعطافپذیري را براي زیباسازي سطوح فراهم میآورد، که میتواند در هرگونه ترکیب شکلها گنجانده شود و سطوح را از نظر دیداري معنویت بخشد و تقسیمبندي کند.۶دونالد ن. ویلبر میگوید: »مقرنس کاري را به طریق زیر میتوان شرح داد: پر کردن یک ناحیه یا سطح مقعر با دو یا چند طبقه ربع گنبدي کوچک که در آن رأس ربع گنبدها در هرطبقه از طبقه زیر پیش آمدهتر است. بین هر ربع گنبد مقعر یک سگدست یا هلال محدب وجود دارد۷٫«مقرنس را به عنوان یک پدیدة حجمپیما میتوان به عنوان نتیجه فرایند فرافکنی عناصر، یک نقشه و کندن واحدهاي

١.زمانی, ع. .(۱۳۵۰) مقرنس تزئینی در آثار تاریخی اسلامی ایران.
٢.ھمان منبع
.۳ جمال زاده, س. م. .(۱۳۴۱) فرهنگ لغت عامیانه.
۴٫stalactite

٥.زمانی, ع. .(۱۳۵۰) مقرنس تزئینی در آثار تاریخی اسلامی ایران.

٦. الاسد, م. .(۱۳۷۶) کاربردهاي هندسه در معماري مساجد. ٧..زمانی, ع. .(۱۳۵۰) مقرنس تزئینی در آثار تاریخی اسلامی ایران.

۱۵۲۵

مقرنس منحنی یا زاویه دار از درون بلوكهاي برآمده در نظر گرفت.ترکیبات مقرنس را میتوان در بخشهاي مختلف یک ساختار دید از جمله ستونهاي اصلی، بالکن منارهها، کتیبهها و سردرها. گرچه این شیوه میتواند ارزش ساختاري داشته باشد، مثلاً در رابطه با حیطه انتقالی یک گنبد، اما بیشتر اوقات یک ریخت زینتی است که به اجزاي ساختار متصل یا از آن آویران است.۱

تصویر شماره:۱ قطعات مقرنس

مأخذ:(الاسد, (۱۳۷۶

.۴ مقرنس در ایران

براي تولید و زایش این هنر تزئینی تاکنون زمانی تعیین نشده است ولی زادگاه آن را صاحبان و آشنایان طریق، ایران می دانند و آنچه در سایر بلاد اسلامی دیده میشود خود مخلوطی است از فرهنگ و معماري آن دیار با ریشههاي مقرنس ایرانی. با بررسی آثار اولیهي به جامانده، میشود دریافت که مقرنسازآغاز براي تبدیل پلان مربع به دایره استفاده میشده است. پس مقرنس از ابتدا نقش کاربردي داشته است نه تزئینی، البته با رگههایی از گرایش به زیباسازي بنا . در بسیاري از ساختمانهاي به یادگار مانده، مقرنس در خدمت تبدیل یک پلان مربع به یک گنبد به کار گرفته میشد.پس از ورود اسلام به ایران، هنرهاي

١.الاسد, م. .(۱۳۷۶) کاربردهاي هندسه در معماري مساجد.

۱۵۲۶

ایرانی با حفظ پیشینه تاریخی خود؛ جنبهاي الهی نیز یافتند. در این میان مقرنس همچون سایر آثار هنري شکل اصلی و آشناي خود را در دوران اسلامی یافت.۱

تصویر شماره:۲ منار مسجد امام اصفهان

مأخذ: استیرلن، ۱۳۵۵

.۵ ویژگیهاي مقرنس و فلسفه پنهان آن

.۱-۵ نظم

مقرنس یک فرم منظم است تمامی اجزاي آن با نظم خاصی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. همین ادراك نظم است که براي ادراك هنر، چه هنر انتزاعی چه هنر بازنمودي، از مسائل بنیادي است. هنگامیکه کلایوبل ۲نوشت که هنر»فرم معنیدار« است، هدف اصلی او در واقع عبارت بود از: (۱)فرم ذات هنر است؛ (۲) فرم، باید ادراك شود از اینرو ادراك کردنی است (داراي مفهوم است). بخشی جوابگوي بخشی دیگر است و هدف هر ویژگی داشتن رابطه و پیوند مستدل با کل اثر هنري است. همین واقعیتهاست که توجه زیبایی شناختی مارا برمیانگیزد.۳

.۲-۵وحدت

اثر هنري باید داراي وحدت و به گونه یک واحد کل در هم تنیده باشد.یک اثر هنري باید نمایشی از چندگونگی عظیم عناصر و وحدت آنها باشد، هرمایه در هم تافتگی آن در وحدتی خلاصه شده باشد، به همان میزان هم دستاورد آن عظیم خواهد بود.۴

١. موسوي, ز. .(۱۳۸۱) مقرنس در معماري.
۲٫Clive Bell

٣. هاسپرز, ج. .(۱۳۸۹) فلسفه هنرو زیبایی شناسی. ٤.همان منبع

۱۵۲۷

چیزي که به وضوح در مقرنس دیده میشود. معماري باید اعتدال متوازن را نشان دهدو باید مانند یک بلور که به صورت صحیح تشکیل یافته است یک نمونه کامل از مادة بیجان و حیات باشد.۱ معماري ما شباهت جز به کل است طاسچه کوچک درون مقرنس یک ایوان یا سردر عیناً شکل کلی همان ایوان یا سردر را دارد.گویی همه چیز چه بزرگ چه کوچک، چه کل چه

جزء یک حرف دارند و تنها یک صورت براي همه پسندیده است که به هر چه مینگري یکی میبینی.۲

تصویر شماره:۳ ایوان مسجد امام اصفهان

مأخذ: استیرلن، ۱۳۵۵

.۳-۵کثرت

تکرار نقشمایههاي هندسی که هریک خالی مضامیناز دنیوي است، مبین ریتمی هماهنگ است که آهنگ وحدت را از تکثّرات سر داده و همچون »ذکر« وجو انسان را از افکار غیر تهی میسازد.۳درمقرنس هریک از این فرورفتگیها نشان دهندة یک محراب کوچک است. این محرابها به تعداد زیاد تکرار شدهاند. این تکرار نشان از بیپایانی، جاودانگی و نه آغاز و نه انتها دارد.۴ جلوگیري از کسالت تکرار در این بناها با بر هم زدن وحدت حادث نمیشود بلکه تناوب و تباین اجزاء متشکله، این امر را

را ممکن میسازد.۵

.۱ بورکهارت, ت. .(۱۳۷۲) روح هنر اسلامی. ع. تاجدینی در, مبانی هنر معنوي.
.۲ حاجی قاسمی, ك. ( .(۱۳۹۰ مروري بر تاریخ معماري ایرانی- اسلامی . ه. ربیعی در, جستارهایی در چیستی هنر اسلامی(مجموعه مقالات) .۳ خاکپور, م. .(۱۳۸۹) وحدت و کثرت در هنر اسلامی با نگاهی به آثار بورکهارت.
.۴ عباسی, ع. .(۱۳۹۰) رویکرد نشانه شناسی به هنر اسلامی. ه. ربیعی در, جستارهایی در چیستی هنر اسلامی(مجموعه مقالات) ٥.خاکپور, م. .(۱۳۸۹) وحدت و کثرت در هنر اسلامی با نگاهی به آثار بورکهارت.

۱۵۲۸

تصویر شماره :۴ سردر مسجد سپه سالار تهران

مأخذ: مهنازرئیسزاده، ۱۳۷۴

.۴-۵زینت

ممکن است عدهاي معتقد باشند که مقرنسها هیچ نقشی در ساختمان بناهایی که با آن تعلق دارند ایفا نمیکنند و جز زینتی بیش نیستند.۱ زینت در هنر اسلامی، بر خلاف نظر مستشرقین که فقط آن را وسیله زیباتر شدن دانستهاند، داراي هویت رمزي و نمادي است که حقیقت را بر ملا میکند و چون این حقیقت در اوج و آرامانگرایانه است واجد عنصر زیباشناختی نیز هست. زینت که به عنوان یکی از پایههاي تصویري هنر اسلامی ارزیابی شده است، وسیله یا بیانی تصویري است براي شرافت بخشیدن به ماده. هنر اسلامی به پیروي از قرآن، با دیدي الهی، همه چیز رازینت میداند تا این شرافت بخشی به ماده را تکمیل

اناجکند:علنا» ماعلی الارض زینتاً لَها۲«در حقیقت، ما آنچه را در زمین است، زیوري براي آن قرار دادیم.۳

.۵-۵پیوند آسمان و زمین

انسان با ودیعه روحانی و معنوي که همان تمایل به تعالیها و اوجها (آسمانها) است به صورت بالقوه، و با تمایلات زیستی و معیشتی به صورت بالفعل به خلق آثار هنري پرداخت و تمایلات عالی او اشارتی به منشأ خداییاش دارد.خاستگاه رفتار زیباشناسانه و محصولات هنري انسانهمین انگیزه تعالیجویی، ماوراءطلبی و میل اتصالبه آسمان است.۴ ساختارهاي مقرنس در اینجا بازتابی از نمونههاي مثالی آسمانی، نزول مأواي آسمانی به سوي زمین و تبلور جوهرآسمانی هستند.۵معماري مقدس از

.۱عقابی, م. .(۱۳۷۸) دایرةالمعارفبناهایتاریخیدردورهاسلامی (آرامگاهی). ٢.کهف، .۷

.۳ رهنورد, ز. .(۱۳۸۸) حکمت هنر اسلامی. ٤.همان منبع .۵ نصر, ط. .(۱۳۸۶) از هنر و هنر اسلامی.

۱۵۲۹

آن رو دقیقاً زیباست که وابسته است به مرکزيترین کانون وظایف بشري، که همان پیوند دادن و نزدیک ساختن آسمان و زمین است.۱این جنبه از مقرنس با ایجاد حس زیباشناسی میل عروج را به انسان اهداء میکند.

تصویر شماره :۵ مسجد گوهرشاد

مأخذ: www.hamshahrionline.ir

.۶-۵ توجه به مرکز(توحید)

یک نوع طرح هندسی اسلیمی متداول وجود دارد که طرح هندسی در هم پیچیدهاي است که از مقادیر کثیري ستارههاي هندسی که شعاعهاي آنها در طرحهاي لطیف و بیپایان به هم پیوسته است ترکیب یافته است. این نوع طرح اسلیمی یک رمز گیرا از مقام شهودي انسان در مرتبهاي است که وحدت را در کثرت و کثرت را در وحدت مشاهده میکند ۲٫از منظر زمین که دیدگاه طبیعی نوع بشر است و رمزگري آن بیواسطهتر، کواکب در افلاك متحدالمرکزي میچرخند که فاصلهشان تا زمین متفاوت است، یعنی بعضی نزدیکترند و بعضی دورتر،و آن افلاك هم مرکز، در فضایی نامحدود و بیکران محاطاند که به نوبه خود، در روح کلی که »مکان « مابعدالطبیعی هرگونه ادراك یا شناخت محسوب است، میگنجد.۳این همان تصویري است که در مقرنس میبینیم. تمامی اجزاء از یک مرکز مشترك نشأت گرفته است با اینکه هرکدام مرکز منحصر به فرد خود را نیز داراست.

.۱ بورکهارت, ت. .(۱۳۶۵) هنر اسلامی زبان و بیان.
.۲ بورکهارت, ت. .(۱۳۷۲) ارزشهاي جاویدان هنر اسلامی. ع. تاجدینی در, مبانی هنر معنوي .۳ بورکهارت, ت. .(۱۳۹۰) هنر مقدس(اصول و روشها).

۱۵۳۰

تصویر شماره:۶ مقرنس ۶ قطاره براي نیمکار مربع

مأخذ:مهنازرئیسزاده، ۱۳۷۴

.۷-۵ بلورهاي آویزان

در معماري اسلامی مادة سنگین و بیشکل با حکاکی طرحهاي تزئینی زخرفی و اسلیمی وحجاري به اشکال مقرنس و مشبک سبکی شبیه به اشیاء حاکی ماوراء یافته است و بدین وسیله نور بر هزار جهت تابیدهو سنگ و گچ را مبدل به یک جوهر قیمتی میسازد. طاقهاي حیاط الحمراء و برخی مساجد مغرب یک احساس آرامش و صفاي کامل میبخشد و به نظر می-رسدکه آنها از اشعههاي درخشان نور بافته شده است ودر واقع نور است که به بلور مبدل شده است. انسان فکر میکند که مادة درونی اتاقهاي پیوسته اصلاً سنگ نیست بلکه نور الهی است و آن عقل خلاق است که به صورت اسرارآمیزي در همه چیز
وزینّاالسماءمنزلدارد».۱ الدنیا بِمصابیح« وآسمان (این) دنیا را به چراغها آذین کردیم و(آن را نیک) نگاه داشتیم.۲

تصویر شماره :۷ بازسازي قطعات یافت شده در الجزایر

مأخذ:(الاسد, (۱۳۷۶

.۱ بورکهارت, ت. .(۱۳۷۲) روح هنر اسلامی. ع. تاجدینی در, مبانی هنر معنوي. ٢.. فصلت، ۱۲