تولید گلاب

فصل اول كليات
تعريف، ويژگيها و مشخصات محصول توليدي:
گلاب به حاصل تقطير گل هاي سرخ محمدي Rosa dama scenamiller تازه چيده شده و مخلوط آن با آب كه اساس اضافي آن از محلول ابكي جدا شده است اطلاق مي گردد. البته در ساير كشورها مثل تركيه، بلغارستان و فرانسه از گونه هاي ديگر گل سرخ براي تهيه گلاب استفاده مي شود. در حقيقت گلاب محصول سنتي ايران مي باشد كه برگرفته از گلهاي تازه محمدي مي باشد و در مورد آن همين بس كه متبرك به نام حضرت رسول (ص) مي باشد و نام آن حضرت را به همراه دارد.

توليد گل محمدي و تهيه گلاب سالانه براي هزاران خانواده ايراني اشتغال ايجاد مي كند و گردانندگان اين رشته بوي خوش طبيعت را به خانه علاقه مندان مي برد.

گلاب ايراني جنبه صادراتي دارد و نشانه مرغوبيت آن ايراني بودنش مي باشد به طوريكه خانه كعبه كه قبله مسلمين جهان است با گلاب ناب محمدي كاشان شسته مي شود.
از آنجا كه گلاب براي طعم دادن به مواد غذايي، آشاميدني و يا به عنوان ماده معطر كننده به كار مي رود بنابراين ويژگيهايش بايد به صورتي باشد كه خطري براي مصرف كننده نداشته باشد.
ويژگيهاي آن شامل موارد زير مي باشد.
ويژگي ظاهري: از اين لحاظ گلاب بايد زلال، بي رنگ، بدون سود و رسوب، فاقد ذ

رات خارجي، فاقد بوي ترشيدگي با هر نوع تخمير، فاقد بوي پختگي، داراي بوي ويژه گل سرخ، طعمي مطبوع و مختصري مايل به تلخي باشد. ضمناً واكنش گلاب بايد اسيدي باشد PH= 3.5-5,5
ويژگي مواد اوليه: آبي كه در تهيه گلاب به كار مي رود بايد مطابق با ويژگيهاي استاندارد آب آشاميدني شماره هاي ۱۰۵۳ و ۱۰۱۱ باشد. آب مقطر مورد استفاده براي رقيق كردن گلاب بايد تازه و تقطير شده باشد و براي تهيه گلاب از گلبرگهاي گل سرخ محمدي كه تازه چيده شده باشد استفاده مي گردد.
ويژگي شيميايي: اسانس: اسانس گل سرخ مايع روغني بيرنگ يا زرد است با طعم و بوي مشخص كه در ۲۵ درجه به حالت مايع چسبنده درمي آيد و در اثر سرد شدن تدريجي شكل توده متبلوري به خود مي گردد و در اثر گرم كردن مجدداً مايع مي شود. اين اسانس از دو بخش جامد و مايع تشكيل شده تركيبات شيميايي آن الكلهاي ترپني مانند ژرانيول و ستبرونلول، ردنيول و نرول از همه مهمتر هستند و نرول موجود در آن به ميزان ۵ تا ۱۰ درصد مي تواند اثر بسيار مشخصي بر روي اسانس داشته باشد.
الكلهاي ديگري مانند لينالول، اوژنول و يك استئاروپتن بي رنگ كه در حرارت معمولي جامد است مواد متشكله اسانس گل سرخ را تشكيل مي دهند. بخش جامد گلاب فاقد بو است و بخش مايع داراي بوي خوبي مي باشد. مقدار اسانس موجود در گلابهاي درجه يك بايد حداقل mg35 در ml100 و براي گلابهاي درجه ۲ حداقل mg15 در ml100 باشد.
انديس يد، انديس استر، انديس اسيدي، انديس اسيداسيون نيز براي گلابهاي سبك و سنگين مشخص مي باشد كه طبق جدول ارائه مي گردد.
شماره انواع آزمايش گلاب سنگين گلاب سبك
۱ وضع ظاهري گلاب شفاف و زلال بدون ذرات خارجي شفاف و زلال بدون ذرات خارجي
۲ طعم مطبوع و كمي مايل به تلخي مطبوع و كمي مايل به تلخي
۳ بو بوي مطبوع گل سرخ بوي مطبوع گل سرخ
۴ انديس اسيدي بر حسب mg اسيداستيك درصد ميلي ليتر نمونه ۵/۵-۵/۲ ۶-۱
۵ PH 5-3 3-5/0
6 مقدار اسانس بر حسب mg در ml100 حداقل ۳۵ حداقل ۱۵
۷ انديس يد حداقل ۳۵ حداقل ۱۵
۸ انديس استر حداقل ۳ حداقل ۱
۹ انديس اكسيداسيون حداقل ۲۰۰ حداقل ۱۳۰
۱۰ كلرور نبايد وجود داشته باشد نبايد وجود داشته باشد
۱۱ سولفات نبايد وجود داشته باشد نبايد وجود داشته باشد
۱۲ نيترات و نيتريت نبايد وجود داشته باشد نبايد وجود داشته باشد
۱۳ مقدار مس بر حسب ppm حداكثر ۴/۰ حداكثر ۴/۰
۱۴ مقدار ارسنيك بر حسب قسمت در مليون حداكثر ۰۵/۰ حداكثر ۰۵/۰
۱۵ مقدار ××× بر حسب ppm حداكثر ۱/۰ حداكثر ۱/۰

گلاب مي تواند به صورت سترون تجارتي تصفيه و عرضه شود كه در اين صورت مطابق با استاندارد سترون تجارتي فرآورده هايي با PH كمتر از ۶/۴ مورد آزمايش قرار مي گيرد.
ويژگي ميكروبيولوژي: اين مورد نيز طبق جدول زير مي باشد.
شماره نوع m.o حداكثر مجاز در هر گرم دماي گرمخانه گذاري زمان گرمخانه گذاري شماره استاندارد
۱ شمارش كليه باكتريهاي هوازي فروفيل ۱۰۲×۲ oc 37-35 48 ساعت ۳۵۶
۲ باكتريهاي كلي فرم منفي oc 37-35 48 ساعت ۴۳۷
۳ استرپتوكوكهاي گروه D لانسفيد منفي oc 37-35 72 ساعت ۲۱۹۸
۴ پژودوموناس آثروژنفر منفي oc 37-35 48 ساعت ۳۱۴۰
۵ كلستريديويهاي احيا كننده سولفيت منفي oc 37-35 48 ساعت ۲۱۹۷
۶ كپكها منفي oc 25-22 5 روز ۹۹۷
۷ مخمرها منفي oc 25-22 5 روز ۹۹۷
منظور از بين بردن m.o هاي بيماري زا و تامين وضعيت بهداشتي گلاب فرآورده نهايي بايد فرايند حرارتي را حداقل به مدت ۱۵ ثانيه در دماي oc72 گذرانده باشند و همچنين آلاينده هاي فلزي در گلاب بايد مطابق با جدول زير باشد.
رديف نام آلاينده بديشنيه مجاز روش آزمون
۱ آرسنيك بر حسب ppm 0.05 مطابق استاندارد ملي ايران شماره ۱۴۷۸
۲ سرب بر حسب ppm 0.1 مطابق استاندارد ملي ايران شماره ۱۴۷۸

۳ مس بر حسب ppm 0.4 مطابق استاندارد ملي ايران شماره ۱۴۷۸

وجود اين عناصر در گلاب مي تواند رنگ مواد غذايي را كه آن گلاب در تهيه انها به كار رفته تحت تاثير قرار دهد. به طور كلي با توجه به سمي بودن عناصر ارسنيك و سرب مقدار آنها نبايد بيشتر از مقدار ذكر شده باشد. در غير اينصورت خطر مسموميت وجود دارد.
ديگهائي كه براي تقطير به كار مي روند بايد از جنسي باشند كه سمي نبود

ه و بو و مزه خاصي را به گلاب انتقال ندهد. به عبارت ديگر بايد از جنسي باشند كه تاثيري در كيفيت فرآورده ايجاد نكند و در نهايت اينكه حمل و نقل گلهاي سرخ در دماي oc15 مطلوب مي باشد.
تعيين مصرف سرانه
كشور ايران جزء كشورهاي در حال توسعه است و رشد نسبي جمعيت در اين كشور اغلب بالاست
بر اساس اطلاعات به دست آمده از سرشماري هاي سالهاي ۱۳۶۵-۱۳۵۵ رشد جمعيت ۳% است.
ولي رشد جمعيت در سال هاي ۱۳۸۵-۱۳۷۵ به ۵/۲% رسيده است.
اگر بخواهيم جمعيت ايران را دقيق تر بررسي كنيم فاكتورهايي مثل

رده هاي سني، ميزان مواد، نوع جنس، تعداد خانواده و … را در نظر بگيريم.
در اينجا نرخ رشد جمعيت ۵/۲% در نظر گرفته شده كه آنرا در فاصله سالهاي ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۹ جهت تعيين مصرف سرانه در نظر مي گيريم.
F= P(1+i) n
F : جمعيت در آينده
P: جمعيت فعلي
i: نرخ رشد جمعيت
n: تعداد سالهايي كه از امروز سپري مي شود.

اگر ميزان مصرف هر ايراني را در سال نيم ليتر گلاب در نظر بگيريم خواهيم داشت

۲-۱-نحوه بسته بندي و ظروف بسته بندي:
كليه موادي كه در بسته بندي به كار مي رود بايد شرايط خوب و بهداشتي انبار شود و بر حسب نوع بايستي به نحوي انتخاب شوند كه خود باعث انتقال آلودگي و خرابي محصول نگردد. در ضمن اين مواد بايد مورد تاييد مقامات كنترل كننده ذيصلاح باشد. به طور كلي گلاب بايد در ظروفي كه حاوي مقدار كمي هوا باشد نگهداري شود.
ظروف مخصوص عرضه به بازار گلاب مي تواند شامل انواع زير باشد:
نوع شيشه اي: گلاب بايد در بطريهايي از جنس شيشه ترجيحاً قهوه اي، شفاف، بدون حباب هوا، تميز و ضد عفوني شده پر گردد و درآن به وسيله سرپوش تميز و غير قابل نفوذ بسته شود. و از نظر شكل و نوع و حجم يكسان باشد بسته بندي اين بطريها بايد به نحوي باشد كه در موقع حمل و نقل و جا به جا شدن از شكسته شدن شيشه ها جلوگيري شود.
نوع پليمري: در صورت استفاده، اين بسته بندي هاي پليمري بايد داراي مقاومت كافي بوده و از نوع مجاز براي مواد غذايي باشد.
نوع پلاستيكي: اين نوع بسته بندي بايد با ضخامت لازم و بدون واكنش شيميايي بوده و از نوع مناسب براي مواد غذايي باشد.
نكته قابل توجه اين است كه جنس درپوس براي گلاب بي اثر است يعني مي تواند از نوع فلزي و يا از نوع پلاستيكي باشد. بسته بندي گلاب در اندازه هاي ۳۰۰، ۴۵۰، يك ليتري و دو ليتري انجام مي گيرد كه بسته بندي ۳۰۰ و ۴۵۰ معمولاً از جنس شيشه و پلاستيك است و بسته بندي يك ليتري و دو ليتري منحصراً از نوع پلاستيكي و پليمري است.

بعد از پر كردن ظروف بسته بندي توسط دستگاه شرينگ پك صورت مي گيرد و درب بندي نيز در همين زمان صورت مي گيرد.
شرينگ كپ بسته بندي نيمه اتوماتيك است. پر كردن ظروف هم مي تواند توسط فيلر صورت گيرد و هم به صورت دستي توسط كارگر درب بندي نيز به همين گونه است. اين كه بسته بندي و درب بندي توسط دستگاه باشد يا كارگر به ظرفيت توليد، زمان توليد و نيروي كارگر بستگي دارد.
در مورد بعضي از محصولات كارتن گذاري هم داريم يعني شيشه ه

ا ديگر به بخش شرينگ نمي رود و درون كارتن قرار مي گيرد. به طوريكه ابتدا كف كارتن به كمك نوار چسب محكم مي شود. شيشه ها داخل آن قرار مي گيرد و بعد كارتن با نوار چسب محكم مي شود.
۳-۱-نشانه گذاري:
هر محصول با نشانه گذاري آن شناخته مي شود. به طور كلي آگاهيهاي زير بايد با مركب غير سمي پاك نشدني با خط خوانا روي هر شيشه يا كارتن جداگانه به زبان فارسي و اگر محصول براي صادرات است به زبان كشور خريدار و يا انگليسي در محلي كه به وضوع قابل رويت باشد نوشته و يا برچسب شود.
گاهي اين اطلاعات بر روي ليبل چاپ و در مورد محصولات به كار گرفته مي شود.
اين اطلاعات عبارتند از:
۱-۱-نام و نوع كالا
۲-۱-نام و نشاني توليد كننده، آدرس، email و شماره تلفن
۳-۱-ميزان اسانس گل سرخ محمدي
۴-۱-وزن خالص
۵-۱-مشخصات بهر (شماره سري ساخت).
۶-۱-تاريخ توليد (روز- ماه- سال).

۷-۱-تاريخ انقضاء و قابليت مصرف (روز- ماه- سال).
۸-۱-شرايط نگهداري (دور از نور- در محل خنك)
۹-۱-شماره پروانه ساخت از وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشكي
۱۰-۱-ذكر عبارت ساخت ايران.
۱۱-۱-مخصوص صادرات (در صورت صادراتي بودن)
اتيكت محصول گلاب

۴-۱-مصارف عمده محصول:
گلاب محصول سنتي ايران است. در مورد گل محمدي با رايحه معنوي همين بس كه متبرك به نام حضرت رسول است.
خانه خدا كه قبله مسلمين جهان است با گلاب ايراني شستشو مي شود. گلاب محصولي است كه در هر خانه ايراني يافت مي شود. اين محصول داراي طبيعتي گرم است كه جهت تسكين و بهبود بسياري از بيماريها استفاده مي شود. چرا كه گلاب مقوي قلب اعصاب و مغز بوده و مضوح است.
ويژگي شاخص گلاب همان عطر و بوي خوش و مقدس آن است كه در ايران جهت خوشبو كردن اماكن مقدس به خصوص زيارتگاهها به كار مي رود.
همچنين از اين صنعت استفاده كرد و از آن در تهيه عطر و ادكلن و لوازم آرايشي استفاده شده.
گلاب مي تواند جنبه خوراكي داشته و به عنوان چاشني بخش و سو چاي و شربت به كار رود. همچنين در قناديها و شيريني پزيها نيز كاربرد دارد. همچنين از قسمت روغني جمع آوري شده گلاب در دكانتور براي كارخانجات آدامس سازي و … استفاده مي گردد.
۵-۱-ارائه ديدگاه كلي در مورد قيمت و بازار فروش و بررسي بازار و شناخت واحدهاي مشابه
هدف اين قسمت بررسي تعداد واحدهاي گلابگيري در سطح استان و كشور و درصد صادرات و واردات آن مي باشد. اينكه چه كساني موافقت اصولي گرفته و يا در حال گرفتن آن هستند و به طور كلي يك بررسي كلي از بازار.
تعداد واحدهاي مشابه در استان خراسان رضوي و ميزان ظرفيت توليد آنها در ذيل ذكر گرديده.
۱-واحد گلاب گل افشان با ظرفيت ۱۰۰ تن در سال كه وضعيت واحد در حال حاضر به صورت بهره برداري مي باشد. اين واحد واقع در مشهد- جاده قديم قوچان مي باشد.
۲-واحد گلچكان خراسان I با ظرفيت ۱۰۰ تن در سال كه وضعيت: واحد بهره برداري قبلاً طرح بوده و واقع در مشهد- ج قوچان شهر صنعتي توس مي باشد.
۳-واحد گلچكان خراسانII با ظرفيت ۱۰۰ تن در سال كه وضعيت: بهره برداري قبلاً طرح بوده و واقع در مشهد- جاده قوچان سه راه كاشاني مي باشد.
۴-واحد علي گلدبكش افشار با ظرفيت ۲۰۰ تن در سال كه وضعيت: بهره برداري قبلاً طرح بوده و واقع در شهرستان مشهد مي باشد.
۵-واحد نيكونوش توس با ظرفيت ۲۰۰ تن در سال كه وعيت: بهره برداري قبلاً طرح بوده و واقع در شهرك صنعتي توس مشهد است.

۶-واحد حاق سبز سبزوار با ظرفيت ۵۰۰ تن در سال كه وضعيت واحد: بهره برداري قبلاً طرح بوده و واقع در شهرك صنعتي
۷-واحد محمود زارعي (خوب خوب خراسان) كه ظرفيت توليد آن ۷۵ تن در سال بوده كه وضعيت طرح بهره برداري قبلاً طرح بوده واقع در شهرستان مشهد مي باشد.
۸-واحد كام خوش طوس با ظرفيت ۱۰۰ تن در سال كه وضعيت واحد بهره برداري قبلاً مطرح بوده و واقع در مشهد مي باشد.

۹-واحد گلاب رضوان با ظرفيت ۱۰۰ تن در سال كه وضعيت واحد بهره برداري قبلاً مطرح بوده و واقع در مشهد مي باشد.
به طور كلي در حدود ۱۲۷۵ تن محصول توليدي در سال در استان خراسان رضوي داريم.
اما در ديگر نقاط كشور:
اردبيل يك واحد با ظرفيت توليد ۳۵۰ هزار ليتر كه وضعيت واحد: بهره برداري قبلاً طرح بوده.
استان اصفهان ۶ واحد با ظرفيت توليد كلي ۹۳۵۰ تن در سال كه يكي از واحدها به بهره برداري رسيده اما قبلاً فعال بوده است. مابقي در وضعيت بهره برداري قبلاً طرح بوده اند.
استان تهران ۵ واحد با ظرفيت توليد كلي ۱۹۶۷ تن در سال كه سه واحد قبلاً فعال بوده و در حال حاضر بدون بهره برداري مي باشد.
استان خوزستان ۱ واحد با ظرفيت ۱۲۵ تن كه واقع در شهر اهواز مي باشد و وضعيت واحد بهره برداري قبلاً طرح بوده است.
استان فارس ۵ واحد با ظرفيت توليد كلي ۱۲۰۰ تن در سال كه يكي از واحدها قبلاً فعال بوده و اكنون بدون بهره برداري است.
استان مركزي ۳ واحد با ظرفيت توليد كلي ۶۲۵ تن در سال كه هر دو واحد در وضعيت بهره برداري قبلاً طرح بوده و در حال حاضر نمي باشند.
اين محصول همانگونه كه گفته شد خاص ايران مي باشد و هيچگونه وارداتي ندارد اما ميزان صادرات آن در استان خراسان به ميزان ۵۰۰ تن در سال مي باشد كه اين اعداد تنها در استان خراسان مي باشد.
آمار و ارقام صحيح به صورت پرينت برگرفته از سازمان استاندارد ايران آورده شده كه قابل تامل است.

۶-۱-قيمت فروش:
اين امر بستگي به عرضه و تقاضا دارد ولي سرمايه گذار مي تواند با احتساب هزينه هاي تمام شده و سود سرمايه گذاري حداقل قيمت فروش را محاسبه كند. چنانچه مبلغ محاسبه شده كمتر يا برابر قيمت فروش در بازار باشد سرمايه گذاري و احداث كارخانه صورت مي گيرد و چنانچه قيمت بازار از اين رقم كمتر باشد سرمايه گذاري انجام نمي شود. علاوه بر قيمت تمام شده سرمايه گذار مي بايست مبلغي سود نيز ببرد كه نهايتاً سود سرمايه گذار با فرمول هاي زير قابل محاسبه است:
سود سرمايه گذار براي هر واحد محصول+ قيمت تمام شده محصول= قيمت فروش براي هر واحد محصول
= قيمت تمام شده محصول
ظرفيت اسمي كارخانه × تعداد روز فعال = ميزان توليد
= سود سرمايه گذار براي هر واحد محصول

لذا محسبات به طريق ذيل انجام مي گيرد:

فصل دوم
بررسيهاي فني
ارزيابي روشهاي مختلف توليد:
ارزيابي و مطالعه روشهاي مختلف توليد امكان انتخاب يك روش منا

سب را فراهم مي سازد و مناسبترين روش بر مبناي برتريهاي اقتصادي كيفيتي و تكنيكي و … نسبت به روشهاي ديگر با توجه به شرايط محدود كننده نظر سقف سرمايه گذاري تعيين مي شود. در اين ارزيابي ضمن ذكر نام روشهاي مختلف توليد محصول با ذكر دلايل منطقي روش مورد نظر توليد محصول را ذكر مي كنيم.
توليد گلاب از آنجا كه از ديرباز به صورت خانگي توليد مي شده و به مرور زمان پيشرفت كرده لذا متكي به دانش فني و كمك هاي فني خارجي نمي باشد و به دليل توليد آن به طرق سنتي تجربيات مفيد بسياري در اين زمينه توسط توليد كنندگان به دست آمده است توليد گلاب شامل روشهاي مختلفي است از روشهاي خانگي و سنتي به صورت تقطير گرفته تا روشهاي آزمايشگاهي و فني. لذا در اينجا به باين هر كدام از آنها به طور جداگانه مي پردازيم.
روش تقطير خانگي: اساس اين روش استفاده از ساده ترين وسائل در نوع خود با ويژگيهاي خاص است كه براي تهيه گلاب، عرق نعناع و عرق بيد جهت مصارف خانگي به كار مي رفته.
اين وسيله از جنس مس تهيه شده كه داراي ۲ قسمت جداگانه مي باشد كه قيمت پايين نقش ديگ و قسمت فوقاني به عنوان سرد كن عمل مي كند. پس از جمع كردن گلبرگها آنها را درون ديگ تحتاني خالي كرده و اصطلاحاً ديگ را بار گيري مي كنند. پس از آن ديگ با خمير درزگيري شده و آب قسمت سرد كن مرتباً جهت سردكردن بخار تعويض مي شود. سوخت اين وسيله هيزم بوده و عرق حاصله از لوله مخصوص كه در بالاي دستگاه قرار دارد خارج مي گردد و در ظرفي مخصوص نگهداري مي شود. نام عام اين وسيله ني چه و نام قديمي آن با قدري تغييرات قرع وانبيق است.
روش توليد سنتي گلاب: در اكثر نقاط كشور به خصوص نقاط گلاب خيز مانند قصر كاشان و شهرهاي اطراف آن توليد گلاب و عرقيات به طريق سنتي از دير باز مرسوم بوده و يكي از منابع ايجاد اشتغال و كسب درآمد براي دست اندركاران بوده. تكنيك كار بسيار ساده بوده و با ابزار و امكان قابل دسترسي عملي مي باشد. در خانه هاي قديمي كاشان حوضچه هاي مخصوصي وجود دارد كه جهت عمل تقطير گلاب به كار مي رفته.

نحوه توليد اينگونه است كه ديگهاي نسبتاً بزرگ مسي را روي اجاق قرار مي دادند و آن را از نسبت هاي مشخص گلبرگ گل محمدي و آب پر مي كردند سپس ديگ را به طور واژگون روي ديگ اول قرار مي دادند و درز بين آنها را خمير مناسب با گل پر مي كردند و زير ديگ را روش مي كردند. در قسمت بالاي دستگاه لوله اي قرار دارد كه پس از عبور از يك مسير مشخص وارد پارچ هاي

مخصوص گلاب گيري مي شود. اين پارچها درون حوضچه هاي باريك آب سرد قرار دارند و درب آنها كاملاً بسته شده و تنها داراي منفذي براي عبور عصاره مي باشد. محتويات درون ديگ تحت تاثير حرارت به چوش آمده و شروع به ايجاد بخار مي كند. اين بخار به طرف بالا رفته و وارد لوله مي شود و از آنجا به درون پارچ وارد مي شود پارچ سرد است در نتيجه قطره هاي بخار در اثر برخورد با ديواره ميعان پيدا كرده و به صورت مايع در مي آيد. اين عمل تا زماني كه تمام عصاره گل محمدي خا

رج شود ادامه پيدا مي كند. سپس حرارت را قطع مي كنند و كمي صبر مي كنند تا مابغي بخارات نيز مايع شود. سپس لوله را از درون پارچ خارج كردهو پارچ و محتويات آنرا جهت فرآيند بسته بندي به مكان ديگري مي برند. بدين روش گلاب را در خانه ها مي گرفتند و به بازار عرضه مي كردند.
-روش تقطير ساده آزمايشگاهي: اين روش بيشتر در آزمايشگاه و توسط برد انجام مي گيرد. جهت اندازه گيري عصاره گل محمدي وارد شده به كارخانه و بررسي مناسب بودن ماده اوليه. بدين ترتيب كه مقدار كمي گلبرگ را درون بالن ريخته و آنرا به لوله برد نصب مي كنند. سپس به آن حرارت مي دهند. بخار از برد عبور مي گردد و قطره قطره وارد ارلن مي شود. اين روش آزمايشگاهي است و در مقياس كم اندازه گيري صورت مي گيرد.
-روش مدرن تقطير: همانگونه كه بررسي شد اساس روش در تمام مراحل به يك صورت است. در روش مدرن نيز ازز همان اساس جداسازي بخارات و تقطير آنها استفاده شده منتهي در اين روش حجم بسيار بالايي از گل وارد ديگهاي تقطيري مي شود كه تحت فشار و دماي مشخص و زمان ثابت عمل مي كنند. اين روش موفق به اخذ تاييد سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي گرديده از تقطير گياهان به روش بن ماري محصول بهتري حاصل مي گردد و ديگها در محل سالن توليد و در راز مركز توليد حرارت مشغول به كار است.
بررسي جنبه هاي اقتصادي و كارايي روشهاي باعث گشت اين روش مناسب در نظر گرفته شود. روش اول يعني تقطير خانگي تنها مناسب براي مصارف خانگي مي باشد و در حجم هيچ كاربردي ندارد. روش سنتي يك روش معمول است اما از نظر كنترل نقاط بحراني و انجام كنترل كيفيت مواد اوليه، محصول و … در حد آزمايشگاهي علمي نمي باشد همچنين حجم توليد بالا نمي باشد.
روش تقطير آزمايشگاهي نيز همانطور كه گفته شد تنها براي اندازه گيري و نمونه برداري توصيه مي شود و بيشتر از آن كاربردي ندارد. با توجه به اينكه كليه تجهيزات و ماشين آلات اين فرايند در كشور موجود مي باشد و ميزان سرمايه گذاري نسبت به سود حاصله چشمگير نمي باشد و با توجه به اينكه اين محصول خاص كشور مان مي باشد. استفاده از روش مدرن تقطير به عنوان بهترين و كارآمامدترين روش از لحاظ اقتصادي، كيفيتي و تكنيكي به صرفه مي باشد.

اصول كلي و علمي فرايند توليد:
در اين بخش به توضيح و تشريح فرايند توليد پرداخته مي شود. به عبارتي از ورود ماده اوليه تا انتها كه محصول توليد مي شود چگونگي توليد آن را شرح مي دهيم.
ماده اصلي و اوليه گلابگيري يعني گلبرگهاي گل محمدي پس از دست چيني از باغات اكثراً توسط وانت و به ندرت توسط كاميون وارد كارخانه مي گردد. پس از توزيع اوليه از آنجا كه نمونه هاي وارد شده احتياج به شستشو ندارند مستقيماً به كنار ديگها منتقل مي شود.

بسته به ظرفيت توليد كارخانه يك يا دو ديگ تقطير خواهيم داشت. در اين واحد دو ديگ تقطير يكي عدسي شكل با ظرفيت ۸ تن و ديگري كسپولي با ظرفيت ۴ تن داريم. گلبرگها توسط كارگر به داخل ديگ تقطير وارد مي شود. براي انجام عمل تقطير نياز به آب تصفيه شده است اين آب از راه لوله كشي شهري، از طريق لوله هاي آبي رنگ كه داخل كارخانه است براي ديگها تامين مي شود. بعد از بسته شدن درب ديگها با استفاده از فشار زياد، بخار آب موجود در ديگ را به چوش مي آورند. براي جوش آمدن از فشارBar 5/1-1 استفاده مي كنند. بعد از اينكه آب به جوش آمد فشار را تا حد ۷/۰ – ۵/۰ بار پايين مي آورند اين كار بدين دليل انجام مي شود كه استفاده از فشار بالا براي عمل تقطير مناسب نيست ديگهاي تقطير مجهز به دريچه هايي است جهت ديدن داخل ديگ. اما معمولاً در هنگام تقطير به دليل وجود بخار زياد ديدن داخل ديك مشكل است براي اينكه بتوان تا حدي داخل ديگ را ديد اولاً در قسمت بالايي يك چراغ قرار دارد تا نور لازم براي ديدن را فراهم كند و ثانياً در قسمت خارجي دريچه و در كنار آن شيري وجود دارد كه هنگام باز شدن از داخل مقداري آب روي شيشه ريخته و بخارات را مي شويد و مي توان داخل ديگ را ديد.
ديگها همچنين مجهز به فشار سنج براي كنترل فشار لازم براي تقطير مي باشند. مدت زمان لازم براي انجام عمل تقطير در صورتي كه آهسته و با فشار كم ايجاد شود ۸-۷ ساعت است و در صورتي كه فشار بالا باشد زمان كمتري وقت مي گيرد.
براي اينكه عمل تقطير يكنواخت انجام شود آب ديگها به كمك يك همزن الكتريكي به هم زده مي شود در انجام عمل تقطير فشار بسيار مهم است چون اگر فشار زياد باشد ديگها سر مي روند و اگر كم باشد ممكن است عمل تقطير به خوبي انجام نشود.
اكثراً يك مخزن ذخيره آب در كنار ديگها وجود دارد كه تا در موارد استثناي و قطع آب دستگاهها با مشكل مواجه نشود. آب به كار رفته در ديگ تقطير توسط يك بوج خنك كننده كه در كنار دستگاه قرار دارد كندانس شده و دوباره به دستگاه برگردانده مي شود. كار بوج خنك كننده كه روي يك حوض آب بزرگ قرار گرفته جمع آوري بخارات حاصل از تقطير و تبديل آنها به آب كندانس شده است كه اين آب كندانس شده از جهت مراحليكه طي كرده و سختي گيري شده مناسب براي برميرها نيز مي باشد.
بايد توجه داشت كه در خط توليد در كنار ديگهاي تقطير يك مخزن شستشو براي شستن ديگها با استفاده از سود موجود مي باشد. معمولاً عمل شستشو داخل ديگها دو ماه يكدفعه به منظور ضدعفوني كردن داخل ديگ انجام مي شود اين دستگاه قابل جا به جا شدن است.
بخارات حاصله از تقطير وارد لوله هاي كندانس مي شوند. در داخل اين لوله هاي بزرگ، آب سرد اطراف لوله هاي كوچك حاوي بخارات تقطير را فراگرفته و منجر به سرد شدن و مايع شدن بخارات مي شوند.
بخارات مايع شده وارد دكانتور يا جداكننده مي شوند. اين دستگاه به صورت يك قيف واژگون است و كارش دوفاز كردن بخار تقطير است در اينجا فاز روغني از تقطير خالص جدا شده و تقطير خالص از طريق شلنگهايي به مخازن واسطه مي رود.

قسمت روغني جمع آوري شده براي مصارف كارخانجاتي مثل آدامس سازي و … استفاده مي شود. بايد توجه داشت كه آب سرد داخل لوله هاي كندانس از طريق بوج كننده تامين مي شود و كار اين لوله ها در تقطير بسيار مهم است به طوريكه بخارهاي كندانس شده كه براي انجام عمل تقطير استفاده شده اند از طريق لوله كشي قرمز وارد مخازن كندانس مي شوند و از آنجا به بويلر فرستاده مي شوند.
بعد از انجام هر يكبار عمل تقطير از مخازن واسطه نمونه برداري مي شود و يا بررسي PH پنكاكيتويته (ضريب هدايت) نمونه مشخص مي شود كه آيا عمل تقطير به خوبي انجام شده يا اينكه تقطير داراي ناخالصي است.

بعد از اينكه خالص بودن تقطير مورد تاييد قرار گرفت مايع داخل مخازن واسطه به داخل مخازن اصلي كه تفكيك شده هستند مي رود. جنس اين مخازن از پلي اتيلن مي باشد. اين مخازن به دليل جنس پلاستيكي كه دارند عطر و بو را به خود جذب مي كنند در نتيجه نمي توان محصولات ديگر مثل عرقيات و عطريات را دارد اين مخازن كرد. در حقيقت هر محصول مخزن مربوط به خود را دارد.
بعد از پايان عمل تقطير محتويات داخل ديگ را از طريق شيري كه در قسمت پايين هر كدام از آنها قرار دارد داخل وانهاي بزرگي تخليه مي كنند. مايع داخل مخازن اصلي از طريق شلنگهاي بزرگي وارد يك مخزن كوچك مي شود. قبل از ورود به اين مخزن يك فيلتر قرار دارد تا مايع ورودي به مخزن صاف و فاقد ذرات تعلق باشدو در ضمن مخزن كوچك مجهز به شناور است تا زمان پر شدن مخزن جريان مايع قطع شود و محصول ضايع نشود. اين مخزن به يوكل (فيلر) متصل است كه از طريق پيچهاي موجود مايع داخل آن وارد فيلر مي شود. شيشه ها كه قبلاً استريل و آماده شده اند روي نوار نقاله قرار گرفته و به قسمت پوكن منتقل مي شود. اين پوكل ۸ تايي بود و به طور همزمان هشت شيشه را به صورت اتومات پر مي كرد و بعد توسط كارگر درب بندي مي شد و سپس توسط يك دربند اتوماتيك با فشار دادن يك پولن در شيشه پلوم مي شد. بعد از پلوم شدن شيشه ها را داخل سبدهايي چيده به وان پاستوريزاتور انتقال مي دهند. بعد از قرار گرفتن سبدها ¾ وان از آب تصفيه شده پر مي شود به كمك بخار دماي آن به oC72 رسانده مي شود و اين عمل به مدت نيم ساعت ادامه پيدا مي كند تا عمل پاستوريزاسيون صورت پذيرد.
براي جلوگيري از پرت دما روي سبدها را با روكش سياه از جنس پلاستيك ضخيم مي پوشانند. ظرفيت پاستوريزاتورها متغير است و بستگي دارد به ميزان توليد هر كارخانه. اين تنظيم دماي پاستوريزاتور توسط ترموستات انجام مي گيرد. در هنگام پاستور كردن بعد از اينكه جريان بخار قطع شد با استفاده از يك ترمومتر دستي دماي آب داخل وانها در نقاط مختلف كنترل مي شود معمولاص دماي وانها در انتها بيشتر است و براي اينكه اين دما تا حدي كاهش پيدا كند روكش پلاستيكي قسمت انتهايي را براي چند دقيقه بر مي دارند و مجدداً روكش را روي سبدها قرار مي دهند. در صورتيكه دماي وان پاستوريزاتور بيش از حد تنظيم شده باشد. با استفاده از توموستات آن را تنظيم مي كنند. به همين جهت ترموستاتها هر چند وقت يك بار بايد تنظيم و كنترل شوند.
البته بايد توجه كرد كه قبل از اينكه بخار وارد وانهاي پاستوريزاتور شود ابتدا مي گذارند تا مقداري از بخار از لوله خارج شده اين كار به اين علت است كه بخارات باقيمانده داخل لوله كه امكان كثيف بودنشان هست خارج شوند.
بعد از عمل پاستوريزه كردن اجازه مي دهند شيشه ها سرد و خنك شوند و به دماي محيط برسند. سپس عمل برچسب زدن انجام مي شود اين كار به صورت دستي در مواقعي كه حجم توليد كم باشد به صورت اتومات در صورتيكه حجم توليد زياد باشد انجام مي گيرد. بعد از برچسب زني شيشه ها داخل كارتنهايي چيده مي شود و يا به صورت شرينگ بسته بندي مي شود و با استفاده از ليفتراك به انبار محصول منتقل مي شود. در مورد گلاب چون فصله اي گل محمدي بسيار كوتاه است بنابراين در فصل گل مقداري از عمل تقطير را طوري انجام مي دهند تا محصول درصد تقطير بالاتري داشته باشد كه به آن گلاب سنگين گفته مي شود. گلاب سنگين را طوري داخل تانكرها بسته بندي و نگهداري مي كنند كه بتوانند در تمام فصول سال از آن گلاب تهيه كنند.
انجام عمل پاستور به اين خاطر است كه محصول در مدت زمان ماندگاري تا يكسال هم فاسد نشود.

اسانس موجود در محصول نيز دو بار اندازه گيري مي شود. يكبار قبل از پركردن شيشه ها كه از اهيمت زيادي برخوردار است و يكبار هم بعد از درب بندي و پاستوريزه كردن.
در سالن توليد گلاب هم زمان با آن نبايد فرآورده هاي ديگري مثل آبليمو، آبميوه و يا محصولات ديگر كه بر كيفيت گلاب اثر مي گذارند توليد شود. در هنگام انتقال به انبار بايد توجه كرد كه حمل و نقل به صورتي انجام گيرد كه ظرفها در مقابل خسارت (به طور مثال شكسته شدن شيشه ها)، آلودگي و نيز مجاورت با نور محافظت گردند.

ضمناً اين گلاب بايد درجاي خنك نگهداري شود. بنابراين از انبارهاي خشك تهويه دار، به دور از نور مستقيم، گرما و آلودگي استفاده مي گردد. نگهداري محصول در دماي بين از ۲۵ درجه سلشيول توصيه نمي شود.
۳-۲-بررسي مناطق، مراحل و شيوه هاي كنترل كيفيت:
منظور عمده از كنترل كيفيت، تعيين و به كار بردن روشي است كه با برنامه منظور شده و كارشناسي دقيق آن موجبات توليد محصولي منطبق با استفاندارد را فراهم مي نمايد.
رعايت موارد كنترل كيفيت باعث خريد مواد اوليه مرغوب، با قيمت اقتصادي مناسب، عدم به هدر دادن مواد در فرآيندهاي غير قابل برگشت، عدم مواجهه با پيگردهاي قانوني و كشوري)
رعايت استانداردها توليد محصول يكنواخت و با تركيب و كيفيت مناسب و نهايتاً جلب اعتماد مصرف كنندگان و كسب بازار مناسب مي گردد. كنترل كيفيت در مراحل مختلف و بررسي مواد اوليه، مواد در حين فرآيند و محصولات توليدي انجام مي شود كه هر يك به تفكيك بايستي مورد توجه قرار گيرد.
Contorl of Quality يك مبحث اصلي در صنعت غذا و محصولات غذايي مي باشد در مورد اين پروژه اين امر تمام موارد از ورود گلبرگها به كارخانه گرفته تا خروج محصول توليدي يعني گلاب را در بر مي گيرد.
اين شرايط و انتخاب آنها بايد به گونه اي باشد كه در درجه اول به حفظ سلامت مصرف كنندگان بپردازد. و در مراحل بعدي طوري باشد كه از نظر قيمت تمام شده محصول، مصرف بهينه از مواد و مطابقت با اصول كشوري در بهترين موقعيت باشد.
اين امر شامل كنترل كيفيت ماده اوليه، كنترل كيفيت فرآيند. كنترل كيفيت محصول و كنترل كيفيت بسته بندي مي باشد.

و بايد دانست هدف از اين كنترل كيفيت شناخت گلوگاهها، نقاط بحراني، ccp ها و كليه مناطق و راههايي است كه به گونه اي امكان آسيب رساني به محصول را در بر خواهد داشت. با شناخت اين عوامل و كنترل آنها طبق استانداردهاي مشخص و معين مي توانيم از بروز مشكلات انساني و اقتصادي جلوگيري كنيم و محصولي را به بازار ارائه دهيم كه ضمن داشتن بهترين كيفيت، به گونه اي باشد كه در توان و قدرت خريد مردم قرار گيرد.
ملاحظات كنترل كيفيت و آناليزهاي شيميايي بر روي گلاب مطابق نمودار ذيل مي باش

د:

گلاب فيزيكي تعيين وزن مخصوص

۴-۲-كنترل كيفيت مواد اوليه:
انتخاب مواد اوليه مناسب اولين قدم در جهت وصول محصولي با كيفيت مناسب مي باشد و اصولاً رسيدن به يك محصول خوب بدون مواد اوليه مرغوب ناممكن است.
در اين قسمت بايستي تمام مسائل مربوط به ماده اوليه بالاخص ماده اوليه غالب را از نقطه نظر Bx ، PH و اسيديته يا هر فاكتور ديگري كاملاً كنترل نمود.
مواد اوليه مورد نياز در اين فرآيند تسامل گل سرخ و آب جهت تقطير گلبرگهاي گل سرخ مي باشد لذا بايد به تمام CPهاي مربوط به اين دو ماده توجه خاص نمود.
آب آبي كه در تهيه گلاب و عرقيات به كار مي رود بايد مطابق با ويژگيهاي استاندارد آب آشاميدني ۱۰۵۳ و ۱۰۱۱ باشد.
جهت اينكه محصول محصولي شفاف و روشن باشد بايد از آبي استفاده كنيم كه سختي آن گرفته شده باشد. در حقيقت ما بايد يك آزمون فيزيكي بر روي آب انجام دهيم. ذكر اين نكته لازم است كه آب علاوه بر اينكه به عنوان غذا نقش مهمي دارد در صنايع به عنوان
a منتقل كننده حرارت
b شستشو دهنده
c عامل برودت و سرما و انتقال نقش مهمي دارد.
كيفيت آب مصرفي به عوامل زير بستگي دارد:
۱-خواص فيزيكي: رنگ، بو، مزه و كدورت
۲-خواص شيميايي: اسيديته، قليائت و سختي
۳-خواص ميكروارگانيسمي (وجود ميكروبهاي پاتوژن و غير پاتوژن)
آزمايشات شيميايي آب:
۱-تعيين PH : PH يك محلول لگاريتم منفي غلظت يون H+ در يك ليتر محلول است PH آب فاكتوري جهت تعيين مقدار كربنات انيدريد كربنيك و اثر خورندگي آب مي باشد شناخت اين مواد جهت تصفيه آب ضروري است.
PH يك محلول با حرارت تغيير مي كند ولي در اندازه يگري به روش دستگاهي، كلر آزاد آب، مواد كلوئيدي و اكسيدكننده ها و احيا كننده ها دخالتي ندارند. براي اين كار نمونه اي از آب را برداشته و الكترود PH متر را خشك نموده و با آب مقطر شستشو مي دهيم و داخل

محلول نمونه قرار مي دهيم و با استفاده از درجه بندي دستگاه ميزان PH را مي خوانيم.
به طور كلي آب جهت تغذيه ديگ بخار بايد داراي PH= 9-9.5 باشد.
۲-تعيين اسيديته آب:
اسيديته عبارت است از تعداد پروتونهايي كه آن آب مي تواند در محيط ايجاد نمايد و مربوط به قسمتهاي يونيزه شده اسيدهاي ضعيف مثل اسيدكربنيك و اسيدتانيك و ام

لاح هيدروليز شوند ولي مانند سولفات فرد و سولفات آلومينيوم مي باشد. هرگاه اسيديته آب بر اثر بالا رفتن حلاليتco2 افزايش يابد در سيستم و لوله ها ايجاد خورندگي خواهد كرد.
co2 موجود در آب با يون فلزات (دستگاهها و لوله ها) تركيب شده و باعث خورندگي مي شود. هر چه سختي آب بيشتر باشد (سختي كربناته) co2 آزاد آب كمتر است. آن co2 را كه باعث خورندگي مي شود co2 ذخيره مي نامند.
۳-تعيين قلياييت ‌آب:
قلياييت آب عبارت است از ميزان پروتونهايي كه آب مي تواند بپذيرد و مربوط به وجود تركيباتي نظير هيدروكسيدها يا كربوناتها و بيكربناتها در آب مي باشد. در اندازه گيري اينها از خاصيت دارا بودن دو نقطه شكست در منحني تيتراسيون اسيدهاي پلي پرونيك و املاح آنها استفاده مي شود. در عمل مي توان با استفاده از تيتراسيون اجزاء تشكيل دهنده يك مخلوط ساده را اندازه گيري كرد. البته با وجود دو معرف كه در ناحيه متفاوتي از PH تغيير رنگ مي دهند.
روش كار بدين صورت است كه so ميلي ليتر از نمونه آب بر مي داريم. البته نمونه هاي قليايي بايد ابتدا رقيق شوند سپس چند قطره فنل فتالين مي افزائيم اگر محيط ارغواني شد بدين معني است كه PH محيط بالاي ۹٫۸ بوده در نتيجه در محيط هيدروكسيد و كبرنبات وجود دارد. محيط را با اسيد كلريد ريك ۰٫۰۲N تيز مي كنيم تا رنگ قرمز اورانژ اضافه مي كنيم چنانچه محيط زرد رنگ شد نشانه PH بالاي ۵/۴ است در اين حالت محيط را با اسيد ۰٫۰۲N تيز مي كنيم تا رنگ قرمز گلي ايجاد شود مقدار اسيد مصرفي را يادداشت كرده و M مي ناميم. چنانچه پس از اضافه كردن فنل رنگ ارغواني تشكيل شد و محيط بي رنگ ماند نمونه را حرارت مي دهيم. اگر پس از حرارت دادن محيط به رنگ صورتي در آمد نشانه عدم وجود هيدروكسيد است. يا به عبارت ديگر PH محيط زير ۹٫۸ مي باشد و بنابراين P=0. در اين حالت به محيط نيل اورانژ اضافه كرده و محيط را تا ايجاد رنگ قرمز گلي تيز مي كنيم. مقدار اسيد مصرفي در اين هنگام مساوي M است. اگر چنانچه پس از اضافه كردن فنل و حرارت دادن محيط بي رنگ ماند نشانه محيط اسيدي است. و P=M=0
پس واكنشهاي انجام شده مطابق زير است:

هيدروكسيد حاصل از هيدروليز co32-
مصرفي كربناتb= مصرفي هيدروكسيدa=

قليائيت كل آب بر حسب كربنات كلسيم
T= (P=M). 1000/V ppm caco3

 

۴-اندازه گيري سختي تام آب:
شايد كيفيت آب مصرفي در ساير صنايع اهميت چنداني نداشته باشد ولي در صنايع غذايي كيفيت آب از لحاظ خصوصيت فيزيكي، شيميايي و ميكروبي اهميت فراواني دارد.
بهترين روش استفاده از تعويض يون است و جهت گرفتن منحني از رزينهاي سنتزي استفاده مي شود كه معمولاً فرمول خاصي ندارند و هر كارخانه و شركت يك رزين ساخته شده براي خود دارد كه به طور محرمانه باقي مي ماند اين رزينها معمولاً تركيبات آلي هستند كه سبب جابه جايي و تعويض يون مي شوند. اين رزينها چون سنگ نيستند داراي لانه هاي ريز و زردرنگي است ممكن است اين رزينهاي سنتز شده يون H در اختيار بگذارند يا اينكه يون OH بدهند يعني اينكه مي توانند يون اسيدي يا قليايي را تعويض كنند.
تعويض يون OH OH تعويض يون H-EX H
2H-EX + (achco3)2 (EX)2 Ca+ CO2 + ZH2O

در اينجا منحني آب به صفر مي رسد اما اگر منحني غير كربناته باشد

اين روش مناسب نيست چونكه اسيديته آب بالا مي رود در اين حال به ستون لام احتياج است.

آب فاقد اسيد از پايين ستون خارج مي شود به مرور زمان ستونها غير فعال مي شوند و به صورت مقابل در مي آيند براي فعال كردن دوباره ستونها ابتدا پايين ستونها را مي بندند و رابطه دو ستون را قطع مي كنند در ستون اول HCL و در ستون دوم MaoH مي ريزند.
رزين فعال
رزين فعال
كلريد كلسيم را خارج مي كنيم اكنون ستون فعال شده در بعضي موارد رزين ديگر نيز فعال مي شود و بايد حتماً رزين ديگري در ستون ريخت
گل سرخ:
آزمايشهاي مربوط به گل سرخ در عصاره گيري خلاصه مي شود بررسي تازگي گياه.
عصاره گيري نيز طبق روش مبرد آزمايشگاهي ابتدا در مورد نمونه ها صورت ميگيرد. اگر از لحاظ عيار به دست آمده مناسب بود كه كل نمونه پذيرفته شده و وارد ديگ تقطير مي شود. آزمايشات تازگي و كهنگي نيز جز آزمايشات جنبي آزمايشگاه است. بيشتر سعي بر آن است كه از گلبرگهاي تازهجهت گلابگيري استفاده شود اما اگر تقاضا زياد بود و عصاره براي تركيب در دسترس نبود لذا كارخانه مجبور است از گلبرگهاي خشك شده استفاده كند. گياه خشك نسبت به گياه تازه درصد عصاره كمتر و پايين تري دارد و داراي كيفيت گلاب گلبرگ تازه نمي باشد. اگر گياه خشك كهنه باشد روند گلابگيري را با مشكل مواجه مي كند. لذا سعي مي شود حتي الامكان از گلبرگهاي تازه استفاده شود و جهت مصارف بعدي كارخانه كه گل در اختيار نيست از عصاره هاي ذخيره شده استفاده مي گردد.
در آب ××× بي كربنات تبديل شده و در مجاري لوله ها و دستگاهها (اواپراتورها- ديگهاي بخار) رسوب كرده علاوه بر پرف حرارتي بالا، خطراتي ايجاد مي كند. از طرفي ديگر سختي صفر و يا خيلي كم اسيديته آب را بالا برده و در نتيجه ايجاد خورندگي مي كند. علاوه بر مضرات خورندگي، چون فلزات كاربردي در لوله ها خالص نيستند (حاوي سرب و ارسنيك هستند) در اثر خورندگي اين فلزات آزاد شده و خود مشكلاتي ايجاد مي كنند و خود اينها سهمي هستند.
سختي كل آب به دو قسم است:
سختي كربناته (موقت) سختي غير كربناته (دائم)
سختي كربناته بخشي از سختي است كه با حرارت رسوب مي كند از بيكربناتهاي كلسيم و منيزيم تشكيل شده است. سختي دائم بخشي از سختي است كه با حرارت رسوب نمي كند.

گرفتن سختي آب:

۱-با حرارت دادن سختي كربناته گرفته مي شود ولي سختي كل به صفر نمي رسد و علاوه بر اين مقرون به صرفه نيست.
۲-روشهاي شيميايي حذف سختي
a: استفاده از آب آهك ca(Hco3)2+ ca(oH)2 caco3 اين عمل حدود ۱۰۰ واحد سختي را حذف مي كند.
b: استفاده از كربنات سديم (گرفتن سختي دائم) cacl2 + Na2c

o3 caco3 + 2Nacl اين روش حدود ۸۰% سختي را حذف مي كند براي حذف بهتر از فسفات پتاسيم استفاده مي شود.
C: تعويض يوني: بر اساس تعويض يونها استوار است بر اين اساس كه كلسيم جانشين گروه فعال رزين مي شود يكي از اين مواد پر قسمت است جهت اندازه گيري سختي كل ml25 از نمونه آب را داخل ارلن ريخته و به آن cc1 بافر مي افزائيم. ارلن را به هم زده به آن ۵ قطره ××× اضافه مي كنيم سپس نمونه را با EDTA تا ايجاد رنگ آبي تيز مي كنيم با توجه به حجم EDTA مصرف شده در فرمول زير مي توان سختي كل نمونه را بر حسب mg كربنات كلسيم در يك ليتر آب محاسبه كرد.
(v). F. 1000/25 حجم EDTA مصرفي= dH سختي كل
F از استاندارد كردن محصول EDTA توسط محلول استاندارد كربنات كلسيم به دست مي آيد. اين روش تعيين سختي روش كمپلكسو متري مي باشد توسط مصرف EDTA.
در صنعت هر دو منحني آب را مي گيرند تا توليد اشكال نكند. منظور هم سختي كربناته است و هم نيركوبناته
سختي مناسب در كارخانه گلاب بين ۲۰- ۰ است بعد از تصفيه آب بايد داراي تركيبات زير باشد كه براي آشاميدن استفاده شود ولي براي كارخانجات بايد دوباره تصفيه شود.
تركيب شيميايي مقدار آن
NH3 9
NO2- 0
NO3- 20
PO43- كمتر از
CL- 30-10
SO42- 60-10
انديس پر منگنات ۸-۳
سختي كل ۱۴۰-۷۰ كربنات كلسيم در ليتر

 

۵-۲-كنترل كيفيت فرآيند:
وظايف اين قسمت كنترل دقيق تمام قسمتهاي فرآيند است به عبارتي مي توان اين كنترل را از همان توزين مواد اوليه گرفته تا انتهاي خط پيش رفت. انجام كنترل در اين مرحله باعث بهبود كيفيت محصول، جلوگيري از هدر رفتن محصول و نهايتاً توليد محصول با ويژگيهاي مناسب و استاندارد مي گردد جهت انجام كنترل در طول فرآيند از نقاطي كه در كيفيت محصول موثر باشد نمونه برداري و بازديد مي شود. تمام كنترلهاي انجام شده در طول خط بايستي در اين بخش آورده شود.

بعد از توزين نمونه وارد شده اولين نقطه قابل توجه در حين فرآيند زماني است كه گياه وارد ديگ تقطير مي شود. اين كنترل بر روي فشار سنج و فشاري است كه براي جوش آمدن به داخل ديگ وارد مي شود. نقطه cp اين فشار bar 1-1.5 مي باشد. افزايش فشار از اين ميزان باعث تخريب بافت گلبرگها و از بين رفتن عصاره مي شود. بعد از اينكه اب داخل ديگ به جوش آمد فشار را تا حد ۰٫۵-۰٫۷ bar پايين مي آورند. اين كار بدين علت صورت مي گيرد كه استفاده از فشار بالا براي ع

مل تقطير مناسب نيست. بعد از انجام هر يكبار عمل تقطير از مخازن واسطه نمونه برداري مي شود و با بررسي PH، كنداكتيريته (ضريب هدايت) نمونه مشخص مي شود كه آيا عمل تقطير به خوبي انجام شده يا اينكه تقطير داراي ناخالصي است. سپس عصاره آزمايشاتي كه روي آن انجام مي گيرد مهم است. مواد موثر و اسانس گل سرخ شامل تاتن، اسيدگاليك، مواد چرب، ويتامين C اسانس جامد و اسانس اتري مي باشد. تركيبات اسانس شامل كوئرستيرين استئارين رودنيول (اولئوپتن، ژرانيول و ستيرونلول)، فارنسول، نردل، ستيرال و لنيالول مي باشد.
اين نوع اسانس جزء اسانسهاي الكلي مي باشند كه رنگ و بوي خاص هر گياه بر مي گيردد به اين اجزاء تشكيل دهنده گل. اين اندازه گيري دو بار انجام مي گيرد. يكبار قبل از پر كردن شيشه ها كه اين مورد از اهميت بيشتري برخوردار است و يكبار هم بعد از درب بندي و پاستوريزه كردن. وجود اين تركيبات الكلي به ميزان ۵ تا ۱۰% مي تواند اثر بسيار مشخصي بر روي اسانس داشته باشد.
به طور كلي مي توان مهمترين نقاط خط توليد (گلوگاهها) را در موارد زير دانست:
الف: ديگهاي تقطير هستند از نظر كنترل فشار چون اين امر مهم است و فشار سنجها هر ۶ ماه يكبار بايد كاليبره شوند.
ب: پاستوريزاتورها از نظر دما كه بايد ۷۲oc ثابت باشد.
ج: مخازن واسطه نگهداري گلاب از نظر كنداكتيويته (هر چه كنداكتيويته بيشتر باشد دليل بوجود ناخالصي بيشتر در محصول و قابل استفاده نبودن آن است)

د: مخازن اصلي نگهداري از نظر كنترل اسانس محصول.
در خط توليد در كنار ديگهاي تقطير يك مخزن شستشو براي شستن ديگها با استفاده از سود وجود دارد معمولاً عمل شستن داخل ديگها هر ۲ ماه يكدفعه به منظور ضد عفوني كردن داخل ديگ انجام مي شود.
در مورد گلاب چون فصل گل محمدي بسيار كوتاه است بنابراين در فصل گل تعدادي از عمل تقطير را انجام مي دهند به نحوي كه محصول داراي درصد تقطير بالايي باشد كه به آن گلاب سنگين مي گويند. گلاب سنگين را طوري داخل تانكر ها بسته بندي و پاستوريزه مي كنند كه بتوانند در

تمام فصول سال گلاب توليد كنند. انجام عمل پاستوريزه به اين خاطر است كه محصول در مدت زمان ماندگاري تا يك سال هم فاسد نشود.
از ديگر نكاتي كه طي كنترل كيفيت فرآيند مهم است اين مي باشد كه در سالن توليد گلاب هم زمان با آن نبايد فرآورده هاي ديگري مانند آبليمو، آبميوه يا محصولات ديگر كه بر كيفيت گلاب اثر مي گذارد توليد شود.
مقدار اسانس موجود در گلابهاي درجه يك بايد حداقل ۳۵ ميلي گرم در ۱۰۰ ميلي ليتر و براي گلابهاي درجه ۲ حداقل ۱۵ ميلي گرم در ml100 باشد.

«۶-۲-در اين قسمت نيز آزمايشات و كنترلهاي خاص محصول را مي آوريم و همچنين كنترلهايي كه از نظر سالم بودن ظروف بسته بندي انجام مي دهيم»
۲-۱-آزمونهاي ارگانولپتيك :
ابتدا رنگ و بو و مزه گلاب را تعيين كنيد. براي تشخيص بوي گلاب طبيعي از مصنوعي بطريقه زير عمل نمائيد. كمي روغن زيتون يا بادام كاملاً خالص را با مقداري از گلاب مورد آزمون مخلوط كنيد. در صورتيكه اين گلاب طبيعي باشد روغن اضافه شده عطر آنرا از بين نمي برد. در صورتيكه همين روغن عطر يك گلاب مصنوعي را از بين مي برد.
۲-۱-۱-روش كار: در يك لوله آزمايش ۱۰ ميلي ليتر گلاب مورد آزمون را ريخته و مقدار ۳ ميلي ليتر روغن زيتون خالص كاغذ صافي نمناك صاف كنيد. محلول صاف شده بايد بوي معطر خود را كاملاً حفظ كرده باشد.
۲-۲-آزمونهاي فيزيكي:
۲-۲-۱-تعيين وزن مخصوص بروش پيكنومتري
الف: مواد شيميايي لازم

-محلول سولفوكرميك (محلول تميز كننده)
-اتر
-الكل
يادآوري ۱: طرز تهيه محلول سولفوكرميك ۹۲ ميلي گرم بيكرمات پتاسيم تجارتي بدون آب را در ۴۵۸ ميلي ليتر آب حل كنيد و به آن با احتياط ۸۰۰ ميلي ليتر اسيد سولفوريك تج

ارتي بيفزائيد، اين محلول بايد بصورت ولرم بكار برده شود و در صورت سبز رنگ شدن بايد دور ريخته شود.
ت: وسائل لازم:
-اتو با ۱۰۵ تا ۱۱۰ درجه حرارت
-دسيكاتور با ماده جذب كننده رطوبت مانند (اسيد سولفوريك غليظ)
-ترازوي حساس با حساسيت ميلي گرم
-پيكنومتر دماسنج دار ۵۰ ميلي ليتري
ث: روش كار:
-تعيين وزن پيكنومتر خالي:
ابتدا پيكنومتر را با محلول سولفوكرميك خوب تميز كنيد و چند مرتبه با آب مقطر بشوئيد. سپس با الكل و بعد با اتر شسته با جريان هواي خشك يا در اتو در درجه حرارت (۴۵ تا ۴۰) خشك كنيد. سپس پيكنومتر را در دسيكاتور بگذاريد تا به درجه حرارت محيط برسد. بعد آنرا با ترازوي حساس تا مدت ۱۵ دقيقه سه بار وزن كنيد. وزن بدست آمده را با يكدهم ميلي گرم بخوانيد. ميانگين سه عدد بدست آمده وزن پيكنومتر را ميدهد.

-تعيين وزن پيكنومتر با آب مقطر
پيكنومتر را با آب مقطر تازه جوشيده و سرد شده تا كمي بالاتر از خط نشانه پر كنيد و بمدت نيم ساعت در حمام آب ۲۰ درجه بگذاريد. پس از اين مدت قسمت زيادي آب را كه بالاتر از خط نشانه است با نوار باريكي از كاغذ صافي بيرون بكشيد، بطوريكه سطح آب مقطر درست در خط نشانه قرار گيرد پيكنومتر را از حمام آب خارج كرده كاملاً خشك كنيد و با ترازوي حساس تا مدت ۱۵ دقيقه سه بار وزن كنيد. ميانگين اين سه عدد وزن پيكنومتر با آب است.
-تعيين وزن پيكنومتر با گلاب
پيكنومتر را از نمونه گلاب آماده شده كه كمي سرد شده باشد (حدود ۲۰ درجه پر كنيد و مدت نيم ساعت در حمام آب ۲۰ درجه بگذاريد و بعد طبق آنچه در قسمت (۱-۲-۴-۲) گفته شد عمل كنيد و از روي فرمول زير وزن مخصوص گلاب را حساب كنيد.
= وزن مخصوص گلاب در ۲۰ درجه سانتيگراد
w= وزن پيكنومتر خالي
w1= وزن پيكنومتر با نمونه گلاب
w2= وزن پيكنومتر با آب مقطر

 

۲-۳-آزمونهاي شيميائي:
۲-۳-۱-آماده كردن نمونه- گلاب را خوب بهم بزنيد و آنرا از كاغذ صافي زودگذر بگذرانيد. كليه آزمونها بايد در روي نمونه ايكه بدين ترتيب آماده ميشود انجام گيرد.
۲-۳-۲-جستجوي باقيمانده تبخير (عصاره)- ۵۰ ميلي ليتر از نمونه گلاب مورد آزمون را تا حد خشكي در يك كپسول چيني يا پلاتيني كه قبلاً وزن آنرا

دقيقاً تعيين نموده ايد روي حمام آب حرارت دهيد و سپس بمدت نيم ساعت در حرارت ۵۰ درجه سانتيگراد آنرا خشك كنيد. بعد آنرا به دسيكاتور منتقل كنيد و نيم ساعت بگذاريد تا خنك شود و سپس آنرا وزن كنيد و از تفاوت وزن ميزان عصاره درصد را بدست آوريد.
۲-۳-۳-تعيين انديس اسيدي
الف) مواد شيميائي لازم
-سود يا پتاس نرمال
-محلول يك درصد فنل فتالئين در الكل اتيليك خنثي
ب) وسائل لازم
-پيپت ۱۰ ميلي ليتري دقيق
-كپسول چيني۲۵۰ ميلي ليتري
پ) روش كار: ۵۰ ميلي ليتر گلاب آماده را در كپسول بزرگ ريخته و با آب مقطر كه تازه جوشيده و سود شده است (براي از بين بردن co2) چندان رقيق كنيد كه رنگ محلول خوب روشن شود و بعد آنرا با سود و معرف فنل فتالئين معيار سنجي كنيد. نتيجه را بر حسب ميلي گرم اسيد استيك در ۱۰۰ ميلي ليتر گلاب حساب كنيد. يك ميلي ليتر سود معادل ۲/۱ ميلي گرم اسيد استيك است.
۲-۳-۴-تعيين انديس استر- تعريف انديس استر تعداد ميلي ليتر محلول پتاس است كه براي صابوني كردن استر موجود در ۱۰۰ ميلي ليتر نمونه تحت شرايط استاندارد لازم است.
الف) مواد شيميائي لازم
-اسيد كلريد ريك
-محلول پتاس

-محلول فنل فتالئين
ب) وسائل لازم
-بالن
-پي پت ۲۵ و ۱۰۰ ميلي ليتري
-حمام آب
-سرد كن برگردان

پ) روش كار: در يك بالن كه بتوان سرد كن را روي آن قرار داد ۱۰۰ ميلي ليتر از گلاب را ريخته در حضور فنل فتالئين، با محلول پتاس خنثي كنيد. و ي قطره زيادتر محلول پتاس بيفزائيد تا كمي قليائي شود. سپس با افزودن قطره قطره كلريد ريك آنرا خنثي نمائيد (رنگ صورتي كمرنگي باقي بماند آنگاه ۱۰ ميلي ليتر محلول پتاسيم افزوده و با سرد كن برگردان بمدت دو ساعت بر روي يك حمام آب جوش حرارت دهيد تا استرها صابوني شوند. سپس آنرا سرد كنيد با اسيد كلريد ريك تا ظهور رنگ صورتي عيار سنجي نمائيد. همراه اين آزمايش يك آزمون شاهد تحت همان شرايط بدون حضور نمونه انجام دهيد.
در اينجا
(B-A) 2= انديس استر
A= مقدار ميلي ليتر اسيد كلريدريك مصرفي براي آزمون نمونه است
B= مقدار ميلي ليتر اسيد كلريدريك مصرفي براي آزمون شاهد است.
۲-۳-۵-تعيين انديس يد- تعريف- انديس يد مقدار ميلي ليتر يد جذب شده توسط ۱۰۰ ميلي ليتر نمونه تحت شرايط استاندارد است.
الف) مواد شيميائي لازم
-محلول پتاس
-محلول يد
-محلول تيوسولفات سديم
-اسيد كلريدريك رقيق (يك قسمت اسيد و ۳ قسمت آب)
-محلول نشاسته يك درصد
-محلول معرف تورنسل
ب) وسايل لازم
-بالن ۲۵۰ ميلي ليتر در سمباده اي
-پي بت هاي ۵-۱۰ ميلي ليتري
پ) روش كار: در يك بالن ۲۵۰ ميلي ليتري در سمباده اي ۵۰ ميلي ليتر از گلاب را ريخته و در حضور تورنسل آنرا با محلول پتاس افزوده بگذاريد ۱۵ دقيقه در تاريكي بماند و سپس ۱۰ ميلي ليتر اسيد سولفوريك رقيق به آن افزوده يد آزاد شده را با تيوسولفات عيار سنجي كنيد و در نزديكهاي خاتمه عمل معرف نشاسته بكار بريد همراه با اين آزمون يك آزمون شاهد نيز انجام دهيد.
در اينجا:
(B- A) 4= انديس يد
A= مقدار ميلي ليتر تيوسولفات مصرفي براي آزمون نمونه است.
B= مقدار ميلي ليتر تيوسولفات مصرفي براي آزمون شاهد است.
۲-۳-۶-تعيين انديس اكسيداسيون: تعريف: انديس اكسيداسيون- تعداد ميلي ليتر پرمنگنات پتاسيم است كه ۱۰۰ گرم نمونه را در مدت ۳۰ دقيقه تحت شرايط استاندارد مصرف ميكند.

الف) مواد شيميائي لازم

-محلول يدور پتاسيم
-محلول پرمنگنات پتاسيم
-محلول تيوسولفات سديم

-محلول نشاسته (يك درصد)
ب) وسايل لازم
-بالن در سمباده اي – ۲۵۰ ميلي ليتري
-پي پت هاي ۵-۱۰-۱۵ ميلي ليتري
پ) روش كار: در يك بالن در سمباده اي ۲۵۰ ميلي ليتري ۵۰ ميلي ليتر از گلاب را ريخته ۱۰ ميلي ليتر اسيد سولفوريك رقيق و ۱۵ ميلي ليتر محلول براي پرمنگنات پتاسيم به آن بيافزائيد نيم ساعت محلول را استراحت داده و سپس ۵ ميلي ليتر يد ور پتاسيم ۱۰% به آن افزوده و يد آزاد شده را با تيوسولفات تيتر كنيد و نزديك ختم عمل معرف نشاسته بكار بريد و آزمونهاي شاهد نيز تحت همان شرايط بدون نمونه انجام دهيد.
در اينجا:
(B-A) 4= انديس اكسيداسيون
A= مقدار ميلي ليتر تيوسولفات مصرف شده براي آزمون نمونه است.
B= مقدار ميلي ليتر تيوسولفات مصرف شده براي آزمون شاهد است.
۲-۳-۷- تعيين مقدار الكل اتيليك در گلاب
الف) اصل- پس از خنثي كردن گلاب الكل را از راه تقطير جدا ميشود و توسط بيكرمات پتاسيم در محيط نيتريك به اسيد استيك مبدل ميگردد. و زيادي بيكرمات از راه يد و متري طبق روش Richard بر مبناي روش corde Bord استوارت اندازه يگري ميشود.
ب) معرف و دستگاههاي لازم
-سنگ پا (دانه اي)

-محلول نيتروكرميك
-بيكرمات پتاسيم خالص
-اسيد نيتريك براي آناليز (۳۸/۱=d) بمقدار كافي تا ۱۰۰۰ ميلي ليتر
۹/۴ گرم بيكرمات پتاسيم را بدقت توزين شده در يك بالن ژوژه ۱۰۰۰ ميلي ليتري داخل كنيد در حدود ۲۰۰ ميلي ليتر اسيد نيتريك كه گاز نيترو نداشته باشد بيفزائيد-
براي بيرون كردن گاز نيترو با خرطوم تخليه آبي در مدت ۳۰ دقيقه جريان هوا را از روي آن بگذرانيد. اين عمل بايد دور از نور شديد انجام گيرد. پس از حل شدن كامل بيكرمات پتاسيم با اسيد نيتريك تا خط نشانه بالن را پر كنيد. اين محلول را در شيشه در سمباده اي در تاريكي نگهداريد.
-محلول تيوسولفات سديم (هيپوسولفيت سديم)

-سود سوز آور (۳۳/۱= d)
-گرد فنل فتالئين
-يد ورپتاسيم خالص (بدون يدات)
-دستگاه تقطير
در يك بالن تقطير ۲۵۰ ميلي ليتري ۱۰ ميلي ليتر گلاب بريزيد و روي آن ۶۰ ميلي ليتر آب مقطر بيفزائيد سپس چند دانه سنگ پا افزوده ۱۰ تا ۳۰ گرم گرد فنل فتالئين بيفزائيد قطره قطره آنقدر سود سوز آور اضافه كنيد تا رنگ ثابت فنل فتالئين پيدا شود (قرمز ارغواني) بعد آنرا تقطير كنيد تا ۵۰ ميلي ليتر تقطير شده در يك بالن ژوژه ۲۰۰ ميلي ليتري بدست آيد بدين ترتيب كه به انتهاي سرد كردن بايد لوله اي شيشه اي وصل كرد و انتهاي اين شيشه را داخل مقدار كمي آب مقطر كه ته بالن است وارد نمود. بالن ژوژه محتوي نمونه تقطير شده را تا خط نشانه با آب مقطر پر كرده مخلوط كنيد.

پ) اكسيد كردن
پ-۱- -محلول هاي لازم
-محلول سولفوكرميك
-محلول نيتروكرميك
پ-۲- وسائل لازم
-ارلن ماير در سمباده اي
-پي پت هاي ۲۰ و ۱۰ ميلي ليتري

پ-۳- روش كار: در داخل يك ارلن ماير در سمباده اي كه قبلاً خوب شسته شده است (بوسيله محلول سولفوكرميك و آب مقطر) ۲۰ ميلي ليتر از محلول تقطير شده قبلي را بريزيد و ۱۰ ميلي ليتر محلول نيتروكرميك بيفزائيد با حركت دوراني مخلوط كنيد. در آنرا بگذاريد تا در كنار يكديگر در حرارت آزمايشگاه مدت ۳۰ دقيقه بين ۱۸-۲۰ درجه بماند. اين درجه حرارت حداقل درجه حرارتي است كه اكسيد شدن را مدت نيم ساعت ممكن ميسازد.

۲-۳-۸-اندازه گيري بيكرمات پتاسيم مانده

الف) محلول هاي لازم
-يدور پتاسيم
-تيوسولفات
ب) وسائل لازم
-مزور
-ترازوي دقيق
-بورت
پ) روش كار: به نمونه اكسيد شده ۵۰ ميلي ليتر آب مقطر و در حدود يك گرم يدور پتاسيم بيفزائيد. و براي اينكه اسيد نيتريك غليظ يدور را اكسيد
-ارلن در دار
-پي پت ۲۵ ميلي ليتر
-بن ماري (حمام آب گرم)

ب) محلولهاي شيميائي لازم
-كلرور سديم خالص
-محلول پنتان (G5 H12)
پ روش كار: ۲۰۰ ميلي ليتر از نمون گلاب را با ۵۰ گرم كلرور سديم خالص داخل يك ظرف كه دهانه آنرا با چوب پنبه بسته ايد بهم زده تا كليه كلرور سديم حل گردد. سپس دقيقاً ۳۰ ميلي ليتر محلول پنتان به آن افزوده دهانه را محكم بسته بمدت ۱۵ دقيقه بهم بزنيد. بگذاريد تا در حالت سكون امولسيون توليد شده از بين برود آنگاه بوسيله يك پي پت ۲۵ ميلي ليتر از مايع پنتانيك را برداريد و داخل يك بالن توزين شده ۱۰۰ ميلي ليتري ريخته با احتياط روي بن ماري با حرارت ملايم تبخير

نمائيد (حدود ۴۵ درجه) زمانيكه كليه پنتان شد يك جريان ملايم هواي خشك را بمدت يك دقيقه روي باقيمانده عبور داده بعد از خشك نمودن، بالن را داخل دسيكاتور قرار داده و سپس توزين نمائيد. توزين را بفاصله يك ربع ساعت تكرار نمائيد تا وزن ثابت ايجاد شود، وزن بدست آمده را اختلاف وزن بالن قبل از تقطير مايع پنتانيك و بعد از تقطير پنتان در عدد ۶/۰ ضرب كنيد تا وزن اسانس در ۱۰۰ ميلي ليتر گلاب بدست آيد.
(اختلاف وزن بالن قبل از تقطير و بعد از آن) × ۶/۰ = ۱۰۰ ميلي ليتر