تاريخچه و سيرتحول مخابرات در ايران

مقدمه :
امروزه با توجه به نقش انکار ناپذیر و حساس ارتباطات در توسعه ملی جوامع و الزاماً برنامه ریزی ها و سرمایه گذاری های کلان و قابل ملاحظه در این بخش وظیفه ی متولیان مخابرات کشور ، جنبه حیاتی و ملی به خود گرفته است . اهمیت اطلاعات و ایجاد حرکت جهانی برای رسیدن به اطلاعات و گذر از شکاف دیجیتالی ، کشورهای جهان سومی را برآن داشته تا تلاش خود را در سطح ملی برای همگانی شدن اطلاعات توسعه دهند .
حوزه ی IT ، حوزه ی بسیار گسترده ای ست که مقوله های فنی و مهندسی مخابرات ، رایانه ، شبکه های اطلاع رسانی ، اینترنت ، شهرها و پارک های اینترنتی و تمامی شوون ارتباطی مخابراتی و اطلاعاتی را در بر می گیرد . از این روی ، مخابرات ایران ، در سال های اخیر ، همپای دنیا ، گام های موثری در این عرصه برداشته که سیاستگذاران این عرصه ، کارنامه خوبی را ارائه نموده اند ، به گونه ای که تلاش بخش ارتباطات کشور نشان از یک توسعه ی قابل ملاحظه در برنامه های اول تا سوم و ادامه آن نیز در برنامه ی چهارم توسعه دارد .

• سیر تحول و توسعه ی مخابرات کشور در گذر زمان (سال ۱۲۳۶ لغایت آذر ۱۳۸۵ )
مخابرات در ايران همچون ديگر نقاط جهان با نصب اولين خط تلگراف در سال ۱۲۳۶ هجري خورشيدي يعني چهارده سال بعد از موفقيت مورس ، بين تهران و چمن سلطانيه در نزديكي زنجان ( اردوگاه تابستاني ناصرالدين شاه ) تحقق يافت . دو سال بعد خط تلگراف سلطانيه به سمت زنجان و تبريز و جلفا امتداد يافت و به شبكه ی تلگرافي روسيه پيوست . توسعه ی تلگراف بسياري از شهرها را سال به سال در نورديد ، تا اينكه ايران در سال ۱۲۴۸ به عضويت اتحاديه بين المللي تلگراف درآمد . اداره تلگراف در سال ۱۲۵۵ به وزارت تلگراف ارتقاء يافت .

مرحله ی دوم توسعه فناوري مخابرات با نصب تلفن آغاز مي شود . اگر چه اولين خط تلفن در حدود دوازده سال پس از اختراع آن ، يعني سال ۱۲۶۹ در تهران راه اندازي شد ، اما گسترش شبكه تلفن درسرزمین پهناور ايران از سال ۱۳۲۰ شروع گرديد .
در سال ۱۲۶۹ بين دو ايستگاه ماشين دودي و شهــــرري ارتباط تلفني برقرار شد ، بعد از آن بين كامــــرانيه ( شميران ) و عمارت سلطنتي وزارت جنگ ( تهران ) و سپس مقر ييلاقي شاه ( سلطنت آباد) و عمارت سلطنتي تهران ارتباط تلفني داير شد ، در آبان ماه ۱۳۰۵ تلفن جديد برروي ۲۳۰۰ رشته كابل آماده بهره برداري شد ، در مرداد ۱۳۰۸ به موجب مصوبه ای ، رسيدگي به امور تلفن كه در دست شركتها بود ، به وزارت پست و تلگراف واگذار و نام آن وزارتخانه به وزارت پست و تلگراف و تلفن تبديل گرديد . دو سال بعد سهام شركت هاي تلفن براي دولت خريداري و شركت سهامي تلفن ايران تأسيس شد . پس از شهريور ۱۳۲۰ همزمان با خروج نيروهاي متفقين از کشور ايران ، خطوط تلفن جديد ( كارير) كه توسط آنان در ايران تأسيس شده بود ، خريداري گرديد .
روند توسعه كيفي و كمي مخابرات از مرحله تلفن مغناطيسي تا مرحله سیستم خودكار به تدريج ادامه يافت و در سال ۱۳۴۳ استفاده از شيوه ريزموج ( مايكروويو ) در مخابرات ايران آغاز و به دنبال آن در سال ۱۳۴۵ اولين كارخانه مخابراتي ايران تأسيس شد . راه اندازي و بهره برداري از ايستگاه زميني ماهواره اي شهيد قندي ( اسدآباد ) همدان و استفاده از اولين كابل ارتباطي بين شهري PCM بين تهران – كرج و ايجاد مركز آموزش مخابرات اقدامات بعدي بود .
در سال ۱۳۴۹ مركز تحقيقات مخابرات پايه گذاري و در سال ۱۳۵۰ شركت مخابرات ايران با ساختاري جديد متولي توسعه و تجهیز شبکه ی مخابرات كشورگردیدوصنايع مخابراتي راه دور ايران نيزبه منظور توليد تجهيزات مخابراتي راه دور در همين سال شكل گرفت .
با پيروزي انقلاب اسلامي ، آغاز جنگ تحميلي عراق بر عليه ايران ، مانع از توسعه فراگير شبكه مخابرات كشور شد . با اين وجود از سال ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۶۳ ، تعداد ۳۵۱ هزار شماره تلفن در كشور داير شد . ۱۳۰۰ روستا دارای ارتباط گردید ، ۱۰۱ شهر ارتباط بين شهري يافتند و ۴۰۸۳ دستگاه تلفن همگاني شهري و راه دور در نقاط مختلف كشور نصب شد .
اولين طرح آزمايش كابل نوري در مركز تحقيقات مخابرات عملي شد و در سال ۱۳۶۴ كارخانه كابلهاي مخابراتي شهيد قندي يزد تأسيس و در سال ۶۸ به بهره برداري رسيد . در سال ۱۳۶۷ اولين كابل هم محور بين شهري از تهران به اصفهان متصل گردید . در سال ۱۳۶۸ اولين مركز سوئيچينگ ديجيتال دانشگاه تهران به بهره برداري رسيد و در همين سال اولين خط كابل نوري بين شهري بين تهران – كرج اجراء گرديد .

 

به دنبال اين تحولات در سال ۱۳۷۰ بهره برداري از اولين موج گير ماهواره اي اينمارست شروع شد . در سال ۱۳۷۱ موافقت اصولي براي ايجاد دانشكده علمي و كاربردي مخابرات اخذ گرديد . در سال ۱۳۷۲ بهره برداري از اولين موج گيريهاي VSAT توسط شركت مخابرات ايران صورت گرفت . بهره برداري از مراكز SC ديجيتال در هشت شهر كشور و بهره برداري از مجتمع مخابراتي انقلاب اسلامي به عنوان دومين مركز مخابراتي ايران در تهران در همين سال آغاز شد . تحولات مهم در سال ۱۳۷۳ عبارت بودند از توسعه شبكه تلفن تهران به يك ميليون و ۹۴۵ هزار شماره منصوبه و ايجاد شبكه ی تلفن همراه در سال ۱۳۷۴، اساسنامه تأسيس شركت سهامي مخابرات استانها به توسط مجلس شوراي اسلامي تصویب و در اوایل سال ۷۵ اين شركتها فعاليت خود را شروع كردند . در همین سال گسترش شبكه تلفن همراه در سطح ۳۵ شهر و طراحي يك ميليون شماره تلفن همراه ، همچنين اتصال ۹۰ شهر كشور به شبكه ارتباطات داده ها ( ديتا) و توسعه شبكه VSAT به ميزان ۷۰ درصد صورت گرفت ، همچنين در سال ۷۵ مي توان به كسب لوح تقدير يونسكو به دليل ارتباط رساني به نقاط محروم اشاره نمود .
در سال ۷۶ واگذاري يك ميليون و ۷۹۰ هزار شماره تلفن همراه و توليد مراكز پرظرفيت ديجيتال NEAX1 / ITMC با فناوري ژاپن با برخورداري از دانش فناوري مخابراتي در زمينه سيگنالينگ و شبكه ISDN ، در سال ۷۷ بهره برداري از پروژه كابل نوري آسيا ، اروپا (TAE) ، واگذاري سرويسهاي ويژه تلفن ثابت به مشتركين در سطح وسيع را می توان ذکر کرد ، از جمله تحولات سال ۷۸ می توان به دايري بيش از يك ميليون شماره تلفن ثابت ، تأمين ارتباط مخابراتي ۴۳۰۰ روستا ، اجراي بيش از ۲۵۰۰ كيلومتر كابل كشي نوري در سطح شبكه مخابراتي ، تشكيل ستاد مقابله با بحران رايانه در سال ۲۰۰۰ ميلادي و چاپ كتاب ارتباطات در انقلاب اسلامي (۵۷ لغايت ۷۷) اشاره نمود .
در سال ۷۹ آغاز عمليات طرح شماره گذاري نامبرينگ در سطح كل كشور كه با اجراي اين پروژه شبكه مخابرات كشور به ۹۲ منطقه تقسيم گرديده است كه در هر منطقة‌ چندين شهر ، شهرستان و توابع آن را شامل مي شود .
در همین سال واگذاري ۴۷۲ هزار شماره تلفن همراه ، فروش يك ميليون و ۲۵۰ هزار فقره فيش تلفن همراه ، دايري يك ميليون و ۱۰۰ هزار شماره تلفن ثابت ، تأمين ارتباط مخابراتي ۵ هزار روستا ، تغيير ساختار مبني بر پروژه تجديد ساختار صورت گرفته در ITU و ادامه خصوصي سازي برخي

خدمات و فعاليتهاي مخابرات صورت گرفته است .
تحولات بخش مخابرات کشور در سال ۸۰ شامل ادامه اجراي طرح شماره گذاري نامبرينگ در سراسر كشور ، دايري يك ميليون و ۱۲۴ هزار شماره تلفن همراه ، افتتاح شبكه ی ديتا در تهران با ظرفيت ۱۰۰۰ پورت ( يك ميليون نفر كاربر و ۵۰ شبكه اختصاصي ) ، افتتاح سيستم بي سيم محلي (WLL) ، طراحي پروتكل سيگنالينگ شماره ۷ در سوئيچ ۵K ، استفاده از سيستم مخابراتيdebit card ، اتصال ايران به شبكه تلفن همراه اروپا و ارائه سرويسهاي نوين تلفن ثابت به مشتركين می باشد .
در سال ۸۱ نیز می توان به مواردی از جمله نخستين مرحله واگذاري تلفن همراه ماهواره اي ثريا در كشور ، راه اندازي اولين تلفن امداد جاده اي در كشور ، جايگزيني سوئيچ بين الملل ISC1 به منظور سهولت برقراري ارتباطات بين الملل و افزايش كارايي شبكه ، توسعه ارتباطات روستايي به طوريكه ۸۹ درصد روستاهاي بالاي ۲۰ خانوار داراي ارتباط مخابراتي گرديده اند و برخورداري از ضريب نفوذ تلفن ثابت معادل ۷۳/۱۹ درصد ذکر نمود .
از جمله اقدامات مخابرات در سال ۸۲ ، اجراي طرح نامبرينگ شماره تلفن هاي همراه در سراسر كشور ، تهيه طرح جامع شبكه ملي ديتا در برنامه ی سوم توسعه ، تغيير نام وزارت پست و تلگراف و تلفن به وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات ، رسيدن به شبكه ارتباطات ثابت با ۳/۱۵ ميليون مشترك ، برخورداري از شبكه تلفن همراه با ۴/۳ ميليون مشترك ، ۴۰ هزار روستاي داراي ارتباط در سراسر كشور ، تعداد شهرهاي تحت پوشش تلفن همراه به ميزان ۷۰۸ شهر ، تعداد ۵۱۶۸ نقطه داراي ارتباط بين شهري و ظرفيت شبكه انتقال اطلاعات به ميزان ۱۱۱۲۵مگابيت و ايجاد شبكه انتقال اطلاعات در ۳۳۱ شهر ، ارائه سرويسهاي ويژه تلفن همراه از جمله سرويس SMS در سطح وسيع به مشتركين ، فروش فيش تلفن همراه در سراسر كشور به تعداد ۶/۵ ميليون فقره ، تحقق تغيير ساختار مخابرات در كشور به طوريكه شركت مخابرات ايران به يك شركت مادر تخصصي سازماندهي شده و ۳۳ شركت ديگر ، زيرمجموعه ي اين شركت تشكيل مي شود . اين شركت شامل ۳۰ شركت استاني تلفن ثابت ، ۳ شركت جديد شامل شركت ارتباطات زيرساخت ، شركت ارتباطات سيار ، شركت فناوري اطلاعات مي باشد كه با این اقدام و تفويض اختيار به شركت هاي جديد روند توسعه مخابرات شتاب بيشتري گرفته و گامهاي عظيمي در راستاي توسعه شبكه ي عظيم مخابراتي برداشته اند .
شبکه مخابرات کشور در پایان سال ۸۳ دارای ۱۷ میلیون و ۷۹۸ هزار مشترک تلفن ثابت از نوع سیستم دیجیتال ، ۵ میلیون و ۷۵ هزار مشترک تلفن همراه ، ۴۳۸۰۰ روستای دارای ارتباط ، ضریب نفوذ تلفن ثابت معادل ۳۲/۲۶ درصد ، ظرفیت شبکه انتقال اطلاعات به میزان ۷۶ هزار و ۹۱۰ مگابیت ، ۵۸۴ هزار ترانک بین شهری ، یک میلیون کانال انتقال ، ۸۵۱ شهر تحت پوشش تلفن همراه و ۵۱۴ شهر تحت پوشش شبکه انتقال اطلاعات ، ۶ هزار و ۲۸۰ نقطه دارای ارتباط بین شهری ، شبکه فیبر نوری به میزان ۳۰ هزار کیلومتر در سطح کل کشور ، ارتباط رومینگ بین الملل با ۲۷ کشور جهان می باشد و از جمله اقدامات در این سال علاوه بر موارد مذکور شامل ارائه مجوز واگذاری ۷ میلیون شماره تلفن ثابت و همراه به بخش خصوصی ، راه اندازی نخستین مرکز جامع خدمات کاربردی فناوری اطلاعات روستایی کشور در روستای قرن آباد از توابع گرگان – ابلاغ قانون شرح وظایف و اختیارات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ، برگزاری پنجمین نمایشگاه بین المللی مخابرات ، فناوری اطلاعات و شبکه ها (تلکوم ۲۰۰۴ میلادی ) در نمایشگاه بین المللی تهران و فراهم شدن امکانات زیرساختی شبکه ی تلفن همراه کشور می باشد .

در سال ۸۴ گامهای بلند و موثرتری در توسعه و تجهیز شبکه ی مخابرات کشور برداشته شده است ، به طوریکه كاهش ۵۰ درصدي تعرفه هاي اينترنت در كشور ، بهره برداري از پروژه هاي ملي شارع با ظرفيت ۵ هزار مگابيت ـ افتتاح شبكه ی تلفن همراه اعتباري در تهران و واگذاري ۴۵۵ هزار و ۸۵۵ شماره تلفن همراه اعتباري ، افتتاح شبكه ی ملي فيبرنوري به ميزان ۵۶ هزار كيلومتر ك

ه ۹۰۰ شهر كشور را به هم متصل مي كند با هزينه اي معادل ۶۶۰ ميليارد تومان ، راه اندازی ۲ هزار دفتر خدمات ICT روستايي با هزينه اي معادل ۶۲ ميليارد تومان ، افتتاح نخستين مركز خدمات داده اينترنتي در ايران به منظور ايجاد فضاي امن اطلاعاتي در داخل كشور ، كاهش ترافيك اينترنتي و در راستاي آزاد سازي بخشي از فعاليتها و اطلاع رساني به بخش خصوصي ، انعقاد قرارداد با شركت آفريقاي جنوبي (MTN) به منظور راه اندازي شبكه اپراتور دوم تلفن همراه ، اجرای طرح هشت رقمی شدن شماره تلفنهای مشترکین تهرانی ، ثبت نام تلفن همراه در سراسر كشور كه در اين مرحله تعداد حدود ۸ ميليون فقره فيش توسط متقاضيان خريداري گرديده است .
افتتاح پروژه ي كابل دريايي ايران – كويت به طول ۳۲۵ كيلومتر ، ۱۲ رشته اي ، اجراي فيبرنوري در شبكه مخابراتي كشور به ميزان ۲۶ هزار كيلومتر در سال ۸۴ و رسيدن به شبكه ي فيبرنوري به ميزان ۵۶ هزار كيلومتر ، برخورداري از شبكه تلفن ثابت با ۲۰ ميليون و ۳۴۰ هزار مشترك ، بيش از ۸ ميليون و ۵۱۰ هزار مشترك تلفن همراه ، ۲۶ هزار کیلومتر جاده و ۹۹۹ شهر تحت پوشش ، ضريب نفوذ تلفن ثابت و همراه به ترتيب ۲۹٫۷۱ و ۱۲٫۵ درصد ، ۴۷ هزار و ۹۵۵ روستاي داراي ارتباط ، برقراري رومينگ بين الملل با ۷۸ كشور جهان ، بهره مندی ۸٫۵ ميليون مشترك از سرويس SMS و ۲۱۹ هزار مشترك از سرويس VMS ، تعداد آنتهاي BTS در سراسر كشور بيش از ۶ هزار و ۵۶۲ آنتن ، يك ميليون كانال انتقال ، تعداد پورتهاي واگذار شده به ميزان ۱۷۲۴۴ پورت ، ۷۱۶ شهر تحت پوشش فناوري اطلاعات ، تعداد ۳۰۰۰ مشترك X.25 ، ظرفيت شبكه انتقال اطلاعات به ميزان ۱۰۶ هزار و ۱۴۰ مگابيت ، تعداد تلفنهاي همگاني شهري و راه دور در سطح كل كشور به ميزان ۱۴۴ هزار و ۵۷۰ دستگاه و . . . از جمله این اقدامات در سال ۸۴ می باشد .
در سال ۸۵ ( آذر ماه ) شرکت مخابرات اقدامات مؤثری در توسعه و تجهیز شبکه مخابراتی کشور برداشته است به طوریکه از ابتدای سال ۸۵ لغایت آذر ماه بیش از یک میلیون و ۵۶۳ هزار شماره تلفن ثابت و سه میلیون و ۹۳۰ هزار شماره تلفن همراه در سراسر کشور دایر گردیده و در این مقطع بیش از دو هزار و ۶۷ روستا دارای ارتباط مخابراتی ، ۱۷ شهر تحت پوشش تلفن همراه ، ایجاد شبکه انتقال در ۲۰۷ شهر ، اجرای ۲۰۰۰ کیلومتر فیبر نوری در سطح شبکه مخابراتی ، دایری ۱۵۸۰۰ دستگاه تلفن همگانی شهری و ۱۴۶۰۰ دستگاه تلفن همگانی راه دور و … از جمله این اقدامات است.
و در حال حاضر ( آذر ۸۵) شبکه مخابراتی کشور دارای ۲۱ میلیون و ۸۶۲ هزار مشترک تلفن ثابت ، ۵/۱۲ میلیون مشترک تلفن همراه ، ضریب نفوذ تلفن ثابت و همراه به ترتیب معادل ۵۸/۳۱ درصد و ۱۸ درصد، ۳۰ هزار کیلومتر جاده و ۱۰۱۶ شهر تحت پوشش تلفن همراه ، نصب ۸۶۲۹ آنتن BTS ، برقراری ارتباط رومینگ با ۷۳ کشور جهان (۱۳۵ اپراتور) ، ارایه سرویس SMS به تمامی مشترکان و ارایه سرویس VMS به ۲۴۷ هزار مشترک ، ظرفیت شبکه انتقال اطلاعات به میزان ۱۰۶ هزار مگا بیت و ۹۲۳ شهر تحت پوشش این شبکه ، ۱۵۸ هزار دستگاه تلفن همگانی شهری و ۷۹ هزار

 

دستگاه تلفن همگانی راه دور و اجرای ۵۸۰۰۰ کیلومتر فیبر نوری در سطح شبکه مخابراتی کشور و ۲۲۰۰ روستای برخورداد از خدمات ICT روستایی.
* در ضمن بهره برداری آزمایشی اپراتور دوم در چند شهر کشور و آغاز واگذاری تلفن همراه ایرانسل به متقاضیان در تهران ، اجرای دومین بخش بهینه سازی شبکه تلفن همراه کشور ، افتتاح مسیر فیبر نوری ایران _ افغانستان به طول ۱۵۰ کیلومتر ۱۲ رشته ای در نه ماهه اول سال ۸۵ تحقق یافته است.
لازم به توضیح است خصوصي سازي در بخش مخابرات كشور و فراخوان همكاري با هدف آزاد سازي ،جلب مشاركت بخش خصوصي در توسعه ی شبكه مخابراتي و سرويسهاي نوين ارتباطي بوده است كه از جمله مواردی که در راستای تحقق این مهم در سالهای گذشته تا کنون انجام گرفته شامل‏‏:
بهره برداري و نگهداري ( شبكه ـ ساختمان ـ خطوط بين شهري و … ) تلفن ثابت ، توسعه و تأسيس مراكز مخابراتي و همچنين امور مربوط به نگهداري و بهره برداري مراكز مخابراتي ،
واگذاري بيش از ۲ ميليون شماره تلفن ثابت از طريق بخش خصوصي ، انعقاد قراداد واگذاري ۲ ميليون تلفن همراه اعتباري از طريق بخش خصوصي ، واگذاري بخش پي جو به طور كامل به بخش خصوصي ، امضاي قرارداد ماهواره زهره با شركتهاي روسي به منظور در مدار قرار گرفتن اين سيستم ، انجام مراحل اوليه قرارداد با اپراتور دوم و سوم به منظور توسعه شبكه تلفن همراه كشور(شرکت MTN کشور آفریقای جنوبی) و راه اندازی شبکه ایرانسل در تهران ، واگذاري امور خدماتي شركت به بخش خصوصي ، واگذاري امور مربوط به خدمات اطلاع رساني و اينترنت به

۱۰۶۵ ISP و ۳۹ ICP و تعداد ۳ هزار مشترك X.25 ، واگذاري امور طراحي ، نصب و راه اندازي شبكه تلفن همراه و ثابت ، قراردادهاي GC ، تشكيل دفاتر خدمات ارتباطي – امور مشتركين تلفن همراه ، فراهم آوردن زمينه حضور كارخانجات وابسته در بورس و . . . . می باشد .