آب و فاضلاب

فصل اول
اهميت آب و فاضلاب
توسعه‌ي شهرنشيني از مقتضيات تمدن امروزي بشري است. لازمه‌ي شهرنشيني و رفاه عمومي، برخورداري از خدمات‌دهي‌هاي زيربنايي به ويژه خدمت‌دهي تامين آب و دفع بهداشتي فاضلاب است كه مسئوليت ارايه‌ي آن در شهر از ۱۲ سال گذشته به عهده‌ي شركت‌هاي آب و فاضلاب نهاده شده است.

در حال حاضر حدود ۶۹ درصد از جمعيت كل كشور اعم از شهري و روستاهاي حاشيه‌ي شهرها (با جمعيت بيش از ۵/۴۵ميليون نفر) از خدمت‌دهي‌هاي شركت‌هاي آب و فاضلاب شهري و ۲۳درصد از جمعيت كل كشور (معادل ۱۶ ميليون نفر) به طور مستقيم و بقيه (۸ درصد، معادل ۵ ميليون نفر) به طور غيرمستقيم از خدمت‌دهي‌هاي شركت‌هاي آب و فاضلاب روستايي بهره‌مند مي‌باشند. اين نسبت به طور دايم رو به افزايش است.
در پايان سال ۱۳۸۱، بيش از ۷/۹۷درصد از جمعيت شهري همچنين حدود ۶۰% از جمعيت روستايي كشور از خدمت‌دهي‌هاي آب شرب و بهداشتي برخوردار بوده‌اند. در حالي كه در بخش فاضلاب، جمعيت تحت پوشش جمع‌آوري فاضلاب شهري به رقمي بالغ بر ۲۰ درصد و در سطح روستاها كمتر از ۵/۰ درصد رسيد.

تامين آب و دفع بهداشتي فاضلاب مراكز جمعيتي و سكونت‌گاهي، از جمله شاخص‌هاي اصلي توسعه‌ي پايدار بر اساس اصول و معيارهاي پذيرفته شده‌ي جهاني است.
رشد و توسعه‌ي بخش آب و فاضلاب منجر به ارتقاي سطح بهداشت عمومي، رفاه مردم و در نهايت توسعه‌ي جوامع با رويكرد به عدالت اجتماعي و توسعه‌ي پايدار خواهد شد. خوشبختانه طي سال‌هاي اخير اقدام‌هاي گسترده‌اي در جهت ظرفيت‌سازي بخش آب و فاضلاب و توسعه‌ي نهادي اين بخش به انجام رسيده و زمينه را براي فعاليت‌هاي آتي فراهم كرده است. اين در حالي است كه رشد سريع جمعيت شهرها و گسترش و ازدياد كانون‌هاي جمعيتي شهري، كيفيت و كميت منابع تامين كننده‌ي آب شرب و بهداشتي را در معرض مخاطره و ناپيداري قرار داده است.

نكته‌ي مهم اينكه منابع عموماً محلي بوده و شبكه‌هاي آبرساني هر شهر و منطقه به طور مستقيم تحت تاثير عوامل طبيعي همان منطقه مي‌باشند. به اين ترتيب، آسيب‌پذيري منابع تامين كننده‌ي آب شرب و بهداشتي، متاثر است عامل‌هاي طبيعي چون خشكسالي، سيل و نظاير آن و همچنين عامل‌هاي ناشي از فعاليت‌هاي انساني نظير توسعه‌ي صنايع، شهرسازي و مانند آن بسيار محتمل بوده و براي حفاظت كمي و كيفي اين منابع لازم است چاره‌ي جدي انديشيده شود.
در پايان سال ۱۳۸۱، در پي اقدام‌هاي گسترده‌ي وزارت نيرو در ايجاد تاسيسات تامين آب ش

رب و بهداشتي، ظرفيت اين تاسيسات به رقمي بالغ بر ۸/۶ ميليارد و ۸۰۰ ميليون مترمكعب به ترتيب براي شهرها و روستاها رسيده است. گرچه اين رقم‌ها در مقايسه با حجم كل منابع آب تجديدشونده‌ي كشور به نسبت كم و حدود ۵/۵درصد آن را تشكيل مي‌دهد، ولي به دليل عدم تطابق مراكز جمعيتي كشور با محل استقرار منابع آب و ظرفيت موجود آنها، تامين آب شهرها و روستاهاي كشور همچنان به عنوان يك عامل پيچيده و مواجه با چالش دايمي محسوب مي‌شود.
از سوي ديگر تكرار و استمرار خشكسالي و آثار ناشي از تغييرهاي اقليمي، دامنه‌ي خطر

آسيب‌پذيري تامين آب شرب و بهداشتي را افزايش داده، به طوري كه براي تامين آب شهرها و پاسخ‌گويي به تقاضاي روزافزون مردم، وزارت نيرو سال به سال ناگزير به انتخاب منابع جديد و انتقال آب از منابع دورتر به شهرهاست.
در راستاي پاسخ‌گويي به اين نياز، وزارت نيرو در سال‌هاي اخير، طرح‌هاي بزرگ آبرساني كه اغلب آنها داراي خط انتقالي به طول بيش از ۱۰۰ كيلومتر مي‌باشند، مطالعه و اجرا كرده است و تا كنون طرح‌هاي بزرگ آبرساني از زرينه‌رود و به تبريز و آبرساني از زاينده‌رود به يزد و خط دوم آبرساني از ميناب به بندرعباس و طرح آبرساني از شوشتر به اهواز و طرح آبرساني از چاه نيمه به زاهدان و …

احداث بهره‌وري شده است و طرح‌هاي بزرگ ديگري از جمله طرح آبرساني از زاينده‌رود به كاشان و طرح بزرگ آبرساني از سد كوثر به بندر لنگه و طرح آبرساني از سد قير به لارستان و … را در دست اجرا دارد.
طرح بزرگ آبرساني از سد دوستي به مشهد هم از جمله طرح‌هاي بسيار بزرگي است كه از ۲ سال گذشته در فهرست طرح‌هاي اجرايي برنامه‌ي سوم قرار گرفته است.
شايان ذكر است كه تاكنون اقدام‌هاي انجام شده به طور عمده حول محور تامين و انجام فعا

ليت در عرصه‌ي استحصال، انتقال و توزيع آب متمركز شده است. محدوديت منابع براي پاسخگويي به نياز آتي شهرها همزمان با انجام اقدام‌هاي سياسي، پرداختن به مديريت تقاضا يك ضرورت اجتناب‌ناپذير خواهد داد. لازمه‌ي دستيابي به نتيجه‌ي مطلوب در مديريت تقاضا، تدوين قوانين و مقررات مناسب در زمينه‌ي الگوي مصرف و تدوين و اعمال تعرفه‌هاي منطقي، استفاده از فناوري‌هاي پيشرفته، بهبود، بهره‌برداري و بهره‌وري از تاسيسات و مهمتر از همه، هنجارسازي و نهادينه ساختن فرهنگ صرفه‌جويي و مصرف بهينه در سطح جامعه است.

در بخش فاضلاب، مهمترين وظيفه‌ي وزارت نيرو، جبران عقب افتادگي‌هاي گذشته و تسريع در اجراي طرح‌هاي فاضلاب در كليه‌ي شهرهاي كشور با درنظر گرفتن اولويت مسايل زيست محيطي آنها است. با اجراي اين طرح‌ها نه تنها حدود ۳ ميليارد مترمكعب آب كافي براي كشاورزي در زمين‌هاي مستعد اطراف شهرها حاصل مي‌شود، بلكه به طور جدي از آلوده شدن محيط زيست شهري و روستايي، منابع آب و خسارت به ابنيه و تاسيسات شهرها جلوگيري مي‌شود و به ارتقاي سطح بهداشت و سلامت جامعه كمك خواهد شد. آثار مستقيم و غيرمستقيم اجراي طرح‌هاي فاضلاب، هم از لحاظ اقتصاد خانواده و هم از نظر اقتصاد ملي و اشتغال‌زايي، بسيار حائز اهميت است.
با اجراي اين طرح‌ها هزينه‌ي تامين دارو و درمان كشور به ميزان قابل توجهي كاهش مي‌يابد. همچنين منابع آبي موجود كه در واقع منبع اقتصادي و حياتي كشور مي‌باشند، از معرض تهديد نجات يافته و مقادير قابل توجهي آب براي مصارف غيرشرب استحصال مي‌شود.
از ديگر موضوعات مهم، نگرش جامعه به چرخه‌ي آب در محيط شهري و روستايي اعم از حوزه‌ي آبريز، منابع آب‌هاي سطحي و زيرزميني، خطوط انتقال و شبكه‌هاي آب شرب و بهداشتي و همچنين توجه به مسايل آب‌هاي سطحي شهرها، سيلاب‌ها و به ويژه جمع‌آوري، دفع و تصفيه فاضلاب مي‌باشد.

عدم توازن بين فعاليت‌هاي توسعه‌ي شهري و روستايي و توان طبيعي منابع آب و ناديده گرفتن اثرهاي ناشي از اين عدم توازن عواقب وخيم و جبران‌ناپذيري را بوجود خواهد آورد.
به دليل عدم نگرش جامع و موزون در طرح‌هاي كالبد ملي و آمايش سرزمين و عدم توجه به محوريت آب در اين گونه طرح‌ها، به طور روزافزون بحران‌هاي شهري و روستايي بروز مي‌كند كه ادامه‌ي اين روند مي‌توان كشور را با مشكلات جدي روبرو سازد.
فراگير كردن خدمت‌دهي آب و فاضلاب نياز به سرمايه‌گذاري وسيع دارد. با توجه به كمبود منابع مالي در كشور و بويژه در بخش آب و فاضلاب و حجم كار سنگيني كه بايد انجام شود، توجه به راهكارهاي تامين سرمايه چه از منابع عمومي و منابع داخلي شركت‌ها و مشاركت بخش خصوصي و منابع بين‌المللي حائز اهميت فراواني است. پايين بودن نسبي نرخ خدمت‌دهي‌هاي آب و فاضلاب در مقايسه با كشورهاي ديگر و پرداخت يارانه‌اي پنهان و آشكار توسط دولت در دهه‌هاي گذشته، ايجاب مي‌كند تا راهكارهاي جديدي براي پايداري بخش و اتكا به منابع غيردولتي جست و جو مي‌شود.

 

فصل دوم
بيلان آب در ايران و جهان
آب‌شناسان بر اساس روش‌هاي مختلف‌ محاسباتي، ارقام متفاوتي را براي حجم آب‌هاي كره‌ي زمين بيان كرده‌اند. آب‌شناس سرشناس روسي، شيكلومانوف در سال ۱۹۹۹، پراكندگي و توزيع آب‌هاي كره‌ي زمين را چنين اعلام كرده است (شكل زير).

برآورد مجموع آب‌هاي شور و شيرين كره‌ي زمين
مجموع حجم آب‌هاي كره‌ي زمين به تقريب ۴/۱ ميليارد كيلومتر مكعب است كه حدود ۵/۲درصد (حدود ۳۵ ميليون كيلومتر مكعب) آن را آب‌هاي شيرين تشكيل مي‌دهد.
حدود ۲۴ ميليون كيلومتر مكعب (۹/۶۸درصد) از اين مقدار آب شيرين، در يخ‌هاي قطبي و پوشش دائمي برف‌ها در نواحي كوهستاني انباشته شده است. حدود ۸ ميليون كيلومتر مكعب (۸/۳۰%) از آب‌هاي شيرين كره‌ي زمين در سفره‌هاي زيرزميني تا عمق ۲۰۰۰متر، رطوبت خاك، مرداب‌ها و نواحي جنگلي نهفته است. اين مقدار آب حدود ۹۷% از مجموع آب‌هاي قابل استفاده در

كاربري‌هاي گوناگون انساني را شامل مي‌شود.
حجم آب جاري در رودخانه‌ها و درياچه‌ها حدود ۳/۰ درصد (۱۰۵هزار كيلومتر مكعب)‌ از كل آب‌هاي شيرين كره‌ي زمين است.
همچنان كه گفته شد و در شكل زير نير به وضوح مشخص است، تمامي آب‌هاي شيرين كره‌ي زمين در يخ‌هاي قطبي، آبخوان‌هاي زيرزميني، درياچه‌ها و رودخانه‌هاي طبيعي، مخازن سدها و سرانجام در مرداب‌ها به شرح زير تجمع يافته است:

توزيع آب‌هاي شيرين در قاره‌هاي مختلف
يخ‌هاي قطبي
اين مناطق كه تنها حدود ۱۰% از پوشش خاكي كره‌ي زمين را شامل مي‌شود. بخش عمده‌اي از حجم آب شيرين كره‌ي زمين (۹/۶۸درصد) را به شكل كره‌ي يخي در خود جاي داده‌اند. بر اساس مطالعات زمين‌شناختي ايالات متحده، ۹۶درصد از آب‌هاي شيرين يخ‌زده، در قطب‌هاي شمال و جنوب انباشته شده است و تنها ۴رصد باقي مانده‌ي آن (۱۸۰هزار كيلومتر مكعب) در گستره‌يي به وسعت ۵۵۰ هزار كيلومترمربع در پوشش يخي كوه‌هاي بلند قرار دارد.

آب‌هاي زيرزميني
مجموع اين آب‌ها بيش از ۹۰درصد از حجم آب‌ شيرين قابل استفاده‌ي كره‌ي زمين را شامل مي‌شود. بر اساس اعلام بانك جهاني، دفتر برنامه‌ريزي توسعه‌ي سازمان ملل و دفتر محيط زيست ملل متحد، در سال ۱۹۹۸ تامين آب شرب بيش از ۵/۱ ميليارد نفر از ساكنان كره‌ي زمين به آب‌هاي زيرزميني وابسته بوده است. سالانه در حدود ۷۰۰-۶۰۰ كيلومتر آب از آبخوان‌هاي زيرزميني استحصال مي‌شود. اين مقدار حدود ۲۰درصد از مجموع استحصال جهاني آب را شامل مي‌شود.
درياچه‌ها
اغلب درياچه‌هاي آب شيرين در عرض‌هاي شمالي واقع است. قريب به نيمي از درياچه‌هاي كره‌ي زمين تنها در كانادا قرار دارد. بسيار از درياچه‌ها، به ويژه آنهايي كه در نواحي خشك قرار گرفته‌اند. به دليل تبخير و يا ورود زهآب‌ها، شور شده‌اند. درياي خزر، درياي مرده (درياي آرال) و درياچه‌ي بزرگ نمك در زمره‌ي بزرگترين درياچه‌هاي شور جهان قرار دارند كه روزگاري آب شيرين در آنها جريان داشت.
مخازن
درياچه‌هايي مصنوعي هستند كه در پشت ديواره‌هاي سدها ايجاد مي‌شوند. حجم آب انباشته شده در درياچه‌هاي سدهاي جهان در سال ۱۹۹۸ حدود ۴۲۸۶ كيلومتر مكعب تخمين زده شده است.

چرخه‌ي آب
تمامي آب‌هاي شور و شيرين كره‌ي زمين در مدار بسته‌اي به نام چرخه‌ي آب در گردش است. شيكلومانوف، برآورد كرده است كه هر سال در حدو ۸/۵۰۲ هزار كيلومترمكعب آب از سطح درياها و اقيانوس‌ها تبخير مي‌شود. ۹۰% از اين مقدار (۴۵۸هزار كيلومترمربع) دوباره به شكل بارش به اقيانوس‌ها و درياها باز مي‌گردد و مابقي آن (۸/۴۴هزاركيلومتر مكعب) به سطح خشكي‌ها مي‌بارد. مجموع آب در گردش در چرخه‌ي آب، سالانه حدود ۵۷۷ هزاركيلومتر مكعب برآورد شده است (شكل زير).

شماي كلي چرخه جهاني آب و اجزاي آن
ميزان بارندگي، تبخير و رواناب در قاره‌هاي مختلف كره‌ي زمين در شكل زير نشان داده شده است.

توزيع بارش، تبخير و رواناب‌هاي سطحي در قاره‌هاي مختلف
اين مقدار اگرچه در نگاه اول قابل توجه مي‌نمايد، اما به دليل آن كه اغلب آب‌هاي سطحي كره‌ي زمين از اجتماعات انساني دور هستند، تمامي آنها نه تنها قابل استفاده نيستند، بلكه جنبه‌هاي زيست محيطي و تخصيص مقادير قابل ملاحظه‌اي از آب‌هاي موجود براي پايداري اكوسيستم‌ها نيز بايد مدنظر قرار گيرد.

واقعيت‌هاي جهاني آب
بر اساس برآورد محققان، از مجموع آب‌هاي كره‌ي زمين، هر سال تنها رقمي بين ۱۴-۵/۱۲ هزاركيلومتر مكعب آن براي كاربري‌هاي انساني قابل استفاده است.
در بسياري از كشورهاي افريقايي، خاورميانه، غرب آسيا و برخي از كشورهاي اروپاي شرقي، حجم منابع آب شيرين قابل استفاده‌ي كره‌ي زمين از ۱۲۹۰۰ مترمكعب در سال ۱۹۷۰ به ۹۰۰۰ مترمكعب در سال ۱۹۹۰ و به كمتر از ۷۰۰۰ مترمكعب در سال ۲۰۰۰ تقليل يافته است.
در مناطق پرجمعيت آسيا، افريقا، مركز و جنوب اروپا، سرانه‌ي سالانه‌ي منابع آب تنها رقمي بين ۵۰۰۰-۱۲۰۰ مترمكعب است.
سرانه‌ي جهاني منابع آب مهار شده به دليل افزوني جمعيت، در سال ۲۰۲۵ به ۵۱۰۰ مترمكعب تقليل مي‌يابد. اين مقدار آب در صورتي كه به طور يكسان در بين ساكنان كره‌ي زمين توزيع شود، براي برطرف ساختن نيازهاي فردي كافي است، اما نبودن همخواني توزيع زماني و مكاني آب‌هاي مهار شده با نيازهاي زماني و مكاني اجتماع‌هاي انساني، اين مهم را در عمل ناممكن ساخته است.
برآورد دفتر برنامه‌ريزي توسعه سازمان ملل محتحد (UNDP) در سال ۲۰۰۲، حاكي از آن است كه تا سال ۲۰۲۵، افزون بر ۳ ميليارد نفر از حداقل سرانه‌ي آب شيرين (۱۷۰۰ مترمكعب در سال) محرومند و با كم‌آبي مواجه خواهند شد.

آسيا و خاورميانه كه ۶۰درصد جهان (در حدود ۶۷۴/۳ ميليارد نفر در سال ۲۰۰۰) ‌را در خود جاي داده است، تنها از ۳۶درصد رواناب‌هاي كره‌ي زمين برخوردار است. در مقابل در امريكاي جنوبي كه تنها ۶ درصد جمعيت جهان (به تقريب ۳۴۲ميليون نفر در سال ۲۰۰۰) در آن ساكن هستند، ۲۶ درصد رواناب‌ها را دارا است.
كاربري‌هاي جهاني آب
صرف‌نظر از نيازهاي زيست‌محيطي كه براي حفظ تعادل اكوسيستم و بقاي گونه‌هاي مختلف گياهان و جانداران ضروري است، كاربري‌هاي انساني آب به سه بخش كشاورزي، صنعت و شرب قابل تفكيك است.

بخش كشاورزي
بيشترين مصرف جهاني آب را بخش كشاورزي به خود اختصاص داده است. برآورد محققان نشان مي‌دهد كه در سال ۲۰۰۰، بخش كشاورزي ۶۷درصد از مجموع استحصال و ۸۶درصد از مصرف جهاني آب را دارا بوده است. انتظار مي‌رود در سال‌هاي آتي تقاضاي آب در بخش كشاورزي رو به ازدياد نهاده و در سال ۲۰۲۵ به ۱۲۰درصد در مقايسه با سال ۲۰۰۰ فزوني يابد.
در آسيا و افريقا، ۹۰-۸۵ درصد از مجموع آب‌هاي شيرين به مصرف كشاورزي مي‌رسد. در حالي كه در ايالات متحده تنها ۴۰ درصد از منابع آب شيرين به بخش كشاورزي تخصيص داده مي‌شود.
مجموع زمين‌هاي آبي زير كشت كره‌ي زمين در سال ۱۹۹۵ در حدود ۲۵۳ ميليون هكتار برآورد شده است. انتظار مي‌رود كه در سال ۲۰۱۰ اين مقدار به حدود ۲۹۰ و در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۳۰ ميليون هكتار فزوني يابد (شكل زير)

شكل الف) استحصال جهاني آب‌هاي شيرين در بخش كشاورزي در سال ۲۰۰۰

بخش صنعت
در مقياس جهاني، سهم صنعت از مجموع استحصال جهاني آب، رقمي در حدود ۲۰درصد است. از اين مقدار ۶۹-۵۷درصد در نيروگاه‌هاي برقي ـ آبي و نيروگاه‌هاي هسته‌اي، ۴۰-۳۰درصد در فرآيندهاي صنعتي و ۳-۵/۰درصد در نيروگاه‌هاي حرارتي به مصرف مي‌رسد. بيشترين حجم آب شيرين انباشته شده در درياچه‌هاي سدها صرف توليد انرژي برقي ـ آبي و آبياري زمين‌هاي كشاورزي مي‌شود. پيش‌بيني شده است حجم آبي كه سالانه از درياچه‌هاي سدها تبخير مي‌شود، معادل نيازهاي صنعتي، شهري و روستايي است (شكل زير).

شكل ب) استحصال جهاني آب‌هاي شيرين در بخش صنعت در سال ۲۰۰۰

بخش شرب
سهم اين بخش از مجموع استحصال جهاني آب، رقمي در حدود ۲۳-۱۵درصد است. سازمان يونسكو در گزارش سال ۲۰۰۰ خود، ميانگين مصرف سرانه‌ي آب در كشورهاي توسه يافته را رقمي در حدود ۸۰۰-۵۰۰ ليتر بر روز (معادل ۳۰۰مترمكعب در سال) و در كشورهاي در حال توسعه بين ۱۲۰-۶۰ ليتر بر روز (معادل ۲۰مترمكعب در سال) برآورد كرده است. بر اين اساس، ميانگين سرانه‌ي روزانه‌ي شرب شهري و روستايي آب در كشورهاي توسعه يافته حدود ۱۰ برابر بيشتر از كشورهاي در حال توسعه است.

سرانه آب استحصال شده در شهرهاي بزرگ بين ۶۰۰-۳۰۰ ليتر بر روز متغير است. در حالي كه در شهرهاي كوچك اين مقدار به ۱۵۰-۱۰۰ ليتر بر روز تقليل مي‌يابد. در كشورهاي در توسعه در آسيا، افريقا و امريكاي لاتين، سرانه‌ي آب استحصال شده حجمي بين ۱۰۰-۵۰ ليتر در روز است. در مناطقي كه با كمبود منابع آب كافي مواجه‌اند، اين رقم به ۶۰-۲۰ليتر در روز نيز مي‌رسد (شكل زير).

شكل ج) استحصال جهاني آب‌هاي شيرين در بخش شرب در سال ۲۰۰۰
در شكل زير، تغييرهاي جهاني استحصال و مصرف آب در كاربري‌هاي مختلف طي سال‌هاي ۲۰۲۵-۱۹۰۰ آمده است.

تغييرهاي جهاني استحصال و مصرف آب در كاربري‌هاي مختلف طي سال‌هاي ۲۰۲۵-۱۹۰۰

خدمت‌دهي‌هاي جهاني آب و فاضلاب در آغاز هزاره‌ي سوم ميلادي
طي سال‌هاي دهه‌ي ۱۹۹۰، جمعيت جهان با رشدي معادل ۱۵درصد، از ۰۶/۶-۲۷/۵ ميلياردنفر رسيد. در اين دهه به جمعيت ساكنان شهرها و روستاهاي جهان با ضريب‌هاي ۸ و ۲۵درصد افزوده شده و همچنان كه در جدول زير مشهود است، رشد جمعيت در قاره‌ي افريقا به تقريب ۲ برابر ميانگين جهاني رشد جمعيت است.

جدول ۱: جمعيت ساكن در كره‌ي زمين در سال‌هاي ۲۰۰۰-۱۹۰۰ (بر حسب ميليون نفر)
سال افريقا آسيا آمريكاي لاتين اقيانوسيه اروپا امريكاي شمالي ميانگين جهاني
۱۹۹۰ ۶۱۵ ۳۱۸۰ ۴۴۱ ۲۶ ۷۲۲ ۲۸۲ ۵۲۶۶
۲۰۰۰ ۷۸۴ ۳۶۸۳ ۵۱۹ ۳۰ ۷۲۹ ۳۱۰ ۶۰۵۵
درصد رشد ۵/۲۷ ۸/۱۵ ۷/۱۷ ۴/۱۵ ۱ ۹/۹ ۱۵

در پايان اين دهه (سال ۲۰۰۰)، براي ثابت ماندن سطح پوشش خدمت‌دهي‌هاي آب و فاضلاب، نسبت به ابتداي آن (سال ۱۹۹۰) بايد تاسيسات آبرساني جديد براي ۶۲۰ ميليون نفر و تسهيلات دفع بهداشتي فاضلاب براي ۴۳۵ ميليون نفر فراهم مي‌شد. در دهه‌ي پاياني قرن بيستم، ۷۸۹ ميليون نفر به ساكنان كره‌ي زمين افزوده شد. در اين مدت بخش خدمت‌دهي‌هاي آب و فاضلاب توانست ۸۱۶ ميليون نفر را به فهرست جمعيت بهره‌مند از آب سالم (معادل ۲۲۴ هزار نفر در روز به مدت ۱۰ سال) بيافزايد و براي ۷۴۷ ميليون نفر ديگر (معادل ۲۰۵ هزارنفر در روز به مدت ۱۰ سال)، تسهيلات دفع صنعتي فاضلاب فراهم كند.
بر اساس اعلام سازمان جهاني بهداشت (WHO) و صندوق حمايت از كودكان سازمان ملل متحد (UNICEF) در سال ۲۰۰۰ ميلادي، ۹/۴ ميلياردنفر (۸۲درصد) از ساكنان كره زمين از آب آشاميدني سالم بهره‌مند بوده‌اند، كه از اين تعداد در مقايسه با سال ۱۹۹۰، ۳درصد رشد داشته‌اند. هرچند كه در يك نگاه كلي، افزايش درصد جمعيت بهره‌مند از آب سالم مشهود است، اما به دليل رشد طبيعي جمعيت، مهاجرت به شهرها و افزوني جمعيت حاشيه‌نشين، در سال ۲۰۰۰، درصد جمعيت شهري برخوردار از آب سالم نسبت به ابتداي اين دهه تقليل يافته است.

در دهه‌ي پاياني قرن بيستم، جمعيت بهره‌مند از خدمت‌دهي‌هاي بهداشتي فاضلاب از ۹/۲ميليارد نفر (۵۵درصد) در سال ۱۹۹۰ به ۶/۳ ميليارد نفر (۶۰درصد)‌ رسيد. در اين مدت ۷۴۷ ميليون نفر به جمعيت برخوردار از تسهيلات بهداشتي دفع فاضلاب افزوده شده است.
به رغم تلاش‌هاي انجام شده در اين دهه، در آغاز هزاره‌ي سوم ميلادي، حدو ۶/۱ (۱/۱ ميليارد نفر)‌ از مردم جهان از دسترسي به آب آشاميدني سالم (شكل الف)‌ و ۵/۲ آنان (۴/۲ميليارد نفر) از تسهيلات بهداشتي دفع فاضلاب (شكل ب) محروه بوده‌اند كه اغلب آنان در آسيا و افريقا ساكن هستند.

شكل الف) توزيع جمعيت محروم از آب سالم در مناطق مختلف جهان

شكل ب) توزيع جمعيت فاقد تسهيلات دفع بهداشتي فاضلاب در مناطق مختلف جهان

حدود نيمي از مردم آسيا از تسهيلات بهداشتي فاضلاب محروم هستند و از هر پنج آفريقايي، دو نفر به آب سالم دسترسي ندارند. اين در حالي است كه در مقياس منطقه‌اي و در مقايسه با شهرها، سطح و پوشش خدمت‌دهي‌هاي آب و فاضلاب در روستاهاي اين دو قاره به مراتب كمتر از شهرهاست. در مقياس جهاني، بيش از نيمي از جمعيت محروم از تسهيلات بهداشتي دفع فاضلاب، در نواحي روستايي ساكن هستند. اين رقم در برخي گزارش‌‌ها حتي تا ۸۰درصد (۲ ميليارد نفر) نيز اعلام شده است. بهره‌مندي اين تعداد جمعيت روستايي از تسهيلات بهداشتي دفع فاضلاب، نيازمند حداقل ۲۰ سال تلاش برنامه‌ريزي شده است.
در اين دهه نسبت جمعيت شهرنشين به روستانشين از ۵/۴۳درصد در سال ۱۹۹۰ به ۴۷ درصد در سال ۲۰۰۰ افزايش يافت و پيش‌بيني مي‌شود كه تمايل به شهرنشيني و افزوني نسبت شهرنشينان به روستاييان در افريقا، آسيا و امريكاي لاتين و كارائيب در سال‌هاي آينده نيز همچنان رو به افزايش خواهد بود.
در نگاه جهاني، چشم‌انداز بخش آب و فاضلاب در آغاز هزاره‌ي سوم ميلادي با چالش‌هاي متعددي روبروست. جمعيت شهري در افريقا، آسيا، امريكاي شمالي و حوزه درياي كاراييب به طور فزاينده‌اي رو به افزايش است و همين امر تلاش‌هاي در حال انجام را براي افزايش سطح زير پوشش خدمت‌دهي‌ها با كندي مواجه مي‌كند. در ۲۵ سال آينده، جمعيت شهري قاره‌ي افريقا به دو برابر فزوني خواهد يافت. در اين مدت به جمعيت شهرنشيني در امريكاي لاتين و حوزه كاراييب حدود ۵۰ درصد افزوده خواهد شد.

در كنار افزوني جمعيت، برخورداري جمعيت اندكي از روستاييان از خدمت‌دهي‌هاي آب و فاضلاب از ديگر دشواري‌هاي اين بخش است. در افريقا، آسيا، امريكاي لاتين و حوزه‌ي درياي كاراييب، پوشش روستايي تسهيلات بهداشتي دفع فاضلاب، تنها نصف مناطق شهري است. در روستاهاي اين قاره‌ها، ۲ ميلياد نفر از خدمت‌دهي‌هاي فاضلاب و يك ميليارد نفر از آبرساني سالم محروم هستند.

بر اساس هدف‌هاي تعريف شده در آخرين اجلاس شوراي جهاني آب (۲۲-۱۷مارس ۲۰۰۰) تا سال ۲۰۱۵ بايد جمعيت محروم از خدمت‌دهي‌هاي بهداشتي آب و فاضلاب به نصف تقليل يابد و تا سال ۲۰۲۵، تمامي ساكنان كره‌ي زمين از آب سالم و تسهيلات دفع بهداشتي فاضلاب بهره‌مند باشند. براي دستيابي به هدف‌هاي تعيين شده براي سال ۲۰۱۵، ۲/۲ ميليارد نفر در قاره‌هاي آفريقا، آسيا و كشورهاي آمريكاي لاتين نيازمند تسهيلات بهداشتي دفع فاضلاب هستند و ۵/۱ ميلياردنفر بايد از آب سالم برخوردار شوند. به تعبير ديگر، در اين قاره‌ها بايد در ۱۵ سال آينده، هر روز به ۲۸۰ هزار

نفر آبرساني جديد و به ۳۸۴هزار نفر تسهيلات جديد فاضلاب ارائه شود.
بر اين اساس در دهه‌ي پيش روي، خدمت‌دهي‌هاي شهري به ويژه در بخش آب و فاضلاب با چالش‌ها و موانع عمده روبروست و در بخش روستايي براي تحقق هدف‌هاي سال ۲۰۲۵، حدود ۳ ميليارد نفر نيازمند آبرساني جديد و بيش از ۴ ميليارد نفر نيازمند تسهيلات دفع بهداشتي فاضلاب هستند.
همچنان كه در شكل‌هاي زير مشهود است، در مقياس جهاني، پوشش سطح خدمت‌دهي‌هاي آب و فاضلاب در دهه‌ي گذشته از رشد محسوسي برخوردار بوده است و نه تنها ناشي از رشد

طبيعي جمعيت، بلكه پيامد مهاجرت‌هاي گسترده و مستمر از روستاها به شهرها است. همخواني نداشته و به همين سبب به رغم افزوده شدن ۸۱۶ ميليون نفر به جمعيت برخوردار از آب سالم، پوشش آب‌رساني شهري از ۹۵درصد در سال ۱۹۹۰ به ۹۴درصد در سال ۲۰۰۰ تقليل يافته است.

شكل الف) پوشش جهاني خدمت‌دهي‌هاي فاضلاب شهري و روستايي در سال‌هاي ۱۹۹۰٫۲۰۰۰

شكل ب) پوش جهاني آب‌رساني شهري و روستايي در سال‌هاي ۱۹۹۰٫۲۰۰۰

در شكل‌هاي زير، به ترتيب پوشش آبرساني و تسهيلات فاضلاب در كشورهاغي در حال توسعه كه اغلب آنها در قاره‌هاي آفريقا، آسيا و كشورهاي امريكاي لاتين حوزه‌ي كارايي قرار دارند، ارائه شده و همچنان كه مشهود است، تغييرهاي آن با مقادير كمتر، با تغيير جهاني همخواني دارد.

شكل الف) پوشش خدمت‌دهي‌هاي فاضلاب شهري و روستايي در كشورهاي در حال توسعه در سال‌هاي ۱۹۰۰٫۲۰۰

شكل ب) پوشش آب‌رساني شهري و روستايي در كشورهاي در حال توسعه در سال‌هاي ۱۹۹۰٫۲۰۰۰
در اشكال زير، به ترتيب سطح پوشش آب‌رساني و خدمت‌هاي فاضلاب در قاره‌هاي مختلف جهان به استثناي اقيانوسيه و كشورهاي امريكاي شمالي به تفكيك ارائه شده است و همچنان كه در اين شكل‌ها منعكس است، پوشش جهاني خدمت‌دهي‌هاي فاضلاب (۴۰درصد) ‌كمتر از آبرساني (۸۲درصد) ‌است.

شكل الف) پوشش خدمت‌دهي‌هاي فاضلاب در برخي از مناطق جهان در سال ۲۰۰۰

شكل ب) پوشش آبرساني در برخي از مناطق جهان در سال ۲۰۰۰