افزایش چربی خون

مقدمه
افزايش چربي خون از جمله بيماريهاي مزمن است كه به دليل اختلالات متابوليسمي ناشي از عوامل متعدد ايجاد مي‌شود. با اينكه داروهاي كاهندۀ چربي خون در دسترس هستند هنوز اين بيماري يكي از عوامل مهم در تشديد بيمـاريهـاي قلبي ـ عروقي در بيمـاران مبتلا به ديابت، فشار خون بالا و بيماران قلبي عروقي مي‌باشد.

عواملي مانند عدم رضايت بيماران از مصرف داروهاي رايج كاهندۀ چربي خون، بروز عوارض جانبي ناشي از مصرف بيش از حد و طولاني اين داروها، بيماريهاي ناشي از افزايش چربي خون و هزينه‌هاي تحميلي بر بيماران موجب شده است كه تمايل به درمانهاي جايگزين و سنّـتي افزايش يابد.
مصرف گياهان داروئي و ميوه‌جات علاوه بر كاهش هزينه‌هاي درمان نتايج رضايت‌بخشي در عوارض افزايش چربي خون بالا در بسياري از جوامع داشته است. بايد توجه داشت كه تمايل به مصرف گياهان داروئي كاهش دهندۀ چربي خون در اكثر جوامع حتي در كشورهاي پيشرفته نيز بطور گسترده‌اي عموميت يافته است.
مصرف اين گياهان بخصوص زماني كه درمانهاي رايج قادر به كنترل بيماري نباشند، چشمگير مي‌باشد (فصلنامۀ گياهان داروئي، حسن فلاح حسيني). رژيم غذايي و مصرف گياهان داروئي مؤثر بر چربي خون ميانگين كلسترول تام و تري گليسيريد (T.G) و ليپوپروتئين با دانسيتۀ كم (LDL) و نسبت كلسترول توتال و ليپوپروتئين با دانسيتۀ زياد (HDL) را نسبت به قبل از درمان كاهش داده و ميزان (HDL) را افزايش داده است (تحقيقات باليني باريج اسانس، دكتر طوبي كاظمي ـ دكتر حسين پناهي).

كلسترول چيست؟

كلسترول ماده‌اي است از جنس چربي كه در تمام سلول‌هاي بدن وجود دارد و در ساخت ديوارۀ سلولي و برخي هورمون‌ها نقش مهمي ايفا مي‌كند. مولكول‌هـاي چربي پس از جذب از روده در سيستم گردش خـون توسـط كلستـرول حمـل مي‌شونـد. قسمت اعظــم كلستـرول در داخـل بـدن و توسـط كبـد ساخته مي‌شود و بقيـۀ آن بـا مصـرف غذاهـاي پُـر كلسترول و پُـر چرب وارد بـدن مي‌شـود (سـايت: www.tebyan.com).
بالا بودن كلسترول
بالا بودن سطح چربي خون ممكن است منجر به تصلّب شرائين و افزايش خطر سكته‌هاي قلبي شود. وجود چربي اشباع شدۀ بيش از اندازه در رژيم غذايي ممكن است عامل آن باشد اما ارثي بودن آن هم قابل انكار نيست. كلسترول براي بسياري از اعمال بدن لازم است و ذاتاً خطرناك نمي‌باشد.

انواع كلسترول

۱- كلسترول LDL (بد)
اين نوع كلسترول خاصيت چسبندگي دارد و به راحتي به جدار داخلي ديوارۀ رگها مي‌چسبد و باعث باريك شدن و در نهايت انسداد مجراي داخلي رگها مي‌گردد. از اين رو به كلسترول بد معروف است.
۲- كلسترول VLDL (خوب)
اين نوع كلسترول مولكول‌هاي چربي را از كبد به ديگر قسمت‌هاي بدن حمل مي‌كند و بعد از انتقال چربي به بافت‌ها، تبديل به كلسترول LDL مي‌گردد.
۳- كلسترول HDL (خوب)
اين نوع كلسترول، كلسترول‌هاي LDL موجود در طول ديواره‌هاي رگها را پيدا كرده و به آنها مي‌چسبد و آنها را از جدارۀ رگها پاك مي‌كند و از باريك شدن و انسداد رگها جلوگيري مي‌نمايد. به همين دليل به كلسترول خوب معروف است.
بطور كلي براي تشخيص بالا بودن چربي خون اندازه‌گيري دو نوع چربي خون يعني كلسترول و تري گليسيريد انجام مي‌شود (سـايت: www.tebyan.com).
افزايش كلسترول خون
افراد زيادي دچار مشكل بالا بودن كلسترول خون هستند. كلسترول مادۀ موم مانندي شبيه به چربي است كه توسط كبد ساخته مي‌شود و در تمامي سلولهاي بدن وجود دارد. بدن ما به كلسترول نياز دارد تا بتواند هورمونها و بعضي ويتامينها و نيز ديوارۀ سلولي را بسازد و وظايف مهم ديگري را انجام دهد.

قسمت عمدۀ چربي خون به صورت كلسترول مي‌باشد. گر چه مقادير محدود كلسترول براي بدن لازم است ليكن بالا بودن ميزان آن مي‌تواند موجب تصلّب شريانها و افزايش خطر حملۀ قلبي و سكته‌هاي قلبي و مغزي شود و هر چه جزء بيشتري از كلسترول خون از كلسترول(HDL) ت
پژوهشگران طي بررسي‌هاي زياد متوجه شده‌اند كه ميزان بالاي كلسترول خون هميشه خطرآفرين است و به ازاي هر ۱% افزايش ميزان كلسترول خون، خطر حملۀ قلبي تقريباً ۲% افزايش مي‌يابد و به ازاي هر ۱% كاهش كلسترول خون احتمال وقوع حملات قلبي ۲% كم مي‌شود. به عنوان مثال اگر كلسترول خون فردي ۲۰% كاهش يابد، احتمال خطر قلبي در وي ۴۰% كم مي‌شود.
عموماً اگر ميزان كلسترول بدن شما كمتر از ۲۰۰ ميلي‌گرم در دسي‌ليتر باشد، ميزان آن در حد خوبي است (پايان‌نامه، دكتر عليرضا آثاررخ، ۶۹۰۲ كلسترول).
۱- اسيدهاي چرب اشباع شده
اسيد چرب بـا ۲ كربن (۲C)، اسيد استيك در چربيها يافت نمي‌شود اما اولين اسيد چرب اسيد بوتريك( ۴C) كه اولين بار در كره مشاهده گرديد. اسيدهاي چرب اشباع معمولاً داراي مولكول‌هاي فاقد شاخۀ جانبي هستند.
اسيد چرب اشباع با ۸ كربن در حرارت معمولي مايع است كه در چربي شير يافت مي‌شود. با افزايش تعداد كربنها در ساختار اسيدهاي چرب اشباع شده بيش از ۱۰ كربن به صورت جامد مي‌باشند. با افزايش تعداد كربنهاي اسيد چرب نقطۀ ذوب، وزن مولكولي و ويسكوزيته افزايش مي‌يابد. اسيدهاي چرب كاپريك (۱۰C)، ميرستيك (۱۴C) و لوريك (۱۲C) در چربيهاي نارگيل و روغن هستۀ نخل وجود دارد.
ميزان اسيدهاي چرب پالمتيك (۱۶C) و استئاريك (۱۸C) موجود در چربيها متفاوت مي‌باشند. بخصوص روغن پالم (نخل) سرشار از اسيد پالمتيك بوده اما بافت چربي حيواني (پيه) سرشار از اسيد استئاريك است.
۲- اسيدهاي چرب اشباع نشده
اسيدهاي چرب اشباع نشده داراي يك، دو و يا سه گروه آليل مي‌باشند و به مقدار بيشتري نسبت به اسيدهاي چرب اشباع شده در ساختمان تري گليسيريد شركت مي‌كنند.

اسيدهاي چرب اشباع نشده براي اغلب حيوانات و انسانها ضروري هستند زيرا اسيدهاي چرب اشباع نشده در بدن آنها سنتز نمي‌شوند لذا بايد اين اسيدهاي چرب در جيرۀ غذايي روزانۀ حيوان و انسان وجود داشته باشد.
بيشترين ميزان اسيدهاي چرب اشباع نشدۀ موجود در چربيها و روغنها را گروه (۱۸C) تشكيل مي‌دهند. اين اسيدها با پيشوند امگا نشان داده مي‌شوند. مهمترين آنها اسيد اولئيك (۱

: ۱۸C) (امگا ۹) با يك پيوند مضاعف، اسيد لينولئيك (۲ : ۱۸C) (امگا ۶) با دو پيوند مضاعف جزء اسيدهاي چرب ضروري محسوب مي‌شوند زيرا بدن قادر به سنتز آن نيست و يا اسيدهاي چرب اشباع نشده با چند پيوند مضاعف اسيد لينولئيك (امگا ۶) توسط گياهان سنتز مي‌شود و نقش تغذيه‌اي مهمي را به عنوان يك اسيد چرب ضروري به عهده دارد. جدول (۱) درصد اسيدهاي چرب در تركيب با گليسرول را در بعضي از روغنها و چربيها نشان مي‌دهد.

 

جدول (۱) ـ درصد اسيد چرب تركيب شدۀ موجود در روغنها و چربيها
روغن يا چربي اسيد ميرستيك ۰=۱۴C اسيد پالمتيك
۰=۱۶C اسيد استئاريك
۰=۱۸C اسيد اولئيك
۱=۱۸C اسيد لينولئيك
۲=۱۴C اسيدهاي‌چرب اشباع‌نشده‌چند پيوندي
كره ۱۱ ۲۶ ۱۱ ۳۰ ۲ ۱
چربي ۱ ۲۴ ۱۸ ۴۲ ۹ ۰
مارگارين ۵ ۲۳ ۹ ۳۳ ۱۲ ۱
مارگارين‌(پلي‌غيراشباع) ۱ ۱۲ ۸ ۲۲ ۵۲ ۱
روغن ماهي ۵ ۱۵ ۳ ۲۷ ۷ ۴۳
روغن زيتون ۰ ۱۲ ۲ ۷۳ ۱۱ ۱
روغن پالم ۱ ۴۰ ۴ ۴۵ ۹ ۰
روغن كلزا ۰ ۰ ۱ ۲۴ ۱۵ ۱۰

روغن ذرت ۰ ۱۲ ۲ ۳۱ ۵۳ ۲
روغن لوبياي سويا ۰ ۱۰ ۴ ۱۴ ۵۳ ۷
روغن آفتابگردان ۰ ۶ ۶ ۳۳ ۵۸ ۰
روغن گلرنگ ۰ ۷ ۲ ۱۳ ۷۴ ۰

جدول (۲) ـ منابع چربيهاي اشباع شده و اشباع نشدۀ چند پيوندي
چربيهاي اشباع شده به مقدار زياد فرآورده‌هاي شير

گوشت
مواد غذايي ديگر كره، خامه، شير، پنير
جگر، گوشت بره، گوشت گاو
روغن نارگيل، روغن هستۀ پالم، روغن پالم، مارگارين جامد، پيه
چربيهاي اشباع نشدۀ چند پيوندي به مقدار زياد روغنهاي نباتي

ميوه‌هاي گردويي
مارگارين روغن ذرت، روغن لوبياي سويا، روغن گلرنگ، روغن ‌آفتابگردان
بيشتر آنها به جز ميوه‌هاي ‌نارگيلي
بسياري از انواع مارگارين مخصوصاً مربوط به لوبياي سويا و دانۀ آفتابگردان

اسيدهاي چرب ضروري
اسيدهاي چرب اشباع نشدۀ چند پيوندي (PUFA) در تغذيۀ انسان اهميّت ويژه‌اي دارند. چون بعضي از آنها براي بدن ضروري هستند زيرا بدن نمي‌تواند آنها را بسازد و بنابراين بايد از طريق غذا تأمين شوند. مهمترين اسيدهاي چرب ضروري (EFA) اسيد لينولئيك است كه به مقدار زياد در روغن‌هاي استخراج شده از دانه‌هاي ذرت، لوبياي سويا و آفتابگردان يافت مي‌شود. اسيد آراشيدونيك را نيز اغلب به عنوان يك اسيد چرب ضروري مي‌شناسند هر چند اگر بطور قاطع صحبت شود واقعاً چنين نيست چون مي‌تواند در بدن از اسيد لينولئيك ساخته شود.

اهميّت اسيد لينولئيك در تغذيه
مهمترين اسيد چرب اشباع نشده از بُعد تغذيه اسيد لينولئيك (۲ : ۱۸C) مي‌باشد. چنانچه ذكر شد اين اسيد چرب در بدن سنتز نمي‌شود لذا بايد توسط مواد غذايي تغذيه شود. كمبود اسيد لينولئيك در جيرۀ غذايي باعث بيماري تصلّب شرائين (انسداد عروق) در انسان مي‌شود كه نهايتاً منجر به سكتۀ قلبي خواهد شد. اين اسيد چرب اشباع نشده در سلامتي انسان نقش اساسي دارد كه عبارتند از:
۱- ترميم بافتهاي مجروح
۲- سلامتي پوست

۳- در مكانيسم رشد و تكامل
۴- سازندۀ پروستاگلاندين
بيوسنتز اسيد لينولئيك به پروستا

گلاندين
اسيد لينولئيك تغذيه شده مي‌تواند در بدن انسان به پروستاگلاندين تبديل شود. نمودار (۱) بيوسنتز اسيد لينولئيك به پروستاگلاندين را نشان مي‌دهد.
اسيد لينولئيك (امگا ۶)
د ـ هموگامالينولئيك اسيد
اسيد آراشيدونيك
ايكزاپنتانيك اسيد
پروستاگلاندين ترمبوزكزان

پروستاگلاندين باعث سنتز ايكوزانوئيدها مي‌شود كه از لحاظ بيولوژيكي يك هورمون فعال‌كنندۀ بافتها مي‌باشد. ايكوزانوئيدها نقش اساسي در سنتز ترمبوژنازها، اريتروژنازها و تنظيم فشار خون دارد.
ايكوزانوئيدها مي‌توانند از رسوب چربيها و تشكيل پلاكتها و يا به عبارتي از تصلّب شرائين جلوگيري نمايند. هر فرد مي‌تواند احتياج روزانۀ اسيد لينولئيك خود را با تغذيۀ روغنهاي گياهي مانند روغنهاي گلرنگ، آفتابگردان، سويا، پنبه‌دانه، بادام زميني و كلزا تأمين نمايد. جدول (۳) ميزان اسيد لينولئيك موجود در روغنهاي گياهي، چربيهاي حيواني و روغن آبزيان بر حسب درصد را نشان مي‌دهد.
جدول (۳) ـ ميزان اسيد لينولئيك موجود در روغنهاي گياهي و چربيهاي حيواني بر حسب درصد
روغنها درصد چربيها درصد
روغن گلرنگ ۷۵-۸۰ چربي خوك ۱-۱۰
روغن آفتابگردان ۶۵-۷۵ چربي گاو ۱-۲
روغن سويا ۵۵-۶۵ چربي گوسفند ۲-۵
روغن پنبه‌دانه ۴۲-۴۸ چربي مرغ ۱۰-۲۰
روغن ذرت ۴۰-۵۵ كره ۵/۰-۳
روغن كلزا ۲۰-۱۸ روغن وال ۱-۵
روغن بادام زميني ۱۵-۲۰ روغن ماهي هرينگ ۲-۵
روغن پالم ۸-۱۲
روغن زيتون ۶-۱۰
روغن نارگيل ۱-۳
روغن هستۀ نخل ۱-۲

ميزان مناسب كلسترول خون چقدر است؟
اگر كلسترول خون شخصي كمتر از ۲۰۰ ميلي‌گرم در دسي‌ليتر خون باشد نشانۀ بسيار خوبي براي سلامتي يك قلب سالم است اما اگر كلسترول خون بين ۲۰۰ تا ۲۳۹ ميلي‌گرم در دسي‌ليتر خون باشد شخص در معرض خطر بالا رفتن كلسترول و خطر ابتلا به حملۀ قلبي قرار دارد و زماني كه كلسترول خون بالاتر از ۲۴۰ ميلي‌گرم در دسي‌ليتر خون باشد خطر حملۀ قلبي را بايد جدي گرفته و حتماً ميزان آن را بوسيلۀ دارو و رژيم غذايي و يا هر دو كاهش داد.
اگر فردي همراه با كلسترول بالا مبتلا به فشار خون بالا نيز باشد احتمال خطر حملۀ قلبي به ۶ برابر مي‌رسد و اگر اين فرد سيگاري هم باشد احتمال خطر به ۲۰ برابر يا بيشتر خواهد رسيد.
روشهاي عمدۀ كاهش چربي خون (كلسترول) و كنترل آن

حتي‌الامكان از مصرف چربيهاي مضر كاسته شود و به جاي آن مقدار محدودي از چربيهاي مفيد مصرف شود.
چربيهاي مضر عبارتند از: چربيهاي حيواني كه در گوشت مرغ و گوشت قرمز وجود دارند، چربيهاي موجود در لبنيات، كره، روغن نباتي جامد، روغن نارگيل و روغن هستۀ نخل.
چربيهاي مفيد عبارتند از: روغن زيتون، روغن آفتابگردان، روغن سويا، روغن ذرت، چربي موجود در گردو و فندق، ماهي‌هاي چرب و چربي‌هايي كه در دماي محيط مايعند (درمان بيماريها به كمك داروهاي گياهي، مهندس ميرزا قاسمي).
مواد غذايي غير مجاز براي افراد داراي كلسترول بالا
غذاهاي سرخ شده ـ لبنيات پُر چرب ـ غذاهاي آماده مانند سوسيس، كالباس و پيتزا ـ چربيهاي اشباع شده مانند روغنهاي حيواني و گياهي جامد و كره ـ امعاء و احشاء حيواني مانند دل، جگر، قلوه، سيرابي و مغز ـ ميگو و گوشتهاي پر چرب (حتي‌الامكان بايد چربيهاي قابل رؤيت جدا شوند) ـ دسرهاي چرب ـ انواع كلوچه، كيك، شيرينها مخصوصاً شيريني تر ـ روغن نارگيل ـ سس‌هاي سالاد ـ انواع شكلات، چيپس و پفك ـ زردۀ تخم‌مرغ هم محدود به ۳-۲ عدد در هفته مي‌شود.
تأثير رژيم غذايي در كاهش كلسترول خون
با ايجاد تغيير در نوع غذاها مي‌توان ميزان كلسترول خون را كاهش داد. مقدار

كلسترول خون تحت تأثير مواد غذايي مصرفي و نيز ارث مي‌باشد اما با كاهش چربيهاي غذايي مي‌توان زمينۀ ارثي را تا حدودي كنترل نمود. كاهش كلسترول خون با كاهش دريافت كلسترول چربي رژيم و افزايش مصرف فيبرهاي غذايي محلول و ثابت نگه داشتن وزن در حد مناسب امكان‌پذير است.