مقدمه
پدیده رو به رشد “جهانی شدن اقتصاد” در دو دهه ی اخیر تمام ارکان جوامع مختلف را تحت تأثیرقرار داده و و تغییرات عمده ای را در نظامهای اقتصادی و اجتماعی کشورها به وجود آورده است .

نقش کشورهای توسعه یافته در جهت دهی به این پدیده بر اساس منافع خود و شتاب جهانی شدن اقتصاد در دگرگون سازی نظامهای سنتی ، این نگرانی را برای کشورهای ضعیف و کمتر توسعه یافته ایجاد کرده است که در آینده ای نه چندان دور بیشتر سرمایه های خود را به علت تغییرات پیشبینی نشده “روند جهانی شدن” از دست خواهند داد.

در چنین شرایطی بدیهی است کشورهایی که بیشترین میزان تأثیر گذاری را بر پدیده جهانی شدن اقتصاد دارند، از توان ضربه پذیری کمتری برخوردار خواهند بود . حتی قادرند حرکات آینده اقتصاد جهانی را پیشبینی کنند و رفتارهای خود را با آرایشهای بعدی این پدیده سازگار نمایند.
اینک اقتصاد جهانی به مرجله ای رسیده است که برای اثر گذاری در آن باید رویه های مشترک اقتصادی و اجتماعی میان ملل مختلف را ساماندهی کرد و برآیند نیروهای متحد را برای حضور فعال در عرصه های تصمیم گیری جهانی به کار گرفت.بنابراین کشورهای کمتر توسعه یافته برای ایفای نقشی مؤثردر اقتصاد جهانی ، راهی جز وحدت رویه با ملل هم فرهنگ خود و روی آوردن به همگرایی های منطقه ای ندارند.

حتی ممالک توسعه یافته صنعتی نیز امروزه برای بهره گیری از منافع اقتصاد نوین جهانی به حضور در اتحادیه های منطقه ای و تقویت همکاری های متقابل می اندیشند و سعی دارند به نوعی در بلوک های اقتصادی اطراف مشارکت کنند تا بر قدرت اعمال نفوذ خود در اقتصاد جهانی بیفزایند.
ملل مسلمان علی رغم آنکه ۸ درصد از تجارت بین المللی را در اختیار دارند ولی تا کنون نمای

ل چندانی به ایجاد ارتباط اقتصادی با یکدیگر نشان نداده اند . بر اساس آمار در سال ۱۹۹۹ تنها ۱۰ درصد از مبادلات بازرگانی کشورهای اسلامی با همسایگان مسلمان خود صورت گرفته و به عبارت دیگر ۹۰ درصد احتیاحات ملل مسلمان توسط کشورهای غیر اسلامی تأمین شده است. این در حالیست که بسیاری از نیازمندی های کشورهای اسلامی در دیگر ممالک مسلمان یافت می شود و عدم شناخت نسبت به توانمندی های مکمل در این کشورها موجب کاهش همکاری های منطقه ای شده است .

هر چند همگرایی های مهمی نظیز سازمان کنفرانس اسلامی، شورای همکاری کشورهای حوزه خلیج فارس ،سازمان همکاریهای اقتصادی (اکو) و گروه (دی-۸) در سالهای اخیر برای توسعه ارتباطات صنعتی و بازرگانی میان کشورهای اسلامی تلاش های زیادی کرده اند ولی کمبود اطلاعات در زمینه استعدادهای کشاورزی ، فنی، تجاری و خدماتی موجب شده تا سطح همکاری های اقتصادی مشترک در کشورهای اسلامی محدود باشد.
سرزمینهای اسلامی که بین ۲۰ درجه طول غربی و ۱۴۰ درجه طول شرقی و نیز بین ۱۰ درحه عرض حنوبی و ۵۰ درجه عرض شمالی از خط استوا واقع شده اند توانمندی های شناخته شده زیادی در زمینه انرژی های فسیلی ، مواد معدنی ، محصولات کشاورزی و صنایع وابسته به این مواد دارند.
بیش از یک سوم ذخایر نفت و قریب به ۷۰ درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در کشورهای اسلامی نهفته است. همچنین ۴۰ درصد از ذخایر فسفات ،۳۸ درصد از ذخایر بوکسیت ،۳۷ درصد از ذخایر قلع،۱۵ درصد از ذخایر اورانیوم و ۱۲ درصد از ذخایر کروم جهان متعلق به ملل مسلمان حهان است. منابع معدنی دیگری چون سنگ آهن، زغال سنگ، مس، سرب،روی، مبکا، پتاس، برمیت، کبالت، سنگهای ساختمانی و لاتریت به وفور در کشورهای اسلامی یافت می شود.

آشنایی مسلمانان با ویژگی ها ، خصوصیات،و ظرفیت های یکدیگر ، انگیزه ایجاد همکاری های متقابل را در میان آنها تقویت می کند و توسعه مناسبات اقتصادی ممالک اسلامی ،جهان اسلام را که تا کنون در حد یک وحدت ایدﺋولوژیک مطرح بوده است به یک بلوک اقتصادی تبدیل می کند.
تحقق این هدف متعالی همانطور که پیشتر گفته شد در نخستین گام نیازمند شناخت شفاف صنعتگران ، تولید کنندگان و تجّار مسلمان از توانمندی های سایر کشورهای اسلامی است.
 در این مجموعه کشورهایی مورد تحلیل قرار داده شده که با کشور عزیزمان ایران مرز مشترک آبی یا خاکی دارند.

الف) جغرافیای طبیعی و ویژگی های اقلیمی
جمهوری آذربایجان با ۸۶ هزار و ۶۰۰ کبلومتر مربع مساحت در قاره آسیا و در۴۶ درجه طول شرقی و ۳۹ درجه عرض شمالی واقع شده است. منطقه نخجوان که ۵ هزار و ۵۰۰ کیلومتر مربع از خاک این کشور را تشکیل می دهد توسط جمهوری ارمنستان از سرزمین اصلی جدا افتاده است. همچنین ۴ هزار و ۴۰۰ کیلومتر مربع از اراضی جنوب غربی آذربایجان در منطقه (قره باغ) به صورت خود مختار اداره می شود.
جمهوری آذربایجان از سمت غرب به طول ۵۶۶ کیلومتر با جمهوری ارمنستان،از سمت جنوب به طول ۴۳۲ کیلومتر با جمهوری اسلامی ایران،از سمت شمال غربی به طول ۳۲۲ کیلومتر با جمهوری گرجستان و از سمت شمال به طول ۲۸۴ کیلومتر با جمهوری خود مختار داغستان در جمهوری فدراتیو روسیه مرز مشترک دارد.

پست ترین نقطه جمهوری آذربایجان در کناره ی دریای خزر ۲۸ متر بلندتر از سطح آبهای آزاد جهان است. همچنین بلندترین نقطه این سرزمین در مرز داغستان و در قله (بازار دوزو) ۴ هزار و ۴۸۵ متر ارتفاع دارد.
مناطق مختلف آذربایجان آب و هوای گوناگونی دارند. در بخش مرکزی و شرقی این کشور زمستانها ملایم و طولانی است.ضمن آنکه دمای هوا در تابستانها بسیار افزایش می یابد . از سوی دیگر در بخش های جنوب شرقی آذربایجان میزان بارندگی در سال به ۱۲۰۰تا۱۴۰۰ میلیمتر می رسد.منطقه خود مختار نخجوان نیز دارای آب و هوای قاره ای خشک با زمستانهای سرد و تابستانهای گرم است.در مجموع درجه حرارت مناطق مختلف آذربایجان از حداکثر ۴۳ درجه

سانتیگراد در تابستان (در بخش مرکزی) تا حداقل(۳۰-) درجه سانتیگراد در زمستان(در بخش های کوهستانی) متغیر است. میزان بارندگی نیز در بخش های مختلف این سرزمین از حدود ۲۰۰ میلی متر در سال(در بخش های جنوب شرقی) تا حداکثر ۱۸۰۰ میلیمتر در سال (در منطقه لنکران) تغییر می کند.
ب) جمعیت و ویژگی های فرهنگی- اجتماعی
جمهوری آذربایجان به نسبت وسعت خود یکی از پرجمعیت ترین جمهوری های تازه استقلال یافته اتحاد جماهیر شوروی سابق است. طبق آخرین برآورد،جمهوری آذربایجان نزدیک به ۸ میلیون و ۱۵۰ هزار نفر جمعیت دارد(تعداد جمعیت مربوط به برآورد جولای ۲۰۰۰ است).این در حال است که جمعیت این سرزمین در سال ۱۹۹۱ میلادی حدود ۷ میلیون و یکصد هزارنفر و در سال ۱۹۹۵ میلادی حدود ۷ میلیون و ۳۵۰ هزار نفر و همچنین در سال ۱۹۹۸ میلادی نزدیک به ۷ میلیون و ۹۵۳ هزار نفر بود.ازسوی دیگر ۳۰درصد از جمعیت کنونی جمهوری آذربایحان زیر ۱۴ سال و ۵۶درصد بین ۱۵ تا ۶۴ سال سن دارند.
نرخ رشد سالانه جمعیت جمهوری آذربایجان در آستانه قرن بیست و یکم (جولای ۲۰۰۰ میلادی) حدود ۵/۱ درصد برآورد شده است،درحالی که براساس آمار بانک توسعه اسلامی نرخ رشد سالانه جمعیت این کشور در فاصله سالهای ۱۹۹۰تا ۱۹۹۸ میلادی ۹/۰ درصد بود.
به طور میانگین در هر کیلومتر مربع از خاک جمهوری آذربایجان ۵۹/۹۳ نفر زندگی می کنند که در مقایسه با برخی از کشورهای اطراف این جمهوری رقم بالای است.
جدول ویژگی های جمعیتی آذربایجان در آستانه سال ۲۰۰۰ میلادی

مساحت کشور ۸۶۶۰۰ کیلومتر مربع

جمعیت ۸۱۰۵۰۰۰ نفر
تراکم نسبی جمعیت در هر کیلومتر مربع ۵۹/۹۳ نفر
نسبت جمعیت زیر ۱۴ سال ۳۰ درصد
نسبت جمعیت ۱۵تا ۶۴ سال ۵۶ درصد
نسبت جمعیت بالای ۶۴ سال ۱۴ درصد
نرخ رشد جمعیت ۵/۱ درصد
میانگین نرخ رشد جمعیت ۱۹۹۹۸-۱۹۹۰ ۹/۰ درصد
نرخ زاد و ولد به ازای هر یکهزار نفر ۱۷/۱۷ نفر

نرخ و مرگ و میر به ازای هر یکهزار نفر ۵۷/۹ نفر
نرخ مهاجرت به ازای هر یکهزار نفر ۰۸/۶- نفر
امید به زندگی در کل جمعیت ۸۷/۷۲ سال
نسبت جنسی مردان در بدو تولد ۰۵/۱
نسبت جنسی مردان زیر ۱۵ سال ۰۴/۱
نسبت جنسی مردان ۱۵ تا ۶۴ سال ۹۵/۰
نسبت جنسی مردان بالای۶۴ سال ۶۵/۰

نسبت جنسی مردان در کل جمعیت ۹۵/۰
نسبت مرگ و میر نوزادان در هر هزار نفر ۴۱/۸۳ نفر
نرخ باروری زنان بالای ۱۲ سال ۱۹/۲ درصد
نرخ با سوادی در کل جمعیت ۹۶ درصد
نرخ با سوادی مردان بالای ۱۵ سال ۹۷ درصد
میانگین نرخ رشد باسوادی مردان در دهه ۹۰ ثابت(صفر درصد)
نرخ با سوادی زنان بالای ۱۵ سال ۹۵ درصد
میانگین نرخ رشد با سوادی زنان در دهه ۹۰ ثابت(صفر درصد)
نسبت جمعیت شهری ۵/۵۷ درصد
نسبت جمعیت روستایی ۵/۴۲ درصد
تیره های جمعیتی آذری،داغستانی،روسی
مذهب عمده جمعیت اسلام ۴/۹۳
مذهب اقلیت بزرگ جمعیت مسیحی(ارتدوکس روسی)۵/۲ درصد
مذهب اقلیت کوچک جمعیت مسیحی (ارتدوکس ارمنی)۳/۲ درصد
نرخ سوء تغذیه نوزادان صفر درصد

نرخ سوء تغذیه کودکان زیر۵ سال صفر درصد
نرخ سوء تغذیه در کل جمعیت ۰۰۱/۰ درصد
بیماری های واگیر –
زبان رسمی آذری
سایر زبان های رایج روسی،ارمنی
ج)تقسیمات کشوری و ویژگی های سیاسی
جمهوری آذربایجان به جز منطقه خود مختار نخجوان بیش از ۵۹ شهر بزرگ و کوچک ندارد. بندر باکو در کناره ی غربی دریای خزر با یک میلیون و ۸۰۰ هزار نفر جمعیت،پایتخت جمهوری آذربایجان و شهر گنجه با ۳۰۵ هزار نفر جمعیت دومین شهر مهم این کشور هستند.از دیگر شهرهای مهم آذربایجان می توان به سومقائیت،سالیانی،لنکران،شکی،قبادلی،قاضی محمد،آبزرون،آق سبدی،آق داس،آق سو،علی بایراملی،آستارا،بیلغان،بیله سوار،جبرئیل،جلیل آباد،فضولی،نفت کالا،قباله،قبستان،خان کندی و قجاوند اشاره کرد.

جمهوری آذربایجان علاوه بر سازمان ملل متحد (UN)در اتحادیه جمهوری ها ی مستقل شوروی سابق (CIS)،بانک اروپایی ترمیم و توسعه(EBRD)،کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای آسیا و اقیانوسیه(ESCAP)،سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد(FAO)،بانک ترمیم و توسعه بین المللی وابسته به بانک جهانی (IBRD)،سازمان بین المللی هواپیمایی کشوری(ICAO)،جامعه توسعه بین المللی (IDA)،بنگاه مالی بین المللی (IFC)، سازمان بین المللی کار (ILO)،صندوق بین المللی پول(IMF)،سازمان بین المللی دریا نوردی(IMO)،سازمان بین المللی ارتباطات دور ماهواره ای(INTELSAT)،سازمان پلیس جنایی بین المللی (INTERPOL)،کمیته بین المللی المپیک(IOC)
سازمان بین المللی استاندارد(ISO)،اتحادیه بین المللی ارتباطات دور(ITU)،جنبش عدم تعهد(NAM)،سازمان کنفرانس اسلامی(OIC)،سازمان منع سلاح های

شیمیایی(OPCW)،کمیسیون سازمان ملل برای تجارت و سازمان توسعه صنعتی ملل متحد(UNESCO)،اتحادیه جهانی پست(UPU)، فدراسیون جهانی اتحادیه های کارگری
(WFT)،سازمان بهداشت جهانی(WHO)،سازمان جهانی مالکیت معنوی(WIPO)،سازمان هواشناسی جهانی(WMO) و سازمان تجارت جهانی(WTO) عضویت دارد.
این کشور همچنین موافقت نامه های بین المللی تغییرات جوی،بیابان زدایی،حراست از موجودات در حال انقراض،جمع آوری زباله های دریایی و حفاظت از لایه اوزون را امضاء کرده است.
د) ویژگی های اقتصادی
جمهوری آذربایجان در مقایسه با جمهوری های تازه استقلال یافته اطراف خود (گرجستا

ن و ارمنستان) توسعه نیافته تر است. بعد از استقلال این کشور،تورم فزاینده ناشی از آثار جنگ قره باغ همراه با سیاست های آزاد سازی قیمت ها و خصوصی سازی اقتصاد موجب شد که مردم تحت فشارهای شدید اقتصاد قرار گیرند و قدرت خرید آنها به سرعت کاهش یابد ولی از سال ۱۹۹۶ میلادی افزایش درآمدهای حاصل از قرار دادهای نفتی بین المللی، روند رو به رشد سرمایه گذاری خارجی ،اعتبارات صندوق بین المللی پول و بانک جهانی و مساعدت های کشورهای اروپایی موجب شد تا اقتصاد نابسامان این کشور رو به بهبود بگذارد.

از تعداد بالای مهاجرین و آوارگان (حدود ۷۰۰ هزار نفر ) در جمهوری آذربایجان باید به عنوان یکی از بزرگترین معضلات اقتصادی این کشور نام برد.تأمین مخارج این گروه از افراد بخشی از درآمدهای نفتی آذربایجان را صرف خود می کند. همچنین صنایع این کشور قدیمی و فرسوده است و هزینه بالای استهلاک صنعتی در این کشور مانع از سرعت توسعه اقتصادی آن شده است.
جمهوری آذربایجان نفت خود را از طریق ۲ خط لوله (باکو-سوپسا) و (باکو-نوواراسیک) به جمهوری های گرجستان و روسیه صادر می کند.این کشور برای صدور نفت به اروپا نیازمند احداث خط لوله جدیدی است که بندر باکو را به ترکیه متصل می کند. اگر چه مسیر ایران برای احداث این خط لوله به صرفه ترین مسیر است ولی تحریکات آمریکا،آذربایجان را وادار به انعقاد قرار داد(باکو-جیهان) کرده که به دلیل بعد مسافت و هزینه ی بالای احداث این خط لوله،به هیچ وجه صرفه اقتصادی ندارد.
ه) ویژگی های ارتباطی
سیستم مخابرات جمهوری آذربایحان ترکیبی از تجهیزات کهنه اتحاد جماهیر شوروی سابق و تجهیزات پیشرفته ایست که در سالهای اخیر خریداری شده است.
هم اکنون بالغ بر ۷۲۰ هزار شماره تلفن ثابت و ۱۲هزار شماره تلفن همراه در این جمهوری فعال است. در ضمن ساکنین این کشور امواج ۱۰ ایستگاه رادیویی (AM)،۱۷ ایستگاه رادیویی (FM) و یک ایستگاه رادیویی با طول موج کوتاه را دریافت میکنند.
تلوزیون دولتی جمهوری آذربایجان تنها ۲ شبکه دارد که برنامه های آن بخش وسیعی از کشور راپوشش می دهد.از سوی دیگر نزدیک به ۱۵۰ روزنامه در جمهوری آذربایجان منتشر می شود.
بر اساس جدیدترین آمار (جولای ۲۰۰۰) در این جمهوری بالغ بر ۲۲۰۰ کیلومتر خط آهن ،هزار کیلومتر جاده اصلی و فرعی ،یکهزار و ۱۳۰ کیلومتر لوله انتقال نفت خام ،۶۳۰ کیلومتر خطوط انتقال فرآورده های نفتی،یکهزار و ۲۴۰ کیلومتر لوله انتقال گاز طبیعی ،یک بندر مهم تجاری و صنعتی (بندر تجاری باکو) و ۶۹ فرودگاه بزرگ و کوچک دارد که تنها ۲ فرودگاه از میان آنها قابل استفاده هواپیماهای پهن پیکر است.

جدول ویژگی های اقتصادی جمهوری آذربایحان در آستانه سال ۲۰۰۰ میلادی

میزان تولید ناخالص داخلی(به نرخ بازار) ۵ میلیارد دلار آمریکا
میزان رشد تولید ناخالص داخلی ۱۰ درصد
میانگین نرخ رشد تولید نا خالص داخلی ۱۹۹۸-۱۹۹۰ ۸۵/۱۰- درصد
میزان تولید ناخالص ملی ۶۸/۴ میلیارد دلار آمریکا
میزان رشد تولید ناخالص ملی ۰۶/۱ درصد
درآمد سرآنه ۵۵۰ دلارآمریکا
نرخ تورم -۵ درصد
سهم بخش های مختلف اقتصاد در تولید ناخالص داخلی کشاورزی ۸/۱۸،صنعت ۸/۴۲،خدمات۳/۳۸
سهم صدور کالا و خدمات در تولید ناخالص داخلی ۲۹ درصد

سهم ورود کالا و خدمات در تولید ناخالص داخلی ۵۸ درصد
نرخ سرمایه گذاری نا خالص داخلی در تولید نا خالص داخلی ۳۴ درصد
واحد پول ملی و ارزش برابری آن منات(یک دلار آمریکا =۳۴۲ منات)
تعداد نیروی کار و سهم اشتغال در بخش های اقتصادی ۳میلیون نفر(کشاورزی ۳۲% ، صنعت ۱۵%، خدمات ۵۳%)

نرخ بیکاری ۴۰ درصد

میزان تولید انرژی الکتریکی ۰۶/۱۸ میلیارد کیلووات ساعت
ظرفیت مصرف داخلی برق ۵/۱۵ میلیارد کیلو وات ساعت
حجم سرمایه گذاری خارجی ۲/۱ میلیارد دلار آمریکا
ذخایر معدنی نفت خام،گازطبیعی،سنگ آهن،آلومینیوم،زغال سنگ
تولیدات صنعتی نفتی،شیمیایی،پتروشیمی،منسوجات،ماشین آلات
محصولات کشاورزی پنبه،گندم،برنج،جو،چای،تنباکو،میوه و سبزیجات
میزان صادرات(۱۹۹۸) ۸۸۵ میلیون دلار آمریکا
میزان واردات ۶۲۰/۱ میلیارد دلار آمریکا

عمده کشورهای وارد کننده ترکیه،روسیه،گرجستان،ایتالیا،ایران
کالاهای صادراتی نفت خام،گاز طبیعی،ماشین آلات صنعتی،پنبه
کالاهای وارداتی ماشین آلات صنعتی،مواد غذایی،فلزات و مواد شیمیایی

و)مناسبات جمهوری آذربایجان و ایران
جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان با توجه به اشتراکات جغرافیایی،قومی،تاریخی،فرهنگی و مذهبی از ارتباطات گسترده اقتصادی برخوردارند. روابط سیاسی دو کشور به عنوان زیر بنای مناسبات اقتصادی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی از سال ۱۳۷۱ با تأسیس سفارتخانه ایران در باکو و سفارتخانه جمهوری آذربایجان در تهران گسترش یافت از آن زمان تا کنون رئیس جمهوری اسلامی ایران یک مرتبه از جمهوری آذربایجان دیدار کرده است ولی رئیس جمهور آذربایجان حداقل ۳ مرتبه در تهران با مقامات جمهوری اسلامی ایران مذاکره داشته است.ین شناسی در نقاط مرزی،ساخت سدهای (خدا آفرین) و (قیز قلعه سی)،قرنطینه و مبارزه با آفات نباتی،کاشت ۵۰ هزار هکتار از اراضی بایر آذربایجان توسط ایران و تصفیه نفت آذربایجان در پالایشگاه تبریز با یکدیگر همکاری دارند.
جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۷۸ حدود ۵۸۲ هزار تن کالا به ارزش ۱۱۹ میلیون دلار به جمهوری آذربایجان صادر کرد که عمدتأ شامل کفش،مواد غذایی،میوه و تره بار،مصالح ساختمانی،تخم مرغ،شوینده ها،پیراهن مردانه،مصنوعات پلاستیکی،شکلات و بستنی،فرآورده ه

ای نفتی،کف پوش های نخی،کاشی و سرامیک بود.
علاوه بر فعالیتهای تجاری،بازرگانان و سرمایه گذاران ایرانی در بخش های ساختمان و تولید جمهوری آذربایجان نیز فعال هستند.مشارکت در احداث فرودگاه های باکو و نخجوان،احداث بناهای مسکونی،تعمیرات مربوط به هتلها،ساختمان ریاست جمهوری و مجلس ملی،مشارکت در باز سازی و راه اندازی کارخانه داروهای شیمیایی و راه اندازی واحدهای صنعتی و تولیدی

از جمله آنها محسوب می شود.
حمل و نقل نیز از دیگر زمینه های همکاری دو کشور به شمار می رود.سالانه حدود ۱۰۰ هزار کامیون و اتوبوس بین دو کشور تردد می کند.
با عنایت به توانمندی های اقتصادی جمهوری اسلامی ایران،نزدیکی راه و پایین بودن هزینه های تولید و حمل و نقل و با برنامه ریزی مناسب می توان به بازار جمهوری آذربایجان با امیدواری نگریست.

جدول آمار و مبادلات جمهوری اسلامی ایران با جمهوری آذربایجان

سال وزن صادرات(کیلوگرم) ارزش صادرات(دلار آمریکا) وزن واردات(کیلوگرم) ارزش واردات(دلار آمریکا)
۱۳۷۴ ۲۲۵۸۴۵۸۱۸ ۱۶۳۲۴۰۵۲۵ ۱۰۴۷۱۳۹۳۱۰ ۲۰۹۵۷۳۹۹۹
۱۳۷۵ ۲۴۲۴۱۴۰۸۸ ۱۸۹۴۹۳۷۳۶ ۱۲۴۳۶۹۵۴۹۲ ۲۵۱۸۴۳۲۵۲
۱۳۷۶ ۲۱۱۹۳۹۴۷۸ ۱۴۶۱۵۲۹۸۴ ۵۹۶۲۷۳۰۵۱ ۱۱۹۲۴۵۳۶۰

۱۳۷۷ ۴۱۹۹۴۹۳۶۴ ۱۲۰۳۳۳۳۱۳ ۱۱۲۱۰۳۵۶۰ ۳۸۸۴۱۹۷۸
۱۳۷۸ ۵۸۲۶۸۴۷۷۲ ۱۱۹۲۴۴۶۸۸ ۳۷۲۲۶۰۷۷ ۲۵۹۹۲۴۵۰
۱۳۷۹ ۵۴۰۹۳۵۱۹۴ ۱۳۲۱۱۲۶۹۱ ۴۰۴۲۳۱۴۷ ۱۴۴۶۲۵۱۲

Afghanestan))

الف ) جغرافیای طبیعی و ویژگی های اقلیمی
جمهوری اسلامی افغانستان با ۶۵۲ هزار و ۶۵۲ کیلومتر مربع مساحت در جنوب غربی قاره آسیا واقع شده است . این کشور از سمت شرق به طول ۷۶ کیلومتر با جمهوری خلق چین ، از سمت جنوب به طول ۲ هزار و ۴۳۰ کیلومتر با پاکستان ، از سمت غرب به طول ۹۳۶ کیلومتر با جمهوری اسلامی ایران ، از سمت شمال غربی به طول ۷۴۴ کیلومتر با جمهوری با جمهوری ترکمنستان ، از سمت شمال به طول ۱۳۷ کیلومتر با جمهوری ازبکستان و از سمت شمال شرقی به طول یکهزار و ۲۰۶ کیلومتر با تاجیکستان مرز مشترک دارد .
افغانستان محدود به خشکی است و به آبهای آزاد راه ندارد . ضمن آنکه به بخش وسیعی از اراضی شمالی آن توسط کوههای بسیار بلند و یخچالهای طبیعی پوشیده شده است . خشونت آب و هوای افغانستان یکی از مهمترین ویژگیهای طبیعی این کشور بشمار می رود. به این معنا که این سرزمین در زمستان هوایی بسیار سرد و در تابستان هوایی گرم دارد .

ب ) جمعیت و ویژگیهای فرهنگی – اجتماعی
طبق آخرین برآورد بانک جهانی ( جولای ۲۰۰۰ میلادی ) جمهوری اسلامی افغانستان نزدیک به ۲۵ میلیون و ۸۳۸ هزار نفر جمعیت دارد . البته آمار دیگری از سوی کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد حاکیست که در ابتدای سال ۲۰۰۰ میلادی حداقل ۵/۲ میلیون افغانی ، در جمهوری اسلامی ایران و نزدیک به ۲ میلیون افغانی درپاکستان به صورت پناهندگان رسمی و غیر رسمی سکونت داشته اند .
۳۷/ ۴۲ درصد از مردم افغانستان کمتر از ۱۴ سال سن دارند که این میزان جمعیت شامل ۵ میلیون و ۵۹۸ هزار پسر و ۵ میلیون و ۳۷۱ هزار دختر می شود . از سوی دیگر افراد بین ۱۵ تا ۶۴ ساله ۸۶/۵۴ درصد از ساکنین افغانستان را شامل می شوند که متشکل از ۷ میلیون و ۳۶۲ هزار مرد و ۶ میلیون و ۸۳۹ هزار زن هستند . افراد ۶۵ ساله به بالا در افغانستان ۷۷/۲ درصد از جمعیت این کشور هستند که شامل ۳۷۸ هزار مرد و ۳۳۷ هزار زن می شوند .

دین اسلام مذهب مطلق مردم افغانستان است و تعصبات مذهبی باعث شده که پیروان سایر ادیان از این کشور مهاجرت کنند . زبان رسمی مردم این کشور فارسی است ولی تنها ۵۰ درصد از مردم به لهجه فارسی افغانستان ( دری ) صحبت می کنند . ۳۸ درصد از افغانها به لهجه پشتون ، ۱۱ درصد به لهجه ترکی ازبکستان و ترکمنستان و مابقی به لهجه های اردو و بلوچی صحبت می کنند.
متأسفانه سطح باسوادی در میان مردم افغانستان فوق العاده پایین است . این امر بویژه در میان زنان افغانی که از زمان روی کار آمدن حکومت طالبان ممنوع التحصیل شده اند ، نمو دارد . در حال حاضر ۲/۴۷ درصد از مردان و کمتر از ۱۵ درصد زنان بالای ۱۵ سال افغانستان با سوادند . همچنین افغانستان از لحاظ امکانات بهداشتی بسیار عقب افتاده است و سالها جنگ و خونریزی قبیله ای در این کشور ، انواع بیماریهای واگیر را در میان مردم آن شیوع داده است .
جدول ویژگیهای جمعیتی جمهوری اسلامی افغانستان در آستانه سال ۲۰۰۰ میلادی

مساحت ۶۵۲۰۰۰ کیلومتر مربع
جمعیت ۲۵۸۳۸۰۰۰ نفر

تراکم نسبی جمعیت در هر کیلومتر مربع ۶۲/۳۹ نفر
نسبت جمعیت شهری ۵/۲۱ درصد
نسبت جمعیت روستایی ۵/۷۸ درصد
نرخ رشد جمعیت ۵۴/۳ درصد
میانگین رشد جمعیت ۱۹۹۸-۱۹۹۰ ۸۱/۳ درصد
نسبت جمعیت زیر ۱۴ سال ۳۷/۴۲ درصد
نسبت جمعیت ۱۵ تا ۶۴ سال ۸۶/۵۴ درصد
نسبت جمعیت بالای ۶۴ سال ۷۷/۲ درصد
نرخ زاد و ولد به ازای هر هزار نفر ۸۲/۴۱ نفر
نرخ مرگ و میر به ازای هر هزار نفر ۰۱/۱۸ نفر
نرخ مهاجرت به ازای هر هزار نفر ۵۴/۱۱ نفر

نرخ مرگ و میر نوزادان به ازای هر هزار نفر ۲۸/۱۴۹ نفر
نرخ باروری زنان بالی ۱۴ سال ۸۷/۵ درصد
امید به زندگی در کل جمعیت ۸۸/۴۵ سال
نسبت جنسی مردان در بدو تولد ۰۵/۱
نسبت جنسی مردان زیر ۱۵ سال ۰۴/۱
نسبت جنسی مردان ۱۵ تا ۶۴ سال ۰۸/۱
نسبت جنسی مردان بالای ۶۴ سال ۱۲/۱
نسبت جنسی مردان در کل جمعیت ۰۶/۱

نرخ باسوادی مردان بالای ۱۵ سال ۲/۴۷ درصد
نرخ باسوادی زنان بالای ۱۵ سال ۱۵ درصد
نرخ باسوادی کل جمعیت ۵/۳۱ درصد
میانگین نرخ رشد باسوادی مردان در دهه ۹۰ ۴/۲۱ درصد
میانگین نرخ رشد باسوادی زنان در دهه ۹۰ ۸/۲۰ درصد
تیره های جمعیتی پشتون ، تاجیک ، ازبک
مذهب عمده جمعیت اسلام ۷/۹۹ درصد
زبان رسمی فارسی ( دری )
بیماریهای واگیر وبا ، حصبه ، آنفولانزا

ج ) تقسیمات کشوری و ویژگیهای سیاسی
شهر کابل به عنوان پایتخت افغانستان یکی از پر جمعیت ترین مراکز شهری این کشور است و از دیگر شهرهای مهم این سرزمین می توان به بدخشان ، بادقیس ، بغلان ، بلخ ، بامیان ، فراه ، فاریاب ، غزنه ، غور ، هرات ، جوزجان ، قندهار ، کونار ، قندوز ، نیمروز ، پروان ، زابل و سارنگ اشاره کرد .

جمهوری اسلامی افغانستان علاوه بر سازمان ملل متحدUN)) در بانک توسعه آسیاADB)) ، طرح کلمبو (CP) ، سازمان همکاریهای اقتصادی (ECO) ، کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای آسیا و اقیانوسیه( ESCA) ، سازمان خوار و بار و کشاورزی ملل متحد ( FAO) ، گروه ۷۷ (G-77) ، آژانس بین المللی انرژی اتمی( IAEA) ، بانک بین المللی ترمیم و توسعه( IBRD ) ، سازمان بین المللی هواپیمایی کشوری (ICAO) ، جامعه بین المللی توسعه( IDA) ، بانک توسعه اسلامی ( IDB ) ، صندوق بین المللی توسعه کشاورزی( IFAD) ، سازمان بین المللی کار (ILO ) ، صندوق بین المللی پول(IMF) ، سازمان بین المللی ارتباطات دور ماهواره ای ( INTELSA) ، سازمان بین المللی مهاجرت (IOM) ، اتحادیه بین المللی ارتباطات دور(ITU) ، جنبش عدم تعهد( NAM)

، سازمان کنفرانس اسلامی (OIC) ، سازمان منع سلاحهای شیمیایی( OPECW ) ، کمیسیون تجارت و توسعه سازمان ملل متحد ( UNCTAD ) ، سازمان اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی ملل متحد ( UNESCO ) ، سازمان توسعه صنعتی ملل متحد ( UNADO) ، اتحادیه جهانی پست (UPU) ، فدراسیون جهانی اتحادیه های کارگری ( WFTU) ، سازمان بهداشت جهانی (WHO) ، عضویت دارد . البته نقش افغانستان در تمام سازمانهای فوق به دلیل نامشخص بودن حکومت این کشور ، کم رنگ است . همچنین افغانستان معاهدات بین المللی بیابان زدایی ، حراست از گونه های

گیاهی و جانوری در حال انقراض ، تغییرات آب و هوایی و پاکسازی کوهها را امضا کرده است .
د ) ویژگیهای اقتصادی
اقتصاد افغانستان به عنوان یکی از فقیرترین کشورهای جهان تنها بر پایه ی دامپروری و کشاورزی بسیار ابتدایی استوار است . مناسبات اقتصادی این کشور در طول دو دهه جنگ ویرانگر رکود کامل داشته و هرگز توسعه نیافته است . عمده تولیدات این کشور به صورت خانگی و غیر سیستماتیک تأمین می شود و کار و سرمایه حلقه ی مفقوده ی اقتصاد این کشور است .
فقر فرهنگی مردم و اعمال فشار برخی گروههای مافیایی در حکومت این کشور، افغانستان را ب

ه بزرگترین تولید کننده
مواد مخدر حهان تبدیل کرده است. طبق گزارش سازمان بین المللی پلیس جهانی (inter pol) 75 درصد تریاک مصرفی کل جهان و ۸۰ درصد هروئین مصرفی قاره اروپا در کشور افغانستان تولید می شود.در سال ۱۹۹۸ بالغ بر ۴ میلیارد دلار تریاک از افغانستان به مقصد اروپا و آمریکا صادر شد.
از سوی دیگر میزان تولید تریاک در این کشور که در سال ۱۹۹۹ به ۴هزار و ۵۸۱ تن رسید در سال ۲۰۰۰ میلادی به علت خشکسالی و آثار مخرب آن بر کِشت خشخاش به ۳ هزار و ۲۷۵ تن کاهش یافت. این در حالی است که مجموع تولید ناخالص داخلی افغانستان در سال ۲۰۰۰ میلادی کمتر از ۱۵ میلیارد برآورد شده که ۵۳ درصد از آن را تولیدات کشاورزی، ۵/۲۸ درصد تولیدات صنعتی و ۵/۱۸ درصد فعالیتهای خدماتی تشکیل می دهد.

درآمد ملی افغانستان در ابتدای سال ۲۰۰۰ میلادی کمتر از ۳۵۰ دلار بود و تقریباً ۸۵ درصد از مردم این کشور زیر خط فقر زندگی می کنند. نرخ تورم اقتصادی افغانستان نیز در انتهای سال ۱۹۹۹ به پیش از ۲۰۰ درصد رسید . از سوی دیگر افغانستان ۸ میلیون نفر نیروی کار دارد که ۷۰ درصد آنها در بخش کشاورزی ، ۱۰ درصد در بخش صنعت و ۲۰ درصد در بخش خدمات شاغلند . نرخ بیکاری افغانستان حدود ۱۵ درصد برآورد می شود .
این کشور ظرفیت تولید ۴۳۰ میلیون کیلو وات ساعت انرژی الکتریکی دارد که ۸۶/۴۱ درصد از آنها توسط نیروگاه حرارتی و ۱۴/۵۸ درصد دیگر توسط نیروگاههای برق- آبی تأمین می شود .
میزان مصرف داخلی برق در افغانستان در ابتدای سال ۱۹۹۹ به ۵۱۰ میلیون کیلو وات ساعت رسید و این کشور را وادار کرد تا بیش از ۱۱۰ میلیون کیلو وات ساعت از خارج خریداری کند .

افغانستان ذخایر نسبتاً غنی از گاز طبیعی ، نفت ، زغال سنگ ، مس ، کرومیت ، تالک ، باریت ، گوگرد ، قلع ، روی ، سنگ آهن ، نمک و سنگهای قیمتی دارد ولی شعله ور شدن آتش جنگ در ۲۰ سال گذشته مانع از بهره برداری صحیح از این ذخایر معدنی شده است .
تولید خشخاش بزرگترین بخش کشاورزی افغانستان را شامل می شود که از شیره آن برای استحصال تریاک و ساخت دیگر مواد مخدر استفاده می شود .
از دیگر تولیدات کشاورزی افغانستان می توان به گندم ، میوه های باغی و بادام اشاره کرد .
افغانستان ۳ واحد صنعتی نسبتاً بزرگ در زمینه ی تولید سیمان ، کوداوره و منسوجات دارد و بیشتر تولیدات صنعتی این کشور مربوط به واحدهای کوچک خانگی و در زمینه تولید صابون ، میز و صندلی ، کفش و صنایع دستی است .
این کشور طی سال ۱۹۹۹ حدود ۷۰ میلیون دلار میوه ، صنایع دستی ، پشم ، پنبه و پوست صادر کرد .
البته عمده ترین رقم صادراتی افغانستان در این سال مربوط به (( تریاک )) بود که رقم دقیقی از میزان صادرات آن در دست نیست . در این سال جمهوری آسیانه میانه ، پاکستان ، ایران ، آلمان ، هند ، انگلستان ، بلژیک ، لوکوزامبورگ ، و جمهوری چک عمده تری شرکای صادراتی افغانستان بودند .

افغانستان همچنین در سال ۱۹۹۹ حدود ۲۰۰ میلیون دلار کالا وارد کرد که عمدتاً شامل کالاهای سرمایه ای ، مواد غذایی ، سوخت ، آرد و پوشاک بود . کشورهای آسیای میانه ، پاکستان ، ایران ، ژاپن ، سنگاپور ، هند ، کره جنوبی و آلمان در سال مذکور بزرگترین فروشندگان کالا به افغانستان بودند .
افغانستان در حال حاضر بالغ بر ۶ میلیارد دلار بدهی خارجی دارد و با وضعیت اسفبار اقت

صادی این کشور بعید به نظر می رسد که توان باز پرداخت آن را داشته یاشد .
واحد رسمی پول افغانستان (( افغانی )) نام دارد که به یکصد (( پول )) تقسیم می شود . هر دلار آمریکا حدوداً با ۵ هزار افغانی برابری می کند .
افغانستان هیچگونه درآمد جهانگردی ندارد و کمتر کشوری ریسک سرمایه گذاری در آن را می پذیرد .

ویژگیهای اقتصادی افغانستان در آستانه سال ۲۰۰۰ میلادی

میزان تولید ناخالص داخلی ۱۵ میلیارد دلار
سهم بخشهای اقتصادی در تولید ناخالص داخلی کشاورزی ( ۵۳ درصد)صنعت ( ۵/۲۸ درصد )خدمات ( ۵/۱۸ )
درآمد سرانه ملی ۳۵۰ درصد
نرخ تورم ۲۰۰ درصد
واحد پول ملی و ارزش برابری آن افغانی ( هر یک دلار آمریکا برابر با ۵ هزار افغانی )
تعداد نیروی کار و سهم اشتغال در بخشهای اقتصادی ۸ میلیون نفر ( کشاورزی ۷۰ درصد ، صنعت ۱۰ درصد ، خدمات ۲۰ درصد )
نرخ بیکاری ۱۵ درصد
ظرفیت تولید انرژی الکتریکی ۴۳۰ میلیون کیلو وات ساعت
میزان مصرف داخلی برق ۵۱۰ میلیون کیلو وات ساعت
ذخایر معدنی گاز طبیعی ، زغال سنگ ، مس ، کرومیت ، تالک ، باریت
محصولات کشاورزی خشخاش ، گندم ، میوه های باغی ، بادام و ادویه

تولیدات صنعتی سیمان ، کوداوره ، منسوجات ، صابون ، میز و صندلی
شرکای عمده صادراتی کشورهای آسیای میانه ، پاکستان ، ایران ، آلمان و هند
شرکای عمده وارداتی کشورهای آسیای میانه ، پاکستان ، ایران ، آلمان و ژاپن

جدول ارزش تجارت افغانستان با شرکای عمده تجاری ( سال ۱۹۹۷ )

نوع مبادله شریک نخست ارزش شریک مبادله ارزش دوم شریک سوم مبادله ارزش مبادله ارزش کل مبادله
صادرات پاکستان ۳۰ ترکمنستان ۵ لبنان ۴ ۵۳

واردات پاکستان ۲۱ ترکیه ۲۰ اندونزی ۱۸ ۱۱۶
ه ) ویژگی های ارتباطی
نخستین تجهیزات مخابراتی توسط روس ها در افغانستان راه اندازی شد. از عمر شبکه مخابرات افغانستان حدود ۴۰ سال می گذرد و ارتباط بین المللی این کشور از سال ۱۹۹۲ که اشغال افغانستان توسط روسها به پایان رسید، قطع شد.
در تابستان ۱۳۷۸ یک شرکت آمریکایی مناقصه ۱۵۰ میلیون دلاری راه اندازی مجدد و تجهیز سیستم مخابرات افغانستان را از آن خود کرد و از آن سال تاکنون تنها به ۲۱ هزار نفر در شهر کابل،قندهار،مزارشریف،تلفن داده است.
درر افغانستان چیزی به نام (تلفن عمومی) وجود ندارد و اغلب شماره تلفن ها در اختیار سازمانها و ادارات است.
مردم افغانستان امواج ۹ ایستگاه رادیویی محلی را که به زبانهای پشتو،دری،اردو و انگلیسی برنامه پخش می کنند، دریافت می کنند. افغانستان برنامه های تلوزیونی مستقلی ندارد زیرا طالبان تماشای تلوزیون را شرعاً حرام می دانند.
تنها فرودگاه قابل مصرف افغانستان،فرودگاه قندهار است. البته سازمان ملل متحد از سال ۱۹۹۹ به دلیل اعمال فشار بر حکومت طالبان برای تحویل دادن (اسامه بن لادن) پرواز هواپیماها را به افغانستان ممنوع کرده است.
و) مناسبات اقتصادی جمهوری اسلامی ایران با جمهوری افغانستان
روابط سیاسی ایران و افغانستان از سال ۱۹۹۷ به دنبال اشغال سفارت کشورمان در مزار شریف و به شهادت رسیدن دیپلماتهای ایرانی توسط نیروهای طالبان به طور کامل قطع شد.
ایران از سال ۱۳۷۹ به دلیل جدیت در مبارزه با قاچاق مواد مخدر از خاک خود به مقصد اروپا و آمریکا مرزهای خود را به روی افغانستان بست و کنترل بسیار شدیدی را در مبادی ورودی این کشور مقرر کرد.
با این حال به نظر می رسد روابط اقتصادی میان دو کشور در سطح بسیار ضعیف کماکان ادامه دارد.

در سال ۱۳۷۸ ایران بالغ بر ۶۴ تن کالا به ارزش ۷/۱۱ میلیون دلار به افغانستان صادر کرد که بیشتر شامل مواد غذایی
سوخت ،دارو،موادشوینده،و ظروف پلاستیکی بود.
همچنین افغانستان در سال ۱۳۷۸ حدود ۵ میلیون تن کالا به ارزش ۸/۳ میلیون دلار به ایران فروخت که عمدتاَ شامل خشکبار و میوه های باغی بود. در این سال افغانستان چهل و سومین شریک صادراتی و پنجاه و ششمین شریک وارداتی ایران بود. جمهوری اسلامی ایران در شش ماهه نخست سال ۱۳۷۹ نیز ۶۸ هزار تن کالا به ارزش ۲۲ میلیون دلار به افغانستان صادر کرد که نسبت به رقم مشابه در ۱۲ ماهه سال ۱۳۷۸ حدود ۱۰۰ درصد افزایش نشان می دهد.

میزان واردات ایران از افغانستان نیز در شش ماه نخست سال ۱۳۷۹ بالغ بر ۲۳۱ تن به ارزش ۲۷۱ هزار دلار بود که در مقایسه با رقم مشابه در ۶ ماه نخست سال ۱۳۷۸ هم از نظر وزنی و هم از نظرارزشی کاهش یافته است.

جدول آمار مبادلات بازرگانی جمهوری اسلامی ایران با افغانستان

سال وزن صادرات(کیلوگرم) ارزش صادرات(دلارآمریکا) وزن واردات(کیلوگرم) ارزش واردات (دلار آمریکا)
۱۳۷۴ ۳۴۲۸۶۹۶۱ ۲۴۲۱۴۴۸۱ ۱۱۹۴۳۲۷ ۲۵۰۴۵۱۰
۱۳۷۵ ۳۳۱۶۳۲۷۹ ۲۳۸۷۶۲۵۹ ۲۱۳۴۹۵۴ ۶۲۱۵۸۷۸
۱۳۷۶ ۱۴۷۵۳۰۲۲ ۱۴۴۷۷۳۱۹ ۱۳۸۸۷۵۱ ۳۲۵۶۷۱۸
۱۳۷۷ ۵۵۵۰۸۷۸ ۳۸۰۹۸۸۱ ۱۵۹۸۳۶ ۸۴۸۸۴
۱۳۷۸ ۶۴۴۸۵۶۸۵ ۱۱۷۷۶۴۸۲ ۹۹۸۳۴۶ ۴۳۰۷۹۸
۱۳۷۹ ۶۸۵۸۵۹۳۹ ۲۲۲۱۶۸۸۰ ۲۳۱۶۱۲ ۲۷۱۴۷۰

(united arab emirates)

الف ) جغرافیای طبیعی و ویژگی های اقلیمی
شیخ نشین امارات متحده عربی با ۸۲ هزار و ۸۸۰ کیلو متر مربع مساحت در جنوب غربی قاره آسیا و در ساحل جنوبی خلیج فارس مستقر است این کشور از سمت شرق به طول ۴۱۰ کیلومتر و از سمت جنوب و جنوب غربی به طول ۴۵۷ کیلومتر با عربستان سعودی مرز مشترک دارد طول خط

ساحلی امارات با خلیج فارس به یکهزارو۳۱۸ کیلومتر می رسد و به غیر از این آبراه هیچ رودی و یا آبراهی در خاک امارات موجود نیست . تقریبأ هیچ یک از مناطق امارات مستعد کشاورزی نیست از سوی دیگر مراتع طبیعی تنها ۲ درصد خاک این سرزمین را شامل می شوند. مابقی اراضی این کشور بیابانی است که هوای گرم و خشک دارد.
جدول ویژگی های جمعیتی امارات متحده عربی
مساحت ۸۲۸۸۰ کیلومتر مربع
جمعیت ۳۱۶۰۰۰۰ نفر

تراکم نسبی جمعیت در هر کیلومتر مربع ۱۲/۳۸ نفر
نرخ رشد جمعیت ۳۱/۳ در صد
میانگین نرخ رشد جمعیت۱۹۹۹۸-۱۹۹۰ ۴/۵ درصد
نسبت جمعیت زیر ۱۴ سال ۳۰ درصد
نسبت جمعیت ۱۵ تا ۶۴ سال ۶۸ در صد

نسبت جمعیت بالای ۶۵ سال ۲ درصد
نرخ زادو ولد به ازای هر یک هزار نفر ۱۸ نفر
نرخ مرگ و میر به ازای هر هزار نفر ۶۸/۳ نفر
نرخ مهاجرت به ازای هر هزار نفر ۷۸/۱۸ نفر
نرخ مرگ و میر نوزادان به ازای هر هزار نفر ۱۷/۱۷ نفر
نرخ باروری زنان ۲۹// ۳ درصد
امید به زندگی در کل جمعیت ۰۶/۷۴ سال

زبان رسمی عربی و انگلیسی
تیره های جمعیتی عربی،ایرانی و آسیاسی جنوبی
مذهب اکثریت جمعیت ۹۶ درصد مسلمان
نسبت جنسی مردان در بدو تولد ۰۵/۱
نسبت جنسی مردان زیر ۱۵ سال ۰۴/۱

نسبت جنسی مردان ۱۵ تا ۶۴ سال ۷۷/۱
نسبت جنسی مردان بالای ۶۵ سال ۲۶/۲
نسبت جنسی مردان در کل جمعیت ۵۱/۱
نرخ با سوادی مردان بالای ۱۵ سال ۹۸/۷۸ درصد
نرخ با سوادی زنان بالای ۱۵ سال ۸۱/۷۹ درصد

نرخ با سوادی در کل جمعیت ۲۵/۷۹ درصد
میزان رشد با سوادی در مردان طی دهه۹۰ ۱/۱۲ درصد
میزان رشد با سوادی درزنان طی دهه۹۰ ۳۸ درصد
بیماری های واگیر –
ب)جمعیت و ویژگی های فرهنگی و اجتماعی
جمعیت امارات متحده عربی در جولای سال ۲۰۰۱ میلادی به ۳ میلیون یکصد و شصت هزار نفر رسید که ۳۴ درصد از آنها اماراتی بودند و ما بقی افراد را مهاجرین تشکیل می دادند ۳۰ درصد از ساکنین این کشور زیر ۱۴ سال سن دارند و ۶۸ درصد از جمعیت امارات بین ۱۵ و ۶۴ سال است.
افراد بالای ۶۵ سال تنها ۲ درصد از جمعیت این کشور را تشکیل می دهند. طبق بررسی های انجام شده ۹۰ درصد از جمعیت امارات در شهرها ساکن هستند و تراکم نسبی جمعیت این کشور ۱۲/۳۸ نفر در هر کیلومتر مربع می رسد امارات به ازای هر یکهزار نفر از جمعیت خود ۱۸ نفر نرخ زادو و ولد۶۸۳/ ۳ نفر نرخ مرگ و میر ، ۷۸/۱۸ نفر نرخ مهاجرت دارد نرخ رشد جمعیت این کشور در آستانه سال ۲۰۰۰ میلادی ۳۱/۳ در صد رسید.
حضور گسترده اتباع خارجی که بیشتر به عنوان نیروی کار وارد امارات می شوند موجب بر

وز ناهنجاری های اجتماعی ، اختلال در بافت جمعیتی و پیامدهای منفی دیگر در زمینه های فرهنگی و امنیتی شده است و کمرنگ شدن اصالت نسل آینده این کشور را به دنبال دارد . به عقیده کارشناسان امور اجتماعی رفاه طلبی بیش از حد ناشی از بالا رفتن سطح در آمد سرانه در اغلب این کشور ها موجب جذب زنان و مردان شده است که به حریم خانواده ها به عنوان پیش خدمت وارد می شوند .
دوبی یکی از شهرهای امارات است که به دلیل خصوصیات ویژه اقتصادی و بازرگانی به محل آمد و شد و اقامت سالانه هزاران تاجر وگردشگر تبدیل شده است . پرسه زدن جوانان بیکار در ورودی های فروشگا های بزرگ و پارکها و اشتغال آنها به کارهای غیر مفید و بعضاً خلاف آثار ناشی از رفاه اقتصادی بیش از اندازه می باشد که فرهنگ این شهر را به خطر انداخته است .

مسلمانان ۹۶ درصد و مسیحیان و هندوها ۴ درصد از جمعیت امارات را تشکیل می دهند . زبان رسمی مردم این کشور عربی است ولی به لحاظ وجود کارگران مهاجر از نقاط مختلف دنیا زبانهای فارسی ، انگلیسی ، هندو اردو و مالایابی نیز دراین کشور رواج دارد . بیش از ۹/۷۸ درصد مردان و ۸/۷۹ درصد زنان بالای ۱۵ سال اماراتی با سواد هستند . سطح بهداشت عمومی در این کشور بالاست و دولت امارات به سلامت کارگران مهاجر بسیار توجه دارد.

ج)تقسیمات کشوری و ویژگی های سیاسی
امارات در اصل از ۷ شیخ نشین ((ابو ظبی)) ، دوبی، شارجه ، رأس الخیمه ، فجیره ، عجمال وام القوین تشکیل شده است که مرکزیت سیاسی آنها در ابوظبی استقرار دارد . ضمن آنکه دوبی مرکز تجاری و شارجه مرکز فرهنگی امارات هستند . امارات در تاریخ ۲ دسامبر ۱۹۷۱ میلادی از زیر نفوذ انگلیسی ها خارج شد و (( شیخ زا ید بن سلطان آل عفیان)) از آن زمان تا کنون حاکم امارات است ، همچنین از سال ۱۹۹۰ میلادی تا کنون (( شیخ سلطان بن زاید آل عفیان )) ولیعهد امارات است . عمارات علاوه بر سازمان ملل متحد ( UN ) در بانک عرب برای توسعه اقتصادی آفریقا (ABEDA) صندوق توسعه ی اقتصادی و اجتماعی اعراب (AFESD) ، اتحادیه عرب ( AL ) ، صندوق پول اعراب ( ANF ) ، که کمیسیون اقتصادی و اجتماعی اعراب ( ESCA ) و بنگاه و صندوق و اتحادیه های دیگر عضو است .

د)ویژگی های اقتصادی
امارات به لحاظ داشتن اقتصادی کاملاً باز ، از درآمد سرانه ی ملی فوق العاده زیادی برخوردار است . بخش نفت و گاز اساس اقتصاد و تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل می دهد ، ولی در سالهای اخیر خدمات بازرگانی نیز نقش مهمی در اقتصاد امارات ایفا کرده است . دولت امارات با استفاده از درآمد های نفتی و سر مایه گذاری در زیر بناهای اقتصادی طی دو دهه ی گذشته موفق شده است تا بالاترین سطح زندگی را برای ساکنین این کشور فراهم سازد ، بطوری که چهره ی شهر های این سرزمین به شهر های مترقی اروپایی شباهت دارد و تقریباً اغلب مردم در رفاه زندگی می کنند .

طبق برآورد های رسمی میزان تولید نا خالص داخلی امارات از ۵/۴۷ میلیارد دلار در سال ۱۹۹۹ به بیش از ۵۰ میلیارد در سال ۲۰۰۰ میلادی افزایش داشته و میزان تولید ناخالص ملی این کشور به ۵/۵۷ میلیارد دلار رسید.سازمان تجاری جهانی رقم درآمد سرانه ملی امارات را برای سال ۲۰۰۰ میلادی در حدود ۱۷ هزار و ۸۴۵ دلار اعلام کرد ، این در حالی است که درآمد سرانه ی ملی این کشور در سال ۱۹۹۹ حدود ۱۶ هزار و ۵۴۵ دلار بود ، حدود ۳ درصد از تولید ناخالص امارات مربوط به تولیدات صنعتی و ۴۵ درصد دیگر مربوط به فعالیتهای خدماتی است . نرخ تورم این کشور به ۱۴ درصد در انتهای سال ۱۹۹۹ رسید . امارات حدود ۱۶ میلیارد دلار بدهی خارجی دارد که بخش

زیادی از آن بابت خرید های نظامی این کشور از آمریکا و فرانسه است . در حال حاضر بیش از ۳ هزار شرکت در مجموعه ی مناطق آزاد امارات به ثبت رسیده و مشغول فعالیت هستند . حجم سرمایه گذاری انجام شده در این مناطق حدود ۴ میلیارد و حجم مبادلات بازگانی در این منطقه بیش از ۹ میلیارد دلار در سال اعلام شده است . دبی با توجه به اینکه در صدد است موقعیت خود را به عنوان مرکز بازرگانی منطقه تثبیت کند ، تسهیلات فراوانی در این زمینه به عموم بازرگانان ارائه کرده و هر سال نیز این گونه تسهیلات را افزایش می دهد . به طور خلاصه مهمترین تسهیلات ارائه شده عبارتند از :

۱) تأمین امنیت سرمایه برای سرمایه گذاران .
۲) خدمات بانکی سهل ، روان و مطمئن به اشخاص حقیقی و حقوقی در همه زمینه ها.
۳) ارائه ی خدمات ترانزیت کالا به شکل سهل و روان .
۴) ارائه خدمات مناسب برای ذخیره ی کالا و انبار داری مطمئن در منطقه ی گمرکی .
۵) تأمین امکانات لازم برای مذاکرات تجاری بین افراد و شرکت های مختلف بین المللی .
۶) ارائه خدمات بیمه تجاری در سطح قابل قبول و درجه ی اول بین المللی .
۷) تأمین خدمات مخابراتی و ارتباطی و اطلاع رسانی مناسب و سهل .
۸) تهیه و اعمال و اجرای مقررات شفاف و قابل اتکا و قابل پیش بینی در کلیه روابط بین افراد حقیقی و حقوقی با دولت از قبیل : قوانین روادید مالیات ، مقررات سرمایه گذاری مشارکت با افراد محلی و الزام یا معاف بودن از داشتن شریک وطنی ، تفاوت مقررات در سرزمین اصلی و مناطق آزاد ، مقررات مربوط به استخدام کارکنان و کارگران خارجی ، مقررات مربوط به صدور مجوز کار برای اتباع خارجی.

۹) خدمات حقوقی با کیفیت مناسب و به شکل حرفه ای و به نحوی که سرمایه گذاران بتوانند راهنمائی و توصیه های فنی و قابل اتکایی از آن مؤسسات برای تصمیم گیری خود اتخاذ کنند.
۱۰) برقراری خدمات ترابری هوایی در حد مطلوب و احداث فرودگاه های مجهز و بر قراری تعداد قابل ملاحظه ای پروازهای بین المللی و ترانزیت.