ديه و نحوه محاسبه آن
مقدمه:
يکي از مسايل مهمي که مراجعه کنندگان به مراجع قضايي باآن مواجه اند،نحوه محاسبه ديه است. معمولا ًدر دادگاه ها ديه بر مبناي شتر يا در صدي از ديه کامل محاسبه مي شود وبه همان شکل در راي قاضي آورده مي شود.پرواضح است که در اين حالت دو طرف دعوا به مقدار ريالي ديه نمي توانند پي ببرند وناچار در مقام پرس وجو دراين مورد بر مي آيند. از طرف ديگر در هنگام

محاسبه ديه،اصطلاحاتي مانند آرش، داميه،هاشمه و…. درآراي صادره به چشم مي خورد که طبعا ً بسياري از شهروندان با آنها آشنانيستند.براي اطلاع خوانندگان گرامي،به خصوص اشخاصي که به دستگاه قضايي مراجعه مي کنند،دراين مختصر به نحوه محاسبه ديه مي پردازيم.

ديه وآرش:
ديه:مالي است که مجرم به خاطر ارتکاب به جرمي که منجر به آسيب بدني يا مرگ ديگري مي شود،به شخص او يا صاحب خون (ورثه اش)مي پردازد.در شرع مقدس براي بيشتر اعضاي بدن ديهدر نظر گرفته شده است.
آرش:اگر در مورد عضوي ديه معين نشده باشد،قاضي با در نظر گرفتن ديه کامل انسان ونوع وکيفيت آسيب،مطابق نظر کارشناس ميزان آن را معين مي کندکه در اصطلاح به آن آرش گفته مي شود.براي مثال اعضايي مثل گوش،چشم،دست،يا و…. ديه معين دارند وعضوي مانند طحال فاقد

ديه معين است. همان طور که گفتيم ،دادگاه ها معمولا ً برمبناي شتر يا در صدي از ديه کامل يک انسان ديه را محاسبه مي کنند وهر سال وزارت دادگستري نيز نرخ ريالي ديه کامل را تعيين واعلام مي کند.براي مثال ديه کامل يک انسان يعني صد نفر شتر در سال۱۳۸۳معادل با۲۲۰ ميليون ريالاعلام شده است(يعني هر شتر معادل دو ميليون و۲۰۰ هزار ريال).

ديه جراحت هاي وارده به سر وصورت:
۱- خراش پوست سر وصورت بدون آنکه خون جاري شود:يک نفر شتر يا دو ميليون و۲۰۰ هزار ريال(حارصه)
۲- خراشي که از پوست بگذرد ومقدار اندکي وارد گوشت شود وهمراه با جريان خون باشد(چه کم باشد يا زياد):دو نفر شتر يا چهار ميليون و۴۰۰هزار ريال
۳- زخمي که موجب بريدگي عميق گوشت شود ولي

به پوست نازک روي استخوان نرسد:سه نفر شتر يا شش ميليون و۶۰۰ هزار ريال(متلاحمه)
۴- زخمي که ازگوشت عبور کند وبه پوست نازک روي استخوان برسد:چهار نفر شتر يا هشت ميليون و۸۰۰هزارريال.
۵- جراحتي که از گوشت عبور کند وپوست نازک روي استخوان راکنار زده واستخوان راآشکار کند:پنج نفر يا۱۱ ميليون ريال(موضحه).
اگر اين جراحت هاي پنج گانه در جايي غير از سر وصورت وارد شود،از دو حال خارج نيست:
الف) عضوي که اين جراحت برآن واردشده داراي ديه معين باشد مثل دست:در اين حالت بايد نسبت ديه آن را به ديه کامل سنجيده آنگاه به تعدادهمان نسبت ديه را تعيين کرد.براي مثال ديه دست نصف ديه کامل است. بنابراين اگر جراحت بند اول(حارصه)در دست وارد شود،ديه آن به اندازه نيم نفرشتر يا يک ميليون و۱۰۰ هزار ريال خواهد شد.

ب)عضو فاقد معين باشد مثل شکم:در اينجا بايد آرش نوسط دادگاه تعيين شود.
ساير صدمات وارده به سر وصورت:
۱- عملي که موجب شکستن استخوان شود،حتي اگر زخمي در بر نداشته باشد:۱۰نفر شتر يا ۲۲ميليون ريال.
۲- جراحتي که درمان آن جز با جابه جا کردن استخوان ميسر نباشد:۱۵نفر شتر يا۳۳ ميليون ريال(منقله).
۳- زخمي که به کيسه مغز برسد:۳۳نفر شتر يا ۲ميليون .۶۰۰ هزار ريال(مامومه).
۴- جراحتي که کيسه مغز را پاره کند:علاوه بر۳۳ نفر شتر يا ۷۲ ميليون و۶۰۰هزار ريال،آرش نيز به آن اضافه مي شود(دامغه).

ديه جراحاتي که به درون بدن انسان وارد مي شود:
۱- جراحتي که با وسيله هر وسيله اعم از سلاح گرم وسرد يا از هر جهت به شکم،سينه،پشت يا پهلو انسان وارد شود:۳۳نفر شتر يا۷۲ ميليون .۶۰۰هزار ريال(جائفه).
۲- چنانچه وسيله مزبور از يک طرف بدن واردواز طرف ديگر بيرون آمده باشد:۶۶ نفر شتر يا ۱۴۵ ميليون و۲۰۰ هزار ريال.
ديه جراحتي که در اعضاي انسان فرو مي رود:
اگر نيزه يا گلوله وامثال آن در دست يا پاي انسان فرو رود،چنانچه مصدوم مرد باشد ديه آن ۱۰ نفر شتر يا ۲۲ ميليون ريال واگر زن باشد بايدآرش تعيين وپرداخت شود.

صدماتي که موجب تغيير رنگ پوست يا تورم مي شوند:
۱- سياه شدن صورت بدون زخم وشکستگي:شش دهم نفر شتر يا يک ميليون و۲۲۰هزار ريال.
۲- کبود شدن صورت:سه دهم نفر شتر يا ۶۶۰ هزار ريال.
۳- سرخ شدن صورت:يک پنج دهم نفر شتر يا ۳۳۰ هزار ريال.

اگر سياه يا کبود يا سرخ در ساير اعضاي بدن واقع شود،مبالغ بالا نصف خواهد شد. اگرضربه موجب تغيير رنگ پوست سر شود يا اگر موجب تورم گردد، بايدآرش تعيين وپرداخت شود.
اگر ضربه اي موجب تورم وتغيير رنگ (در غير سر)مثلا ً در صورت يا پا و……شود علاوه بر ديه مقدر وگفتهشده در بالا آرش نيز بايد تعيين وپرداخت شود.

ديه شکستگي دست وپا
۱- اگر صدمه موجب شکستگياستخوان دست يا پا شود ودرمان موجب بهبودي کامل گردد:هشت نفر شتر يا۱۷ميليون و۶۰۰هزار ريال (فرقي بين دست وپاي چپ وراست نيست).
۲- اگر صدمه موجب شکستگي استخوان دست يا پا شده ولي درمان موثر واقع نشود وبهبودي کامل حاصل نگردد:۱۰ نفر شتر يا ۲۲ ميليون ريال(فرق بين دست وپاي چپ وراست نيست).
بايد توجه داشت که گاه صدمه موجب مي شود که دو قسمت مختلف از دست يا ي شکسته شود که دراين حالت براي هر يک از جراحات،ديه جداگانه اي مطابق موارد بالا تعيين مي شود. مثلا ًاگر استخوان ساق وران پاي چپ شکسته شود،دو ديه تعيين مي شود که حسب اينکه درمان کامل باشد يا نه،۱۶ يا ۲۰ نفر شتر خواهدبود يا اينکه استخوان درشت ني ونازک وني پاي چپ شکسته شود که در اينجا نيز حسب مورد ۲۰ يا ۱۶ نفر شتر تعيين مي شود.

همچنين اگر در حادثه اي استخوان وران پاي چپ ورانپاي راست هر دو شکسته شود،در اينجا نيز حسب مورد ۲۰ يا ۱۶ نفر شتر تعيين خواهدشد.
ديه شکستگي گردن
۱- اگر صدمه موجب شود که گردن کج شود:۱۰۰نفر شتر يا ۲۲۰ ميليون ريال.
۲- اگر صدمه موجب کج شدن گردن شود ولي اثر آن از بين برود،فقط آرش تعيين وپرداخت مي شود.
ديه شکستگي ستون فقرات
۱- شکستن ستون فقرات چنانچه معالجه موثر واقع شود:۱۰ نفر شتر يا ۲۲ميليون ريال.
۲- شکستن ستون فقرات به نحوي که درمان موثر واقع نشود يا بعد از درمان به صورت کمان وخميدگي در آيد يا مصدوم بدون عصا قادر به راه رفتن نباشد يا توانايي جنسي او از بين برود يا مبتلابه ريزش ادرار شود ياباعث خميدگي پشت شود يا قدرت نشستن ياراه رفتن از او سلب شود:۱۰۰ نفر شتر يا ۲۲۰ ميليون ريال.

۳- اگر شکستن ستون فقرات باعث فلج شدن هر دو پا شود،علاوه بر ديه کامل،به خاطر فلج شدن از ناحيه دو پا،۶۶ نفر شتر نيز منظور خواهد شد.
ديه قطع نخاع
۱- قطع تمام نخاع ديه کامل دارد(۱۰۰ نفر شتر)وقطع بعضي قسمت هابه نسبت مساحت آن خواهدبود.
۲- اگر قطع نخاع موجب عيب در عضو ديگر شود،چنانچه آن عضو داراي ديه معين باشد بر ديه کامل قطع نخاع اضافه مي شود واگر آن عضو فاقد ديه معين باشد،ارش بر ديه کامل اضافه مي شود.
ديه شکستن دنبالچه يا استخوان نشيمن گاه
۱- شکستن استخوان دنبالچه که سبب شود مصدوم قادر به ضبط مدفوع نباشد،ديه کامل دارد(۱۰۰ نفر شتر).

۲- اگر شکستن استخوان دنبالچه منجر به ضايعه بالا نشده ولي مصدوم قادر به ضبط باد نباشد،آرش تعيين وپرداخت خواهدشد.
۳- اگر ضربه اي به مصدوم وارد شود که او قادر به ضبط ادرار يا مدفوع نباشد،ديه کامل دارد(۱۰۰ نفر شتر).
ديه دنده ها
۱- ديه هر يک از دنده هايي که در پهلو چپ واقع شده اند ومحيط به قلب هستند:۵/۲نفر شتر يا پنج ميليون هزار ريال.
۲- ديه سايردنده ها:يک نفر شتر يا دو ميليون و۲۰۰ هزار ريال.
ديه شکستن استخوان زير گردن يا تر قوه

۱- شکستن مجموع دو استخوان ترقوه که درمان نشود يا با عيب درمان شود:صد نفر شتر يا ۲۲۰ ميليون ريال(هرکدام ۵۰نفر شتر).
۲- شکستن مجموع دو استخوان تر قوه کهبدون عيب درمان شود:هشت نفريا ۱۷ ميليون و ۶۰۰ هزار ريال(هر کدام چهار نفر شتر).
ديه مو
۱- از بينبردن موي سر يا صورت مرد به نحوي که ديگر نرويد:صد نفر شتر يا ۲۲۰ ميليون ريال.
۲- از بين بردن موي سر مرد به نحوي که دوباره برويد:تعيين وپرداخت آرش.
۳- از بين بردن موي صورت مرد به نحوي که دوباره برويد:۳۳نفر شتر يل۷۲ ميليون و۶۰۰ هزارريال.
۴- از بين بردن موي سر زن به نحوي که ديگر نرويد:۵۰ شتر يا ۱۱۰ ميليون ريال.

۵- از بين بردن موي سر زن به نحوي که دوباره برويد:ديه آن معادل مهرالمثل است در اين حالت اگر مهرالمثل زن بيش از ديه کامل باشد،فقط به ميزان ديه کامل خسارت پرداخت خواهد شد.
۶- از بين بردن هر ابرودرصورتي که ديگر نرويد:۲۵ نفر شتر يا ۵۵ميليونريال.
۷- ازبين بردن هر ابرو در صورتي که دوباره برويد:تعيين وپرداخت آرش.
۸- ازبين بردن موهاي پلک،خواه دوباره برويد يا نرويد:تعيين وپرداخت آرش.
ديه بيني وبويايي
۱- ازبين بردن تمام بيني:۱۰۰نفر شتريا ۲۲۰ ميليون ريال.
۲- فاسد کردن بيني از طريقشکستن يا سوزاندن و… اگر درمان نشود:۱۰۰ نفر شتر يا ۲۲۰ ميليون ريال.
۳- فاسد کردن بيني از طريق شکستن يا سوزاندن و….اگر درمان شود:۱۰ نفر شتر يا ۲۲۰ ميليون ريال.
۴- از بين بردن هر يک از سوراخ هاي بيني:۳۳نفر شتر يا ۷۲ ميليون و۶۰۰ هزار ريال.
۵- از بين بردن نوک بيني که محل چکيدن خون است:۵۰ نفر شتر يا ۱۱۰ ميليون ريال.
۶- از بين بردن حس بويايي هر مجراي بيني:۵۰ نفر شتر يا ۱۱۰ ميليون ريال.
۷- اگردر اثر بريدن بيني يا صدمه ديگري حس بويايي ازبين برود،علاوه بر ديه حس بويايي،ديه آن صدمه نيزمحاسبه خواهد شد.

ديه گوش وشنوايي
۱- از بين بردن هر گوش:۵۰نفر شتر يا ۱۱۰ ميليونريال.
۲- از بين بردن نرمه گوش:يک سوم ۵۰ نفر شتر يا ۱۱۰ ميليون ريال.
۳- پاره کردن گوش:يک سوم ۵۰ نفر شتر يا ۱۱۰ ميليون ريال.
۴- ازبين بردن حس شنوايي هر گوش:۵۰ نفر شتريا ۱۱۰ ميليون ريال.
۵- اگر با بريدن دو گوش حس شنوايي از بين نرود:۲۰۰ نفر شتر يا ۴۴۰ ميليون ريال.
۶- اگر با بريدن يک گوش حس شنوايي از بين برود:۱۵۰ نفر شتريا ۳۳۰ ميليون ريال.

۷- اگر با صدمه به عضو ديگرحس شنوايي از بين برود،هم ديه شنوايي وهم ديهآن عضو محاسبه مي شود.
ديه لب
۱- ازبين بردن هر لب:۵۰ نفر شتر يا ۱۱۰ ميليون ريال.
۲- صدمه اي که موجب سست شدن لب ها شود:۶۶ نفر شتر يا ۱۴۵ ميليون و۲۰۰ هزار ريال.
۳- شکافتن يک لب يا هر دو لب که موجب نمايان شدن دندان ها شود ودرمان نگردد:۳۳نفر شتريا ۷۲ ميليون و۶۰۰ هزار ريال.
۴- شکافتن يک لب يا هر دولب که موجب نمايان شدن دندانها شود ودرمان گردد:۱۰ نفرشتر يا ۲۲ميليون ريال.
ديه زبان وگويايي وحس چشايي
۱- از بين بردن تمام زبان يا لال کردن انسان سالم:۱۰۰نفرشتر يا ۲۲۰ ميليون ريال.
۲- بريدن تمام زبان لال:۳۳نفرشتر يا ۷۲ ميليون و۶۰۰ هزار ريال.
۳- از بين بردن صورت شخصبه طوري که نتواند به طور کامل صدايش را آشکار کندو نيز از بين بردن گويايي:صد نفر شتر يا ۲۲۰ ميليون ريال.

۴- از بين بردن حس چشايي موجب ارش است.اگر با بريدن زبان حس چشايي از بين برود،فقط ديه زبان پرداخت ميشود واگر با وارد شدن صدمه ديگري حس چشايي از بين برود،هم ارش حس چشايي هم ديه آن صدمه محاسبه مي شود.
ديه دندان
۱- ازبين بردن تمام دندان ها:۱۰۰ نفرشتر يا ۲۲۰ ميليون ريال(مجموع ۲۸ دندان).
۲- ازبين بردن دندان هاي جلو:۶۰ نفر شتر يا ۱۳۲ ميليون ريال(هر کدام پنج نفر شتر).
۳- ازبين بردن دندان هاي عقب:۴۰ نفرشتر يا ۸۸ ميليون ريال(هر کدام دو ونيم نفر شتر).
۴- شکستن دنداني که نمايان است(حتي با حفظ ريشه دندان)،ديه کامل آن دندان را دارد.
ديه فک
۱- ازبين بردن هر فک:۵۰ نفر شتر يا ۱۱۰ ميليون ريال.
۲- ديه فک مستقل از دندان محاسبه مي شود.
۳- اگر صدمه موجب نقص فک شود مثلا ًموجب دشواري در عمل جويدن گردد،آرش تعيين وپرداخت خواهد شد.

ديه عقل
۱- هر صدمه اي که موجب زوال عقل شود:۱۰۰نفرشتريا ۲۲۰ ميليون ريال.
۲- هر صدمه اي که موجب نقصان عقل شود:تعيين وپرداخت آرش.
ديه زوال منافع
۱- صدمه اي که موجب ازبين رفتن انزال يا قدرت توليد مثل وبارداري يا لذت مقاربت شود:تعيين وپرداخت آرش.
۲- صدمه اي که موجب ازبين رفتن توان مقاربت به طور کامل شود:۱۰۰ نفرشتريا ۲۲۰ ميلون ريال.
۳- صدمه اي که موجب زوال يا نقص بعضي از منافع مانند خوابيدن شود:تعيين وپرداخت آرش.
۴- قطع آلت زنانه يا مردانه:۵۰ يا ۱۰۰نفرشتر.
۵- صدمه اي که موجب ريزش ادرار گردد(اگر تا پايان يک روز دوام داشته باشد):۱۰۰نفرشتريا۲۲۰ ميليون ريال.اگر تا نصف روز دوام داشته باشد:۶۶نفرشتريا۱۴۵ميليون و۲۰۰ هزارريال واگر دوام آن تا هنگام برآمدن روز باشد:۳۳نفرشتريا ۱۲ ميليون و۶۰۰ هزار ريال.

چند نکته درمورد ديه:
۱- ديه فلج کردن هر عضو ک داراي ديه معيين است،مثل دست ،پا و…دوسوم ديه همان عضو.
۲- قطع کردن عضوي که داراي ديه معيين است وفلج مي باشد:يک سوم ديه همان عضو.
۳- مهلت پرداخت ديه از زمان وقوع جرمعبارت است از:در جرايم عمدي ظرف يک سال،درجرايم شبه عمدي ظرف دو سال ودر خطاي محض ظرف سه سال.درجرايم عمد وشبه عمد پرداخت ديه،خود مرتکب است.

۴- عاقله:يعني بستگان مرد،نسبي پدري ومادري ياپدري به ترتيب طبقات ارث به نحوي که همه اشخاصي که در زمان فوت مي توانند ارث ببرند،به صورت مساوي عهده دار پرداخت ديه هستند.
سوال:عاقله چگونه ودر چه زماني مسوول پرداخت ديه به جاي مجرم اصلي است؟
جواب:۱- قاتل يا وارد کننده صدمه به ديگري نابالغ يا ديوانه باشد.۲- قتل يا صدمه،خطاي محض باشد. يعني مرتکب نهقصد کشتن يا آسيب زدن به ديگري را داشته باشد نه قصد عمل واقع شده بر او را مانند آنکه شخصي به قصد شکار حيواني رها کند ولي آن تير به يک انسان برخورد کند.

۳- اگر قتل خطاي محض با اقرار قاتل يا خودداري او از اداي سوگند يا قسامه ثابت شود،پرداخت ديه بر عهده خودش مي باشد.
۴- ديه آسيب هاي بدني حارصه،داميه،متلاحمه وسمحاق تحت هر شرايطي بر عهده خود مرتکب مي باشد وعاقله مسووليتي ندارد.