روش های مختلف ابیاری

مختصري درباره تاريخچه آبياري
از گذشته هاي دور كشاورزي يكي از مهمترين راه هاي تامين غذاي انسان بوده است . زراعت در ابتدا بستگي زيادي به مقدار بارش برف و باران داشت و اگر در يك سال به اندازه كافي بارندگي نمي شد ، محصول خوبي هم بدست نمي آمد ، بنابراين ، نياكان ما به فكر افتادند تا از آبهايي كه در طبيعت به صورت رودخانه ، چشمه ، چاه و قنات وجود داشت ، براي آبياري زمينهاي خود

استفاده كنند . چه اين ترتيب بود كه روش زراعت آبي تبديل شد . از بين رفتن خاك كشاورزي ، دشواريهاي فراوان آبياري و صرف وقت و هزينه زياد ، انسان را به فكر انداخت تا راه جديدي براي آسان تر شدن آبياري مزارع خود پيدا كنند . سرانجام با الهام از ريزش باران در طبيعت ( آبپاش

) اختراع شد . ولي چون از اين وسيله نمي توانستند براي زمينهاي بزرگ استفاده كنند روش تازه اي براي آبياري باغها و مزاع پيدا كرده آن را ( آبياري تحت فشار ) ناميدند . در اين روش ( آب ) به وسيله پمپ يا اختلاف ارتفاع تحت فشار قرار گرفته و به صورت باران يا قطره و يا روشهاي مناسب

ديگر ، در اختيار گياه قرار مي گيرد . آبياري تحت فشار روش ها و دستگاه هاي مختلفي دارد . معروفترين آن ، روش آبياري باراني و قطره اي هستند . در اين نشريه شما با انواع دستگاهها و روش هاي مختلف آبياري باراني و قطره اي آشنايي بيشتري پيدا مي كنيد .
روش كار دستگاه هاي آبياري تحت فشار
اساس كار اين دستگاه ها بسيار ساده است . آب از يك طرف با فشار وارد لوله اصلي و سپس لوله هاي فرعي شده و از طريق سوراخ هايي كه به آنها قطره چكان ، آب پاش ، آب فشان و يا نازل مي گويند ، چه صورت قطره يا ذرات ريز خارج مي شود .
براي اين كه آب بتواند با فشار از اين سوراخ ها خارج شده و توليد باران نمايد ، بايد يك دستگاه پمپ را در ابتداي لوله اصلي قرار داد و چه اين وسيله فشار لازم را تامين نمود .
روش ها و دستگاه هاي مختلف آبياري تحت فشار
به علت اينكه همه مزارع در شرايط يكسان قرار ندارند لذا دستگاه هاي آبياري مختلفي نيز اختراع شده و هر يك از آنها براي شرايط و محل خاصي طراحي شده اند البته بعضي از اين دستگاهها به گونه اي طراحي شده اند كه از آنها مي توان در همه زمين ها استفاده نمود .
۱ ـ روش هاي آبياري باراني كلاسيك
در اين روشها لوله هاي اصلي به لوله هاي فرعي وصل مي شوند و روي لوله هاي فرعي آب پاش هاي مخصوصي نصب شده كه دور خود مي چرخد و آب را در اطراف به صورت دايره مي پاشد و لوله هايي كه آب پاش ها بر روي آنها نصب شده اند ( بال ) نام دارد . در اين روش از يك دستگاه موتور پمپ يا الكترو پمپ و تعدادي لوله و آب پاش براي آبياري استفاده مي شود . اگر همه اج
در مواردي لوله اصلي و موتور پمپ ثابت است ولي براي صرفه جويي در هزينة خريد لوله و لوله كشي پس از اين كه آبياري انجام شد بال و آب پاش ها را باز نموده و در جاي ديگر نصب مي كنند . اين كار ادامه دارد تا كل مزرعه آبياري شود . اين روش را ( روش كلاسيك نيمه متحرك ) مي گويند .
گاهي لوله اي اصلي ، فرعي ، بال ، آب پاش ها و موتور پمپ ثابت هستند و كل مزرعه توسط آنها آبياري مي شود كه به اين ( روش ثابت ) مي گويند و اكثراً لوله ها در زير زمين كار گذاشته شده اند . در ايران و بسياري ديگر كشورها روش كلاسيك نيمه متحرك رواج بيشتري دارد .
۲ ـ دستگاه آبياري باراني غلطان
دستگاه ديگري ساخته شده كه به آن ( دستگاه آبياري باراني غلطان ) مي گويند كه نام خارجي آن ( ويل موو ) است يك لوله آلومينيومي كه تقريباً ۱۰ سانتيمتر قطر دارد از وسط تعدادي چرخ مي گذرد .
اين لوله دو كار انجام مي دهد . هم به عنوان محور چرخ ها به حساب مي آيد و هم اين كه آب از داخل آن عبور كرده و به آب پاش ها مي رسد . هنگام جابجايي ، دستگاه توسط يك موتور با نيروي هشت اسب كه در وسط دستگاه ورودي شاسي قرار دارد ، روي زمين حركت مي كند . مزرع توسط اين دستگاه به صورت چهار گوش آبياري مي شود . در اين روش آبياري لوله آبرسان كه در زير زمين قرار داشته آب را از منبع به سر مزرعه مي آورد .
لوله خرطومي كه رابط بين لوله آبرسان و لوله دستگاه مي باشد توسط يك شير آبگير به آن وصل شده و آب را به دستگاه مي رساند .
روش كار به ترتيب است كه ابتدا دستگاه به محل مورد نظر منتقل مي شود سپس به وسيلة لوله رابط خرطومي ، لوله هاي دستگاه و لوله هاي آبرسان به هم متصل مي شوند با باز شدن شير آبگير آب در لوله ها جريان پيدا كرده و از طريق آبپاش ها آبياري انجام مي شود . پس از اتمام يك قطعه لوله خرطومي را جدا كرده و آب داخل لوله ها را خارج نموده سپس موتور را براي جا به جايي دستگاه روش كرده و آن را به قطعه ديگر كه هنوز آبياري نشده است مي برند اين عمل آنقدر تكرار مي شود تا تمام سطح مزرعه آبياري شود .
۳ ـ دستگاه آبياري باراني قرقره اي
اين دستگاه شبيه يك قرقرة شبيه يك قرقرة بزرگ است كه بر روي يك شاسي قرار دارد و مي تواند به اطراف بچرخد . اين دستگاه توسط تراكتور جابجا مي شود براي رساندن آب از دستگاه به آبپاش از لوله پلي اتيلين نيمه سخت كه به دور قرقره جمع مي شود و خيلي هم محكم است ، استفاده مي شود طول لوله به ۳۰۰ متر هم مي رسد . يك طرف اين لوله ها به دستگاه قرقره اي و طرف ديگر آن به آبپاش بزرگي كه شبيه يك تفنگ است وصل شده است . آب پاش بزرگ روي پايه اي كه به آن ارابه مي گويند قرار دارد . ارابه ممكن است چرخ هم داشته باشد .

براي آبياري يك قطعه زمين دستگاه را به وسيلة تراكتور به ابتداي زمين برده و مستقر مي كنند . سپس آبپاش بزرگ را كه لوله پلي اتيلين به آن متصل مي باشد جدا نموده و به انتهاي زمين مورد نظر مي برند . اين فاصله ممكن است تا ۳۰۰ متر هم باشد پس پمپ را روش كرده تا آب از طريق لوله پلي اتيلن وارد آبپاش شده و در سطح زمين پخش مي شود . در همين حال قرقره آهسته آهسته به شكل خودكار چرخيده و لوله را دور خود جمع مي كند ، در نتيجه تمام قطعه مورد نظر به صورت چهار گوش آبياري مي شود و وقتي كه آب پاش روي ارابه به قرقره رسيد آبياري به طور خودكار قطع مي شود .
۴ ـ دستگاه آبياري باراني دوار مركزي
نوعي ديگر از دستگاههاي آب پاش وجود دارد به آن دستگاه دوار مركزي مي گويند نام خارجي اين دستگاه « سنتر پيوت » است . در اين روش آبياري لوله اصلي حدود ۳ متر بالاتر از سطح زمين قرار دارد و مانند عقربه ساعت چرخيده و زمين را به صورت دايره آبياري مي كند . در اين روش آب توسط پمپ را فشار وارد لوله عمودي و سپس لوله اصلي ( افقي ) شده و از آنجا وارد پاشنده ها مي شود لوله هاي اصلي روي پايه هايي به شكل A قرار دارند كه هر پايه داراي دو چرخ بوده و توسط نيروي برق حركت مي كند اين دستگاه آب را به صورت يكنواخت در مزرعه پخش مي كنند .
خاكهاي شني بهترين نوع خاك براي آبياري با اين روش هستند دستگاه طوري ساخته شده كه از آن مي توان براي آبياري زمين همواره و نسبتاً ناهمواره استفاده كرد . يك تابلو كنترل روي برج مركزي دستگاه قرار دادر كه مي تواند همه عمليات آبياري را از دور كنترل نمود تا آبياري به صورت خودكار انجام شود . در زمان آبياي اگر در جايي اشكالي بوجود بياد آبياري خود به خود قطع مي شود . چون اين دستگاه زمين را به صورت دايره آبياري مي كند قسمتي از كناره هاي زمين آبياري نمي شود . براي رفع مشكل مي توان در انتهاي لوله اصلي يك بال اضافي و يك آبپاش قوي ن

صب كرد تا وقتي كه دستگاه به اين قسمت ها برسد آبياري ادامه يافته و گوشه هاي زمين نيز آبياري شوند .
۵ ـ دستگاه آبياري باراني خطي
دستگاه آبياري باراني خطي شبيه دستگاه آبياري باراني دوار مركزي است . با اين تفاوت كه اين دستگاه زمين را به صورت چهار گوش ولي دستگاه دوار مركزي زمين را به صورت دايره آبياري مي كنند .
در اين روش كه دستگاه به صورت يك خط مستقيم حركت مي كند آب مورد نياز از چاه يا از كانال تامين شده و به وسيله پمپ با فشار به داخل لوله هاي دستگاه فرستاده مي شود در نتيجه آب به صورت قطره هاي بسيار ريز آب فشان خارج شده و محصول را آبياري مي كند .
سيم هاي برق و لوله هايي كه آب را دستگاه مي رساند همراه با دستگاه در سطح زمي

ن جابجا مي شوند . جنس لوله ها از نوع نرم است . نام خارجي اين دستگاه ( لينير ) مي باشد .
۶ ـ روش آبياري قطره اي
در اين روش نيز مانند بقيه روشها از پمپ براي ايجاد فشار در داخل لوله ها استفاده مي شود . تا زماني كه آب از محل تامين به محل مصرف برسد . از فيلترهاي شني و توري عبور كرده ، تمام ذرات ريز و درشت آن گرفته و صاف مي شود . در اين روش لوله هايي كه بر روي آنها در فواصل معيني قطره چكانهايي نصب شده است ، در كنار رديف گياهان قرار داده شده اند . آب پس از عبور از فيلترهاي شني و توري از طريق قطره چكانها به آرامي كنار گياه را خيس نموده و آب مورد نياز آن را تامين مي كند . در اين حالت نياز به آبياري تمام زمين نبوده و به اين وسيله ضمن صرفه جويي در مصرف آب از رشد علفها هرز به ميزان زياد جلوگيري مي شود . قطره چكانها انواع مخلتف دارند . با توجه به نوع گياه و شرايط موجود مي توان قطره چكان مناسب را انتخاب و مورد استفاده قرار دارد . توجه داشته باشيد اگر از فيلترها براي صاف كردن آب استفاده نشود ذرات خارجي موجود در آب به قطره چكانها رسيده و باعث بسته شدن آنها مي شوند . در اين روش مي توان كود مواد شيميايي را هم وارد آب آبياري نمود و آنها را به گياه رسانيد بدون اين كه هزينه اضافي در برداشته باشد .
براي رساندن كود و مواد شيميايي به گياه اول آنها را در آب حل كرده سپس صاف نموده و در داخل مخزن مخصوص كود مي ريزند . اين مخزن با شيلنگ به لوله هاي آبياري وصل مي باشد . هنگام آبياري كود و مواد شيميايي از طريق اين شيلنگ از مخزن كود وارد لوله هاي آبياري شده و در زمين در كنار گياه پخش مي شود .
با نصب دستگهاي به نام ( برنامه ريز ) مي توان كليه كارهاي آبياري را به صورت خودكار انجام داده در اين روش وجود فشار سنج سبب مي شود تا فشار آب داخل لوله و فيلتر ها به طور دائم مورد بازديد و كنترل قرار گرفته و در صورت بروز اشكال نسبت به رفع آن اقدام شود . قبل از استفاده از اين روش ها بايد اطلاعات لازم را جمع آوري و پس از پياده شدن طرح نيز آموزش هاي لازم را براي بكار بردن و نگهداري دستگاه هاي كسب نمود .
در اين رابطه مي توان از سازمانهاي كشاورزي و مراكز خدمات و ساير ادارات مربوطه كمكها و راهنمائيهاي لازم را دريافت داشت . در هواي خيلي گرم و خشك بهتر است آبياري باراني را به شب موكول كرده و هنگامي كه باد شديد مي وزد از انجام آبياري باراني خودداري نمود . كشاورزاني كه داراي زمينهاي كوچك بوده و قدرت مالي ضعيفي هم دارند بهتراست با يكپارچه

سازي اراضي و تشكيل شركت هاي تعاوني توليد نسبت به تهيه لوازم مورد نياز اقدام نموده و مشكلات خود را برطرف سازند .
معرفي روش آبياري باراني كلاسيك
از اين روش مي توان براي آبياري انواع گياهان زراعي و در بعضي مواقع هم براي آبياري درختان در زمين هاي شيب دار ، هموار ، ناهموار و خاك هاي شني و رسي استفاده كرد .
در اين روش آب به وسيله پمپ . از مخزن يا منبع اصلي مانند استخر ، چاه ، رودخانه ، چشمه ،

قنات و يا كانال وارد لوله هاي اصلي و بال ها شده و از طريق آبپاش به صورت قطره اي بسيار ريز و يكنواخت ، بر روي مزرعه پاشيده شود .
آبياري باراني كلاسيك انواع مختلف دارد كه عبارتند از كلاسيك ثابت . كلاسيك متحرك ، كلاسيك نيمه متحرك و كلاسيك ثابت با آبپاش متحرك و اساس كار همه آن ها يكسان است .
اجزاء تشكيل دهنده روش آبياري باراني كلاسيك
اين روش از وسايل و قسمت هاي ريز تشكيل شده است .
۱ ـ قسمت تأمين آب و ايجاد فشار
۲ ـ لوله هاي اصلي ، نيمه اصلي ، فرعي و اتصال ها
۳ ـ بال
۴ ـ شير فلكه و فشار سنج
۵ ـ پايه آبپاش و نگهدارنده آن
۶ ـ آبپاش
۱ ـ قسمت تامين آب و ايجاد فشار
براي تامين آب ، از يك منبع و براي تأمين فشار از يك پمپ استفاده مي شود . ابتدا لوله مكش پمپ را به مخزن آب قرار داده و سپس براي ايجاد فشار مناسب در داخل لوله ها ، پمپ هواگيري و روش مي شود . در اين حالت آب با فشار داخل لوله ها جريان پيدا مي كند .
۲ ـ لوله هاي اصلي ، فرعي و اتصال ها
براي رساندن آب از منبع به مزرعه از لوله هاي اصلي ، نيمه اصلي و فرعي استفاده مي شود لوله ها ممكن است آلومينيومي ، پلي اتيلن و يا آزبست باشند .
لوله اي مورد استفاده داراي طول و قطر متفاوتي بوده و فشارهاي مختلفي را مي توانند تحمل كنند . لوله هاي آلومينيومي معمولاً روي زمين قرار گرفته و به وسيله اتصال هاي سريع به هم وصل مي شوند .
ولي لوله هاي پلي اتيلن در زيرزمين و در عمق مناسب كار گذاشته مي شوند . براي وصل كردن لوله ها به يكديگر و تغيير جهت آنها از زانويي ، تبديل و سه راهي و …. استفاده مي شود .
لوله هاي آزبست توسط اتصال هاي آزبستي و چدني به هم وصل مي شود . لوله اي پلي اتيلني را با قطر كمتر از ۹۰ ميلي متر با اتصال زرده اي و لوله اي پلي اتيلني كه قطر آنها بيشتر باشد با اتصال هاي جوشي و فلنج دارد به هم متصل مي شوند . براي وصل كردن لوله هاي آلومينيومي به يكديگر از دو روش استفاده مي شود :
۱ ـ استفاده از اتصال هاي سريع . اين نوع اتصال ها خيلي سريع باز و بسته مي شوند و آب بندي آنها به وسيلة فشار آب و واشر لاستيكي صورت مي گيرد .

۲ ـ به وسيله فنج
۳ ـ بال
بال هاي آبياري همان لوله هايي هستند كه در سطح مزرعه قرار دارند و آبپاش ها به وسيله پايه آبپاش بر روي آن نصب شده اند .
۴ ـ شير فلكه و فشار سنج
به وسيله شير فلكه . جريان آب و تا حدودي فشار آن در لوله ها و بال ها تنظيم مي شود . با باز كردن شير فلكه ، آب در لوله ها جريان پيدا مي كند و كم و زياد باز كردن شير فلكه ، فشار داخل لوله ها نيز كم و زياد مي شود براي اينكه آبپاش ها به خوبي كار كنند ، شير فلكه را بايد آن قدر باز كنيم تا فشار آب . در داخل لوله به اندازه مورد نظر برسد . مقدار فشاري كه بايد در لوله ايجاد شود توسط كارخانه سازنده و طراحان قبلاً تعيين شده است .
فشار سنج صفحه درجه بندي شده يي است كه بعد از پمپ و يا در ابتداي لوله اصلي نصب مي شود و به وسيله آن مقدار فشار داخل لوله نشان داده مي شود .
۵ ـ پايه آبپاش و نگهدارنده آن
پايه آبپاش لوله باريكي است كه ارتفاع آن بستگي به نوع گياهي كه به وسيله آن آبياري مي شوند ، دارد . براي آبياري گياهان ساقه بلند ، از پايه آبپاش بلند استفاده مي شود .
۶ ـ آبپاش
آبپاش هاي چرخشي با چرخش به دور خود عمل آبياري را توسط يك يا دو سه فازل انجام مي دهند . آبپاش ها مهمترين قسمت در آبياري باراني هستند . پس بايد به طور مرتب بازديد شوند . آبپاش هاي چرخشي ، بسيار دقيق و محكم ساخته مي شوند . و داراي انواع مختلف هستند :
۱ ـ آبپاش هاي با فشار كم .
۲ ـ آبپاش هاي با فشار متوسط .
۳ ـ آبپاش هاي با فشار زياد .
۴ ـ آبپاش هاي با فشار خيلي زياد .
استفاده از روش آبياري باراني كلاسيك بسيار آسان مي باشد و نيازي به داشتن اصطلاحات عملي و فني زياد نيست . اين روش انواع مختلفي دارد كه عبارتند از :
روش آبياري باراني كلاسيك متحرك
در اين روش قسمت هاي مختلفي دستگاه مانند پمپ ، لوله هاي اصلي ، نيمه اصلي ، بال ها و آبپاش ها ، پس از آبياري يك قسمت از زمين . از هم جدا شده و براي آبياري قسمت ديگر به آنجا منتقل مي شوند .
روش آبياري باراني كلاسيك نيمه متحرك
در اين روش پمپ و لوله هاي اصلي ، نيمه اصلي ، در جاي خود ثابت مانده و
پس از آبياري يك قسمت ، بال ها جدا شده و به محل جديد منتقل و دوباره

روش آبياري باراني كلاسيك ثابت
در اين شيوه بال ها و آبپاش ها در تمام سطح زمين مزرعه نصب شده و ثابت هستند و محل آبياري با باز و بسته كردن شير فلكه انجام مي شود در اين حالت تعداد كمتري كارگر مورد نياز است .
روش آبياري باراني كلاسيك ثابت با آبپاش متحرك
در اين روش پمپ ، لوله اي اصلي ، نيمه اصلي و بال هاي آبياري همگي ثابت هستند و فقط آبپاش ها به همراه پايه هاي خود با استفاده از شير خود كار جابجا مي شوند . براي آبياري مساحت هاي بزرگتر . از آبپاش هايي با فشار بالا استفاده مي شود .

خلاصه
با استفاده از روش آبياري باراني كلاسيك ، ضمن صرفه جويي در مصرف آب ، امكان به زير كشت بردن زمين هاي زراعي بيشتري فراهم مي شود .
از اين روش مي توان براي آبياري زمين هاي هموار و ناهموار با هر نوع خاك و انواع گياه استفاده كرد .
به علت اين كه آبپاش ها ، مهمترين قسمت دستگاه مي باشند لذا بايد از آن ها به طور دايم مراقبت نمود و نسبت به تعمير يا تعويض آن ها اقدام كرد . فشار و مقدار آب بايد طور تنظيم شوند كه از به وجود آمدن هرز آب جلوگيري شود .
با استفاده از اين روش محصول بيشتر و بهتري به دست مي آيد .
آبياري باراني روشها و دستگاه هاي مختلفي دارد كه يكي از آنها دستگاه آبياري باراني غلطان يا « ويل مو » است .
در شرايط زير : اين دستگاه قابل استفاده مي باشد :
۱ ـ مزارعي كه نسبتاً هموار باشند .
۲ ـ مزارعي كه ارتفاع گياهان آن حداكثر به يك متر مي رسند .
۳ ـ در مزارعي كه در مسير حركت دستگاه مانع وجود نداشته باشد .
۴ ـ زمين هايي كه شيب آن ها حداكثر ۵ ـ ۳ درصد مي باشد .

قطعات دستگاه آبياري باراني غلطان
اين دستگاه از قسمتهاي زير تشكيل شده است :
۱ ـ موتور شاسي
۲ ـ لوله اصلي ( بال )
۳ ـ چرخ
۴ ـ آبپاش

براي حركت دستگاه در مزرعه ، از يك موتور بنزيني استفاده مي شود . موتور در وسط دستگاه روي شاسي سوار شده و از طريق جعبه دنده و زنجير ، چرخها را به حركت در مي آورد .
موتور دار مخزن سوخت ، مخزن روعن ، چرخ دنده و ساير اجزا مي باشد .
۲ ـ لوله اصلي ( بال )
لوله اصلي با بال از جنس آلومينيوم بدون درز ساخته شده و قطر آن معمولاً ۱۰ سانتي متر و طول ۶ قطعه ۱۲ متر مي باشد .
با وصل كردن لوله ها به يكديگر مي توانيم طول بال را به ۳۷۲ متر افزايش داده و از آن براي آبياري زمين هاي هموار استفاده نمائيم .
بال آلومينيومي دو وظيفة مهم به عهده دارد . يكي اين آب به وسيله آن به آبپاش ها مي رسد و ديگر اين كه چون از وسط چرخ ها مي گذرد ، مي تواند با چرخش به چپ و راست ، چرخ ها را هم به حركت درآورد .