سويا- (Soya Bean)

سويا يكي از گياهان قديمي بومي آسيا و منچوري چين و ژاپن است . اين گياه هميشه به صورت اهلي ديده شده است اين گياه به عنوان گياه دانه روغني از سال ۱۹۰۰ مورد استفاده قرار گرفته است و كشور آمريكا با توليد ساليانه صدها ميليون تن بزرگترين توليد كننده اين گياه مي باشد . كشورهاي برزيل ، چين ، آرژانتين از بزرگترين كشورهاي توليد كننده اين دانه مي باشند .

آمريكا ۶۳% توليد جهاني را به خود اختصاص داده است و اين ۴ كشور مجموعا ۹۰ تا ۹۵ % توليد را به عهده دارند . سهم جهاني توليد ايران ۰۰۱/۰ در صد است . ( ۹۴ تا ۹۵ درصد روغن كشور از طريق واردات تامين مي شود ) .
سابقه كشت و كار سويا در ايران مشخص نيست . فقط در ناحيه گيلان نوعي سويا به نام پشم باقلا يا خرس باقلا كشت مي شده است.
در دهه ۵۰ كشت سويا در استان گلستان توسعه چشم گيري يافت و تا امروز ۹۰ تا ۹۵% دانه هاي روغني كشور در اين استان توليد مي شود و ميزان توليد سويا در اين استان در سال ۱۳۸۰ چيزي نزديك به ۰۰۰/۲۰۰ تن بوده است .
امروزه سويا بيش از ۳۰ تا ۳۵ % تجارت روغن و ۷۰تا ۷۵ % تجارت كنجاله دنيا را به خود اختصاص داده است . دانه سويا ۱۵تا۳۰% روغن و ۳۰تا۵۰% پروتئين دارد و به عنوان مهمترين پروتئين نباتي شناخته شده است .

مورفولوژي سويا :
سويا در نوشته هاي چين آمده است كه از حدود ۲۸۰۰سال قبل از ميلاد مسيح در چين جزء ۵ گياه عمده بوده است . ( برنج ، گندم ، ارزن ، جو ، سويا )
سويا از خانواده لگومينوز است ۴۲=x2=n2 كرومزوم دارد ، يكساله است و به صورت اهلي يافت شده است . اهلي شدن آن را به امپراتور شين هوا در سال ۱۷۰۰ سال قبل از ميلاد مسيح نسبت داده اند و جد مشترك آنها Glycin Soya بوده است . كه نام سويا يا سوژا از آن مشتق شده است . تابع آب و هواي گرم است به نور و آب فراوان نياز دارد . طول ساقه به ۱۸۰ سانتي متر مي رسد و دو بخش رويشي و زايشي آن بدين شرح است :
مورفولوژي رويشي :

گياهي است با ارتفاع متوسط تا بلند ۷۵تا۱۸۰ سانتي متر شاخه بندي به صورت انشعابات زياد و پراكنده و يا احتمالا به صورت تكشاخه در برخي ارقام مشاهده مي شود انشعابات از ساقه اصلي منشاء مي گيرد ميزان انشعاب بستگي به عوامل محيطي و ژنتيكي از قبيل : طول روز ، فاصله بوته ها از هم ، حاصلخيزي و تراكم دارد .
برگهاي سويا به سه نوع ديده مي شوند : Cotyle done
1) اولين جفت بر لپه اي يا كوتيل دوني است
۲) برگهاي بعدي ساده مي باشند
۳) برگهاي بعدي سه برچه اي يا شبدري ظاهر مي شوند كه تا انتها برگها بدين صورت مشاهده مي شوند .
روي برگها كرك و موي زيادي مشاهده مي شود . طول كركها ۱ ميلي متر فاصله آنها از هم ۱ ميلي متر و تقريبا ۱۰درصد سطح برگ را شامل مي شوند . سطح زيرين برگ داراي روزنه بيشتري از سطح برگ است .
ريشه :
يك ريشه اصلي قوي و تعداد زيادي ريشه هاي جانبي دارد كه عمدتا در لايه هاي رويي خاك متمركزند .
ريشه چه كه روي ريشه هاي فرعي بوجود مي آيد عمليات جذب آب و مواد غذايي را انجام مي دهد . همچنين يكسري ريشه نابجا از پائين هيپو كوتيل ظاهر مي شود بر روي ريشه سويا مانند ساير گياهان خانواده نخود ( لگومينوز ) برجستگيهاي كروي شكل مشاهده مي شود .
كه اين برجستگيها محل زندگي باكتريهاي ريبوزوم ژاپنيكم مي باشد . كه عمليات تثبيت ازت را در خاك انجام مي دهد و در صورت فعال بودن تمامي ريشه را گره دار مي كند . اولين غده ۱۰تا۱۵روز پس از كاشت روي ريسه ظاهر مي شود و در هنگام بلوغ ريشه كاملا ريشه گره دار مي شود

.
اين باكتريها قادرند علاوه بر نياز گياه تا ۴ تن محصول در هكتار ۱۸۰تا۲۰۰كيلوگرم ازت خالص را به

خاك اضافه كنند . نشانه فعال بودن اين گره ها آن است كه اگر يكي از برجستگيها را برش دهيم بايد به رنگ صورتي يا قرمز باشد . سفيد بي رنگ و قهوه اي تيره نشان دهنده عدم فعاليت است .
گسترش افقي و عمودي ريشه بر حسب شرايط كشت متغير است . در خاك هايي كه نفوذ خوبي داشته باشند قدرت نفوذ ريشه به ۲۰۰سانتي متر مي رسد ولي اكثرا در عمق ۶۰سانتي متر خاك متمركزند در حالت زراعي و مزرعه تمركز ريشه ها بيشتر در لايه هاي ۱۵سانتي متر خاك است . ساقه در سويا از ساقه مستقيم تشكيل شده كه از آن شاخه هاي جانبي منشعب مي شود . هر چه واريته دير رس تر باشد ساقه ها بلند تر خواهد بود .

مورفولوژي زايشي سويا :
گلدهي و شروع آن در سويا به دو صورت مشاهده مي شود كه شروع مرحله زايش بر حسب رقم و شرايط محيطي مانند طول روز و دما فرق مي كند ولي به طور كلي دو نوع طبيعت رشد در سويا وجود دارد .
۱) طبيعت محدود الرشد يا Determminat كه گلدهي از بالا به پائين صورت ادامه مي يابد .
با شروع گلدهي رشد رويشي متوقف مي شود . سويا رقم گرگان ۳يانخ رقمي دير رس و دترمينيت است و رنگ گل آن صورتي است .
۲) طبيعت نامحدود الرشد :indeterminat
در اين وضعيت گلدهي از گره هاي پائين شروع شده به گره هاي بالا ادامه مي يابد بعضي همزمان با رشد رويشي گلدهي ادامه مي يابد . رقمي مثل ويليامز با گل هاي سفيد كه زود رس است جزء اين مورد است هر چه به طرف بالاتر رويم از تعداد گلها كاسته مي شود .
بطور كلي گلها در سويا كوچك به رنگهاي سفيد يا صورتي و به صورت خوشه اي ظاهر مي شود محل ظهور گلها محل اتصال برگ به ساقه است ودر خوشه ممكن است گلها به تعداد ۸تا۳۵ عدد وجود داشته باشد . دوره گلدهي تحت تاثير عوامل محيطي مثل دما و طول روز بين ۳تا۵ هفته طول مي كشد و گلها به صورت خود گشتي بوده، دگر گشتي در سويا بسيار كم است بطور معمول در طول دوره گلدهي تعدا برگهايي كه تشكيل مي شوند ۳تا۴برابر گلهايي است كه به غلاف تبديل مي شوند يعني ۲۰تا۸۰% گلها ريزش مي كنند . معمولا زودترين گل و ديرترين گل تشكيل شده تمايل به ريزش دارد تعداد غلافهايي كه تشكيل مي شود بستگي به توان و قدرت گياه در زمان گلدهي دارد تعدا غلافها متغير است و ممكن است به ۴۰۰ عدد برسد غلافها كركدار مستقيم و كمي خميده اند به رنگ سياه ، خاكستري و روشن مي باشند .
معمولا در هر غلاف ۲تا۳بذر و به ندرت ۴ بذر دارد . ميوه به صورت نيام يا دو شكاف باز مي شوند و در يك گل آذين ممكن است ۲تا۲۰غلاف تشكيل شود وزن هزار دانه آن ۲۰-۵۰گرم و متوسط آن ۱۵۰گرم است بطور متوسط دانه هاي سويا ۱۴تا۲۰% روغن و ۳۰تا۴۰% پروتئين دارد .
از نظر دوره رشد ۹۰تا۱۶۰روز بسته به نوع رقم طول دوره رشد دارد طريقه هايي كه براي توليد روغن كشت مي شوند داراي دانه هايي به رنگ زرد روشن ، واريته مصرف علوفه دانه هاي سياه تا قرمز و دانه هايي كه مصرف خوراكي دارند سبز زيتوني هستند .
مراحل رشد سويا :

مراحل رشد در سويا به دو مرحله تقسيم مي شود :
۱) مرحله رويشي
۲) مرحله زايشي
جدول رشد رويشي :
در اين جدول E(Emergent) جوانه زدن ، V(Vegetative) رويشي ، C(Cotyle done) لپه اي ، زايشي R(Reproductive)
الف ) جدول Vegetative :
مرحله عنوان شرح
V.E سبز شدن لپه ها بر روي سطح خاك ظاهر شده اند
V.C لپه اي برگهاي لپه اي به اندازه كافي بزرگ شده اند بطوري كه لپه ها در تماس با يكديگر نيستند
V.1 برگهاي ساده (گروه اول) برگهاي ساده اوليه كاملا رشد كرده اند
V.2 گروه دوم اولين جهت برگ مركب در بالاي برگ ساده كاملا رشد كرده است
V.3 گروه سوم دومين جفت برگ مركب در بالاي گره برگهاي ساده برگ ساده اوليه كاملا رشد كرده است
V.n Nگره Nبرگ مركب بالاي گره برگهاي ساده اوليه رشد كرده است

ب) جدول R(Reproductiv) زايشي :
مرحله عنوان شرح
R.1 شروع گلدهي يكي از گرههاي ساقه اصلي قابل شمارش حامل يك گل باز شده است
R.2 كامل شدن گلدهي يكي از دو گره انتهايي قابل شمارش (در محدوده رشد گره پائين ) داراي يك گل باز شده است
R.3 شروع تشكيل غلاف يكي از گرههاي اصلي قابل شمارش حامل غلافي به طول ۵ ميلي متر است
R.4 غلاف دهي كامل يكي از گرههاي انتهايي قابل شمارش در ساقه اصلي حامل غلافي است به طول ۲سانتي متر

R.5 شروع تشكيل دانه يكي از ۴گره انتهايي قابل شمارش حامل غلافي است كه دانه هايي به طول ۳ميليمتر دارد
R.6 كامل شدن دانه يكي از ۴گره انتهايي قابل شمارش حامل غلافي است كه حفره هاي آن توسط دانه كاملا پر شده است
R.7 شروع رسيدن يكي از غلافها در ساقه اصلي رنگ رسيدن را به خود گرفته است
R.8 رسدن نهايي ۹۵% غلافها رنگ كامل را به خود گرفته اند

اكولوژي سويا:
سويا يك گياه گرما دوست است كه به گرما و نور فراوان نياز دارد و بايد در يك فصل گرم كاشته شود . سويا را مي توان در مناطقي با حداقل ۲۰۰۰GDD كشت نمود درجه حرارت پايه سويا ۱۰ درجه سانتيگراد مي باشد و بهترين درجه حرارت براي گلدهي و دانه بندي آن ۳۲-۲۶درجه سانتي گراد است و در شرايطي كه درجه سانتي گراد بيش از ۳۵درجه سانتي گراد شود رشد آن رضايتبخش مي باشد
نور:
حساس ترين گياه زراعي به طول روز براي گلدهي مي باشد و سويا يك گياه روز كوتاه مي باشد كه ارقام ديررس آن به اين مسئله عكس العمل شديدتري دارند و تا طول روز به ۱۲ساعت و كمتر از آن نرسد به گل نمي روند ولي ارقام زودرس آن در طول روز ۱۵ ساعت نيز به گل مي روند .
آب :
حساس ترين مرحله رشد گياه نسبت به كمبود آب اوايل گلدهي تا اوايل دانه بستن است . عكس العمل گياه سويا نسبت به آبياري كمتر از ذرت و پنبه است . بذر سويا هم به كمبود آب و هم به زيادي آن حساس است و جوانه نمي زند رطوبت زياد خاك باعث افزايش بيماري قارچي در خاك ، كمبود تهويه ، ورس و كاهش مقاومت به بيماري در گياه مي گردد . در صورتيكه بخواهيم ۲۰۰۰كيلو محصول در هكتار داشته باشيم بايد ۸۰۰-۶۰۰ ميليمتر بارندگي باشد و كشت ديم مستلزم ۶۰۰-۴۵۰ميلي متر بارندگي است .
خاك :
خاكهاي نيمه سنگين قابل نفوذ و بارور با PH=7/8 و شوري كمتر از ۴ ميلي موس مناسب است و شوري موجب عقيم شدن گياه و خاك سفت موجب كوتاه ماندن گياه و چوبي شدن ساقه مي گردد .
آماده كردن زمين :

سويا را معمولا در گرگان به عنوان كشت دوم بهد از گندم مي كارند لذا بايد ابتدا بقاياي گياهي را از ببين برد كه براي اين كار ، آنها را آتش زده و سپس مزرعه را به آب مي بندند و بعد از گاو رو شدن زمين را شخم و ديسك زده و بستر را براي كاشت آماده مي كنند.
روش كاشت :
كشت موقت سويا در روش خطي است و فاصله رديف براي ارقام زود رس ۴۵-۳۵سانتي متر و براي ارقام متوسط رس ۴۵-۴۰سانتي متر و براي ارقام دير رس ۶۵-۵۰سانتي متر در نظر مي گيرند .
ميزان مصرف بذر ۶۰-۴۰كيلوگرم در كشت رديفي و در كشت دستپاش تا ۸۰كيلوگرم مي رسد .
ارقام سويا:
به سه گروه علوفه اي – خوراكي و روغني تقسيم مي گردد .
ارقام علوفه اي داراي شاخ و برگ ظريف و پر پشت و خوش خوراك مي باشند و رنگ بذر قرمز تا سياه مي باشد . ارقام خوراكي كه به مصرف مستقيم مي رسند و داراي دانه هاي سبز رنگ هستند و ارقام روغني داراي رنگ زرد روشن هستند و از جنس Glycin مي باشند . در ايران رقم ويليامز به عنوان زود رس و ارقام هيل پر چين و L.W.K به عنوان ميانرس و ر

قم گرگان ۳يا نخ به عنوان دير رس مي باشند .
رقم هاي موجود در ايران :
۱) ويليامز : كه ميانرس است و رنگ آن مشكي است .
۲) هيل Hill : كه متوسط رس است ارتفاع بلند ، رنگ دانه قهوه اي كمرنگ ، شاخه ظريف ، دانه بشقابي بيضوي كوچك است .
۳) پرشينگ يا Pershing يا سحر : كه متوسط رس است شاخه دهي متوسط ، دانه درشت تر و بند ناف قهوه اي كمرنگ است

۴) رقم نخ ، گرگان ۳ : كه دير رس بوده در منطقه گرگان در كشت هاي بهاره استفاده مي شود . دانه درشت ، بند ناف بي رنگ ، طول دوره رشد ۱۲۰ روز و قابليت برداشت مكانيزه را دارد .
۵) L.W.k : مابين هيل و پرشينگ و گرگان ۳است ميان رس ، تك شاخه ، قابليت برداشت مكانيزه ، ارتفاع بلند .