مسجد جامع قزوين

اين مسجد يكي از كهن ترين و كم نظيرين مساجد ايران به شمار مي رود كه شيوه هاي معماري و هنر ادوار مختلف را مي توان در آن به تماشا نشست.
مقصوره كهن يا طاق هاروني قديمي ترين بخش از بناي جامع عتيق قزوين است كه به دهليز ورودي شرقي آن متصل بوده و توسط هارون الرشيد در سال ۱۹۲ هجري قمري بنا شده است.

مي گويند شالودة مسجد را بر بنيان آتشكده اي نهاده اند. در چهار جهت حياط آن كه افزون بر چهار هزار متر مربع است چهار ايوان رفيع قرار دارد كه در دو سوي هر يك رواقي طولاني ساخته اند. گنبد آجري دوپوش و شبستان جنوبي مسجد به وسيله اميرخمارتاش عمادي در سالهاي ۵۰۰ تا ۵۰۹ هجري بنا شده و داراي پنج كتيبه نفيس گچبري شده به خطوط ثلث، نسخ و كوفي است كه از شاهكارهاي هنر ايراني محسوب مي شود. سه ايوان با شكوه شمالي، غربي و جنوبي آن را در روزگار صفويه ساخته اند كه بر زيبايي مسجد افزوده است.
پروژه احياي شبستان هاي مسجد جامع قزوين به ارزش تاريخي بنا آسيب زده است

مـعـاون مـيـراث فـرهـنـگـي اداره كـل مـيـراث فـرهـنـگي و گردشگري استان قزوين گفت: در صورت تامين اعتبار، پروژه مرمت گنبدخانه مسجد جامع قزوينتـا پـنـج سـال آيـنـده بـه پـايـان مـي رسـد. امـيـر ديـزانـي در گفت وگو با ايسنا افزود: مرمت گنبدخانه مسجد جامع، پروژه حفاظتي عظيمي است كه با آغاز اين پروژه، امكان توقف روند مرمت وجود ندارد. در صورت موافقت با تامين اعتبار براي مرمت گنبدخانه، اجراي اين پروژه به عنوان يك پايلوت مطالعاتي در سال ۱۳۸۶ آغاز خواهد شد. وي با اشاره به نحوه مرمت و استفاده از سنگ و گچ در پروژه احياي شبستان ها اظهار داشت: پروژه احياي شبستان هاي مسجد جامع به ارزش تاريخي بنا آسيب زده است، البته اين مرمت ها از نظر فني مشكلي ندارند، همچنين امكان برگرداندن شبستان ها به شكل نخستين آنها وجود دارد؛ اما جزو اولويت هاي پروژه مرمت امسال نيست. وي با اشاره به اين كه تاق هاروني مسجد جامع قزوين در كشور بي نظير است، بيان كرد: مرحله آزادسازي تاق هاي هاروني مسجد جامع تا آخر شهريور انجام خواهد شد.
مساجد تاریخی قزوین
مسجد جامع عتیق

این مسجد یكی از كهن ترین و كم نظیرترین مساجد ایران به شمار می رود كه شیوه های معماری و هنر ادوار مختلف را می توان در آن به تماشا نشست. مقصوره كهن یا طاق هارونی قدیمی ترین بخش از بنای جامع عتیق قزوین است كه به دهلیز ورودی شرقی آن متصّل بوده و توسط هارون الرشید در سال ۱۹۲ هجری قمری بنا شده است. می گویند شالوده مسجد را بربنیان آتشكده ای نهاده اند . در چهار جهت حیاط آن كه افزون بر چهار هزار متر مربع است چهار ایوان رفیع قراردارد كه دردو سوی هر یك رواقی طولانی ساخته اند. گنبد آجری دوپوش و شبستان جنوبی مسجد به

وسیله امیر خمارتاش عمادی در سالهای ۵۰۰ تا ۵۰۹ هجری بنا شده و دارای پنج كتیبه نفیس گچبری شده به خطوط ثلث، نسخ و كوفی است كه از شاهكارهای هنر ایرانی محسوب می شود و علیرغم حمله خانمانسوز مغول و وارد شدن آسیب های جدی به جامع عتیق قزوین همچنان استوار و پرشكوه باقی مانده است.

در روزگار شاه طهماسب ایوان شمالی و مناره های كاشی كاری شده نفیس مسجد ساخته شده و ایوان جنوبی در زمان شاه عباس دوم به مدخل مقصوره خمارتاشی ملحق ، ایوان غربی نیز به دستور شاه سلیمان صفوی بناگشته است.

از ویژگی های ممتاز این مسجد علاوه بر داشتن هشت شبستان بزرگ در چهار طرف حیاط، یك شبستان زیرزمینی در ضلع جنوب غربی مسجد است كه بنای آن توسط سعدالسلطنه در روزگار قاجار پایان یافته است.

مسجد حیدریه
این مسجد را هم باید از مساجد بسیار قدیمی دانست كه پس از زلزله سال ۵۱۳ توسط امیر خمارتاش تجدید بنا شده است. رافعی و مستوفی آن را “ جامع اصحاب ابوحنیفه ” خوانده اند و قدمت بنای نخستین به قرن دوم هجری می رسد. گفته می شود پیش از اسلام نیز آتشگاه بوده است. در دیوار جنوبی مسجد محرابی واقع است كه از نظر طرح و نوع كار یكی از بهترین نمونه های محراب های دوره سلجوقی به شمار می رود. در داخل محراب آیاتی از قرآن كریم، با گچبری زیبایی در زمینه ای لاجوردی نوشته شده و در اطراف محراب و داخل باندها شش كتیبه به خطوط كوفی و نسخ وجود دارد. كتیبه های كوفی گلدار، كوفی گل و برگ دار و كوفی پیچیده این قسمت ها از نظرفرم و حالت ، جلوه گر یك دنیا زیبایی است.

 

جبهه محراب نسبتا“ سالم ولی از نیم آن تا سطح زمین به واسطه رطوبت ریخته است. تركیب متناسب آجر تراش و گچ، محراب نفیس و باشكوه، دارا بودن هشت طاق نما و كتیبه های مسحور كننده نسخ و كوفی تزئینی از گچ ، ویژگی خاصی به مسجد بخشیده و آن را همواره به عنوان یكی از شاهكارهای هنر دوره سلجوقی مطرح ساخته است. این مسجد در محله بلاغی قرار دارد .
مسجد النبی (سلطانی)
یكی از بزرگترین و با شكوه ترین مساجد ایران است كه با ۱۴۰۰۰ متر مربع مساحت از نظر گستردگی صحن و شبستان ها، شیوه معماری و استواری بنا در قزوین و ایران منحصر به فرد به شمار می رود. براساس كتیبه ها و منابع معتبر، بنیان مسجد را باید به وسیله فتحعلی شاه قاجار بدانیم هر چند بعضی صفوی بودن اساس مسجد را مطرح كرده اند . سه در ورودی شمالی، غربی و شرقی با سردرهای رفیع و شكوهمند كه با كاشی های لاجوردی و خطوط ممتاز نستعلیق و ثلث آراسته اند به حیاط وسیعی باز می شوند كه به شكل مربع مستطیل و از شمال به جنوب گسترده است و حوض سنگی بزرگی در میانه آن، ایوان های بلند شمالی و جنوبی را با آسمان مینایی انعكاس می دهد. چهار ایوان كه با دو گوشواره در هر طرف به رواق های هشتگانه مسجد می پیوندند و تزیینات كاشی و كتیبه های نفیس را بر پیشانی خود دارند، جلوه ای خاص به مسجد بخشیده اند. هر یك از رواق های شمالی و جنوبی دارای چهار طاقنماو رواق های شرقی و غربی

دارای نه طاقنما هستند كه هر شبستان ۲۸ طاق كوچك دارد كه وسعت هر كدام ۱۶ متر مربع است و به فاصله شش متر از همدیگر، روی ۱۸ ستون استوار شده اند. ارتفاع هر یك از ستون ها ۲۵/۲ متر است. برفراز مقصوره جنوبی، گنبد بزرگ و زیبایی به قطر دهانه ۱۵ متر قرار دارد. این گنبد به صورت دو پوسته پیوسته ساخته شده و ارتفاع تیزه داخلی آن تا كف بنا ۸۳/۲۰ و ارتفاع راس خارجی آن تا كف حدود ۲۵/۲۳ متر است.

ضخامت بدنه گنبد در پاكار نیز حدود ۷۰/۱ متر، سطح خارجی آن با كاشی پوشیده شده و دارای طرح های هندسی و خطی است. پیش از این در طرفین گنبد، مناره رفیعی قرارداشته كه مادام دیولافوا به آنها اشاره كرده است. سردر شمالی مسجد بسیار مجلل و رفیع است و سرتاسرآن با كاشی های مینایی و اسلوب بدیعی تزیین گردیده و دارای كتیبه ای از كاشی لاجوردی به خط نستعلیق ممتاز به تاریخ ۱۲۰۲ هـ . ق است و به ایوانی می پیوندد كه سطح زمین آن به شكل كثیر الاضلاع مخمس به مساحت ۸۲ متر بنا شده و بربالای آن ماذنه بزرگی ساخته اند. این مسجد نیز همانند مسجد جامع دارای شبستانی زیرزمینی است كه اینك به عنوان كتابخانه نبویه از آن استفاده می شود.
مسجد سنجیده
یكی از مساجد كهن شهر است كه در محله درب ری به جای آتشكده ای در همان محل بنا شده و تاریخ دقیق ساخت آن معلوم نیست. ولی با قراین موجود باید آن را از آثار دوره سلجوقی دانست . با این كه مدرسه پیوسته به مسجد كاملا“ از بین رفته و بخش زیادی از كتیبه های داخل آن فرو ریخته، هنوز از استحكام و شكوه خاصی نشان دارد. مزار موجود در كهن ترین بنای مسجد كه در سردابی قرار گرفته ناشناخته مانده و انتساب آن به حسن صباح پذیرفته نیست.

مسجد پنجه علی
از مساجد قدیمی قزوین است كه در دوره صفویه به عنوان عبادتگاه اهل حرم شناخته شده، به وسیله نقبی به داخل ارگ سلطنتی راه داشته است. سنگ صیقلی مرمری كه پنجه ای بزرگ بر آن نقش بسته و بر پیشانی محراب نصب شده بود علت انتساب مسجد به این نام را آشكار می ساخت. ستون های مرمرین، طاقهای استوار آجری و محراب كاشی كه به خط ثلثی نفیس آراسته است از ویژگی های این مسجد به شمار می رود.

مسجد و مدرسه پیغمبریه
در قسمت شمالی بقعه پیغمبریه ، مسجد و مدرسه كوچكی قرار دارد كه بر اساس كتیبه موجود توسط “ سارو تقی “وزیر شاه عباس دوم در سال ۱۰۵۴هجری بنا شده است . ۱۱ حجره كه ۶ باب آن دارای ایوانچه است در سه ضلع مدرسه واقع شده و با پلكانی از سمت غربی به خیابان راه می یابند. مدرس این مدرسه در جوار مسجد – در ضلع جنوبی – بنا شده است . فضای مدرس به شكل مستطیل و فضای مسجد به صورت مربعی در ابعاد حدود ۷ متر است كه حكم گنبد خانه نیز دارد و با یكدیگر مجموعه یكپارچه ای را ایجاد كرده اند . كتیبه سنگی دیگری نیز حكایت از آن دارد كه شخص به نام “ ملاوردی بیك“ در سال ۱۱۵۰هجری به تعمیر این مجموعه همت گماشته است

مدرسه مسجد ملاوردیخانی
با آنكه موسس مدرسه ملا وردیخانی بیش از یكصد سال پس از بنای مسجد به ساخت آن پرداخته و بنیانگذار مسجد “ حاجی ساروخان “ است ، ولی سالهاست مسجد و مدرسه را به نام مولاوردیخانی می شناسند . سال بنای مسجد ۱۰۶۹ و به روزگار شاه عباس دوم است كه با پلی بر روی رودخانه بازار – خیابان مولوی كنونی – دریك زمان ساخته شده و در كنار كاروانسرایی قرار داشته است . مرحوم مولاوردیخان كه از نوادگان حاجی ساروخان و معاصر كریم خان زند بوده ، مدرسه سه طبقه ای را در جنوب مسجد به سال ۱۱۷۷ تاسیس كرده كه پس از مدتی دچار تخریب شده و درسال ۱۲۵۰ مولا وردیخان دوم –كه نوه خان اول است – موفق به بازسازی آن گشته است. مسجد دارای شبستان زیرین و آب انباری است كه كتیبه سردر آن اثر هنرمند بزرگ قزوینی ملك محمد و از حجاری استادانه برخوردار است.
مسجد و مدرسه صالحیه
مسجد – مدرسه صالحیه را باید بزرگترین مركز علمی ایران در قرن سیـزدهم هجری دانست كه توسط مرحوم ملا حاج صالح برغانی ، برادرشهید ثالث و صاحب كتاب ها وتالیفات فراوان در علوم اسلامی به سال ۱۲۶۲ قمری بنیانگذاری شده است . مدرسه صالحیه در سه طبقه و با گنجایش بیش از هفتصد دانشجو در روزگار خود شهرت بسیار داشته و بزرگان بسیاری همچون سیدجمال الدین اسد آبادی در آن به تحصیل پرداخته اند . مسجد كه در قسمت شمالی مدرسه قرار دارد ، دارای سه در شمالی ، جنوبی وغربی است كه در جنوبی آن به هشتی بزرگی باز می شود كه با مدرسه مشترك است . وسعت مسجد و ستون های انبوه و استوار آن از رونق فروان در ایام پیشین حكایت دارد .

مسجد و مدرسه شیخ السلام

این مدرسه كه در سده های پیش و به وسیله یكی از امیران تركمان قزوین تاسیس شده ، در دوره قاجار طی دو نوبت مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته كه تجدید بنای آن در ۱۳۲۱قمری توسط مرحوم میرزا مسعود شیخ الاسلام به افزایش مسجد و دو حیاط خلوت پیوسته به هشتی ورودی مدرسه انجامیده است. حیاط مدرسه كه به جلو خان وسیع و هشتی ورودی در جانب غربی راه می یابد شكل هشت ضلعی نگینی دارد كه سی و سه حجره گردا گرد آن قرار گرفته اند . غیر از حجره

های ضلع شمالی تمامی حجره ها دارای ایوانچه مزین به رسمی بندی و كاشی كاری هستند . مدرس نسبتا بزرگ مدرسه در جانب شرقی واقع شده و دو ستون استوار و بلند در جلو ی ایوان آن بر آورده اند .بنای مسجد و مدرسه از آجر است و تزییناتی از كاشی و آجر لعابدار دارد . شبستان مسجد مسعودیه كه در جنوب غربی مدرسه واقع است پوششی از طاق و تویزه دارد و با ۱۴

ستون سنگی از زیر بنایی خاصی برخوردار می باشد .
مسجد و مدرسه سردار
زیباترین مدرسه قزوین در روزگار قاجار توسط دو برادر كه دارای منصب سرداری بوده و درجنگ های ایران و روس به شجاعت و لیاقت شهرت داشتند ساخته شد . حسین خان و حسن خان سردار در سال ۱۲۳۱قمری با احداث این مجموعه شاهكاری از معماری و هنر قاجاری را به وجود آورده اند . مدرسه در دو طبقه ، با ازاره سنگی و آجر تراش كه با تزیینات كاشی همراه است ساخته شده و دارای ۳۲ حجره است . حجره ها در دو سوی دو گوشوار كه متصل به ایوان های كوچكی است

بنا شده و در جلو هر حجره سكویی قرار دارد . نمای تمامی دیوارها در طبقه همكف با كاشی تزیین شده و تكرار نام محمد با خط هندسی جلوه ای خاص به آن بخشیده است . نمای طبقه دوم از طاقنماهایی با قوس صفوی تشكیل شده و لچكی های آن به كاشی های مینایی مزین گشته است . كتیبه ای به نستعلیق ممتاز از تركیب بند محتشم كاشانی چهار سوی زیر رخبام را زینت

داده و كتیبه ای مرمرین در سردر كاشیكاری شده مدرسه به زیبایی آن افزوده است . مهتابی بزرگی در جنوب مدرسه گسترده است كه به مسجد سردار می پیوندد. مسجد دارای سه طاق بزرگ آجری است كه گنبد فیروزه ای كوچكی بر فراز آن قرار دارد . پنجره چوبی مشبك بسیار بزرگی كه حاصل هنر گره چینی است طاقنمای جنوبی مدرسه را پوشانده و درِ ورودی به مسجد از مدرسه در دل آن تعبیه شده است .

 

مساجد دیگر
درگوشه گوشه دارالمومنین قزوین مسجدهای قدیمی بسیاری وجود دارند كه هر یك نشانه ای گویا از هنر عشق و ایمان و میعاد گاه مردم دین باور قزوین هستند كه به نام برخی از آنها اشاره می شود: مسجد سوخته چنار( كه آرامگاه داودبن سلیمان غازی از یاران امام رضا (ع) را در خود جای داده است)، مسجد آقامیرعبدالصمد، مسجد آقا معصوم، مسجد شهید( كه محراب شبستان زیرین آن محل ضربت خوردن شهید ثالث است)، مسجد خواجه شهدا، مسجد سبز، مسجد محمدیه ، مسجدلله (لعل)، مسجد راه چمن، مسجد احمدیه، مسجد مقبره ـ كه همگی در شهر قزوین واقع شده اند ـ ، مسجد جامع سیردان در تارم و …
کهن ترین آب انبار موجود قزوین د رشمال جلو خان مسجد جامع قرار دارد که به سال قمری توسط علی خان نامی یکی از امیران شاه سلیمان صفوی ساخته شده است ۱۰۹۳ یکی از دو گوشواره طرفین سردر آب اتبار از بین رفته و از تزئینات متعارف نیزنشانی نیست مسقف راه شیر به شکل طاق آهنگ با قوس تیزه دار ساخته شده و دو فضا با طاق چهاربخشی د رابتدا و انتهای آن قرار

داردو سقف مشبکی در وسط کار تهویه را انجام می دهد مخزن آبگیر که گنجایش ۱۸۰۰ متر مکعب آب دارد با شیوه دو توبره آجری و سه گنبد پوشش یافته و پلکانی جداگانه برای لایرویی دارد قطر دیوارهها چهار سوی مخزن به ۴۰/۲ متر می رسد اتصال به شبکه اگوی شهری ،کتیبه مرمرین به خط نستعلیق ممتاز، راه شیر چهل پله ای و کف سازی آجری که نحوه عایق بندی آن بسیار مهم است از ویژگیهای این آب انبار به شمار می رود.

كاشي كاري مسجد جامع قزوين
کاشیکاری یکی از روشهای دلپذیر تزئین معماری در تمام سرزمینهای اسلامی است. تحول و توسعه کاشی ها از عناصر خارجی کوچک رنگی در نماهای آجری آغاز و به پوشش کامل بنا در آثار تاریخی قرون هشتم و نهم هجری انجامید. در سرزمینهای غرب جهان اسلام که بناها اساسا سنگی بود، کاشی های درخشان رنگارنگ بر روی دیوارهای سنگی خاکستری ساختمانهای قرن دهم و یازدهم ترکیه، تأثیری کاملا متفاوت اما همگون و پر احساس ایجاد می کردند.
جز مهم کاشی، لعاب است. لعاب سطحی شیشه مانند است که دو عملکرد دارد: تزیینی و کاربردی. کاشی های لعاب دار نه تنها باعث غنای سطح معماری مزین به کاشی می شوند بلکه به عنوان عایق دیوارهای ساختمان در برابر رطوبت و آب، عمل می کنند.
تا دو قرن پس از ظهور اسلام در منطقه بین النهرین شاهدی بر رواج صنعت کاشیکاری نداریم و تنها در این زمان یعنی اواسط قرن سوم هجری، هنر کاشیکاری احیا شده و رونقی مجدد یافت. در حفاری های شهر سامرا، پایتخت عباسیان، بین سالهای ۸۳۶ تا ۸۸۳ میلادی بخشی از یک

کاشی چهارگوش چندرنگ لعابدار که طرحی از یک پرنده را در بر داشته به دست آمده است. از جمله کاشی هایی که توسط سفالگران شهر سامرا تولید و به کشور تونس صادر می شد، می توان به تعداد صد و پنجاه کاشی چهارگوش چند رنگ و لعابدار اشاره کرد که هنوز در اطراف بالاترین قسمت محراب مسجد جامع قیروان قابل مشاهده اند.