معاد و اخرت

کتاب معادشناسي/ جلد اول/ قسمت اول: مقام انسان در میان موجودات، پست ترین عوالم، فرق مومن و کافر، آخرت باطن دنیا است، آسانی
بسـم‌ الله‌ الـرّحمن‌ الـرّحيم‌
سپاس‌ و حمد بي‌اندازه‌ و قياس‌ از ويژگيهاي‌ حضرت‌ ربّ ودود ذوالجلال‌ و الاءكرام‌، خداي‌ منّان‌ است‌ كه‌ بشر را بعد از آفرينش‌ و هدايت‌ تكوينيّه‌ به‌ خلعت‌ حركت‌ بسوي‌ كمال‌ به‌ هدايت‌ تشريعيّه‌ راهنمائي‌ و مخلَّع‌ فرمود؛ اللَهُ وَلِيُّ الَّذِينَ ءَامَنُوا يُخْرِجُهُم‌ مِّنَ الظُّلُمَـ’تِ إِلَي‌ النُّورِ. [۱]

و پاكترين‌ درود و تحيّت‌ و اكرام‌ بر پيامبران‌ و برگزيدگان‌ راه‌ خدا و طريق‌ هدايت‌ بسوي‌ معارف‌ حقّة‌ او باد، كه‌ با ارشاد خود بشر را از ظلمتكدة‌ جهل‌ به‌ وادي‌ ايمن‌ انوار علم‌ و دانش‌ الهيّه‌ رهبري‌ نمودند، و از جمود و ركود به‌ مقام‌ سعة‌ اطلاق‌ و گشايش‌ حقائق‌ و واقعيّات‌ به‌ پرواز درآوردند.

خاصّه‌ خاتم‌ پيمبران‌ حضرت‌ سيّدالمرسلين‌ محمّد بن‌ عبدالله‌ صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ وسلّم‌ و جانشينان‌ او حضرت‌ سيّد الوصيّين‌، أميرالمؤمنين‌ عليّ بن‌ أبي‌طالب‌ و يازده‌ فرزند امجد او كه‌ يكي‌ پس‌ از ديگري‌ عالم‌ را به‌ نور وجود خود منوّر، و با تحمّل‌ أعباء خلافت‌ و امانت‌ الهي‌ كاروان‌ بشريّت‌ را به‌ ميقات‌ خدا و لقاء او رهنمون‌ شدند، و صداي‌ پر طنين‌ جرس‌ قافله‌ را به‌ گوش‌ جهانيان‌ رساندند.
در دلهاي‌ مردم‌ از نفحات‌ قدسيّه‌، نور و سرور و حبور وارد كرده‌، و آن‌ دلها را به‌ مقام‌ عزّ خدا

پيوستند. و راه‌ عبور از عقبات‌ مخوفه‌ و كريوه‌هاي‌ مهولة‌ نفس‌ را به‌ راستي‌ و درستي‌ نشان‌ داده‌، به‌ مراحل‌ و منازل‌ واقعة‌ در طيّ طريق‌ آشنا نمودند. و انسان‌ را به‌ آخرين‌ منزل‌ خود كه‌ مقام‌ مقرَّبين‌ و صدّيقين‌ و مخلَصين‌ است‌ به‌ حرم‌ امن‌ و امان‌ حضرت‌ پروردگار جميل‌ و جليل‌ رهبري‌ كردند؛ فَلِلّهِ دَرُّهُم‌ و علَيه‌ أجرُهم‌ و سلامُه‌ علَيهم‌ أجمَعين‌. از آنجائي‌ كه‌ توفيق‌ الهي‌ شامل‌ حال‌ اين‌ بندة‌ ناچيز شد، تا در روزهاي‌ ماه‌ مبارك‌ رمضان‌ از سنة‌ ۱۳۹۶ و در شب‌هاي‌ اين‌ ماه‌ از سنة‌ ۱۳۹۹ هجريّة‌ قمريّه‌ با بسياري‌ از برادران‌ ايماني‌ و اخلاّء روحاني‌ بحث‌ معاد كه‌ از جمله‌ شريف‌ترين‌ و زيباترين‌ تأييدات‌ بي‌نهايت‌ و تسديدات‌ بي‌دريغ‌ خود باز بذل‌ مرحمت‌ و عنايت‌ نمود تا مذاكرات‌ را به‌ رشتة‌ تحرير آورده‌ و به‌ صورت‌ مجالسي‌ تدوين‌ شود، و بالنّتيجه‌ براي‌ خود حقير و برادران‌ ايماني‌ عزيز و ارجمند موجب‌ يادآوري‌ گردد.
اين‌ مجالس‌ كه‌ در حدود شصت‌ و اندي‌ خواهد بود، كيفيّت‌ سير و حركت‌ انسان‌ را در دنيا و عالم‌ غرور و اعتبار، و نحوة‌ تبدّل‌ نشأة‌ غرور را به‌ عالم‌ حقائق‌ و واقعيّات‌، و ارتحال‌ او را بسوي‌ خدا و غاية‌ الغايات‌ نشان‌ مي‌دهد؛ و در ابحاثي‌ مرتّباً از عالم‌ صورت‌ و برزخ‌ و نحوة‌ ارتباط‌ ارواح‌ در آنجا با اين‌ عالم‌، و كيفيّت‌ خلقت‌ فرشتگان‌ و وظائف‌ آنها، و نفخ‌ صور و مردن‌ تمام‌ موجودات‌ و سپس‌ زنده‌ شدن‌ همة‌ آنها و قيام‌ انسان‌ در پيشگاه‌ حضرت‌ احديّت‌، و عالم‌ حشر و نشر و حساب‌ و كتاب‌ و جزاء و

عرض‌ و سؤال‌ و ميزان‌ و صراط‌ و شفاعت‌ و أعراف‌ و بهشت‌ و دوزخ‌ بحث‌ مي‌نمايد. از آيات‌ قرآن‌ و اخبار معصومين‌ و ادلّة‌ عقليّه‌ و فلسفيّه‌ و مطالب‌ ذوقيّه‌ و عرفانيّه‌ به‌ نحو أوفي‌ و اوفر آمده‌، و از ذكر اخلاقيّات‌ و مواعظ‌ نيز در حدود امكان‌ كوتاهي‌ نشده‌ است‌.

اين‌ مباحث‌ در حدود ده‌ مجلّد خواهد شد كه‌ قسمت‌ «معادشناسي‌» از دورة‌ علوم‌ و معارف‌ اسلام‌ را تشكيل‌ مي‌دهد.
اين‌ دوره‌ در سلسلة‌ عقائد شامل‌ سه‌ دورة‌ «الله‌ شناسي‌» و «امام‌شناسي‌» و «معاد شناسي‌» است‌؛ و در قسمت‌ احكام‌ و مسائل‌ شامل‌ بحث‌هائي‌ در پيرامون‌ قرآن‌ كريم‌ و مسجد و دعا و نماز و روزه‌ و اخلاق‌ و برخي‌ از مسائل‌ ديگر است‌ كه‌ به‌ حول‌ و قوّة‌ الهي‌ اميد است‌ به‌ تدريج‌ مورد استفادة‌ عموم‌ قرار گيرد.
وَ مَا تَوْفِيقِي‌´ إِلاَّ بِاللَهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنِيبُ.[۲]

رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَ إِلَيْكَ أَنَبْنَا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ. [۳]
و هُوَ المُستَعانُ و علَيهِ التُّكْلانُ
سيّد محمّد حسين‌ حسيني‌ طهراني‌
بازگشت به فهرست
مجلس أوّل
حـقـائـق‌ و اعـتـبـاريّـات‌

أعوذُ بِاللَهِ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيم‌
بِـسْـمِ اللَهِ الـرَّحْمَـنِ الـرَّحـيم‌
الْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ و الصَّلَوةُ و السَّلامُ عَلَي‌ سَيِّدِنا مُحَمَّدٍ و ءَالِهِ الطّاهِرينَ
و لَعْنَةُ اللَهِ عَلَي‌ أعْدا´ئِهِمْ أجْمَعينَ مِنَ الاْ´نَ إلَي‌ قيامِ يَوْمِ الدّينِ
و لا حَوْلَ و لا قُوَّةَ إلاّ بِاللَهِ الْعَليِّ الْعَظيم[۴]‌

قال‌ اللهُ الحكيمُ في‌ كتابِه‌ الكريم‌:
بِسْمِ اللَهِ الرَّحْمَـ’نِ الرَّحِيمِ * وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ * وَ طُورِ سِينِينَ * وَ هَـ’ذَا الْبَلَدِ الاْمِينِ * لَقَدْ خَلَقْنَا الاْءنسَـ’نَ فِي‌´ أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ * ثُمَّ رَدَدْنَـ’هُ أَسْفَلَ سَـ’فِلِينَ * إِلاَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّـ’لِحَـ’تِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ * فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ * أَلَيْسَ اللَهُ بِأَحْكَمِ الْحَـ’كِمِينَ. خداوند در اين‌ سوره‌ كه‌ نود و پنجمين‌ سوره‌ از قرآن‌ كريم‌ است‌ سوگند ياد مي‌كند به‌ انجير و زيتون‌ كه‌ مراد[۵] همان‌ دو ميوة‌ معروف‌ است‌، يا به‌ دو درخت‌ آنها، يا به‌ كوه‌ تين‌ كه‌ شهر دمشق‌ در دامنة‌ آن‌ واقع‌ شده‌ و كوه‌

زيتون‌ كه‌ شهر بيت‌ المَقْدِس‌ در دامنة‌ آن‌ است‌ و محلّ پيدايش‌ انبياء و مرسلين‌ مي‌باشد؛ و سوگند ياد مي‌كند به‌ طور سينا كه‌ محلّ مناجات‌ حضرت‌ موسي‌ كليم‌ الله‌ علَي‌ نبيِّنا وآله‌ و عليه‌السّلام‌ بوده‌ است‌، و به‌ شهر مكّة‌ مكرّمه‌ كه‌ شهر امن‌ و امان‌ بوده‌ م‌ و خداوند آنرا مأمن‌ قرار داده‌ است‌ كه‌:
انسان‌ را در بهترين‌ [۶] قوام‌ وجودي‌ و ماهُوِي‌ و عاليترين‌ طينت‌ و سرشت‌ و نيكوترين‌ بنياد و سازمان‌ آفريديم‌، و سپس‌ او را به‌ پائين‌ترين‌ درجه‌ و منزله‌ فرود آورديم‌؛ مگر آن‌ كسانيكه‌ ايمان‌ به‌ خدا آورده‌ و به‌ كردار شايسته‌ مشغول‌ شوند، كه‌ براي‌ آنها البتّه‌ مزد و ثواب‌ مستمرّ و هميشگي‌ خواهد بود.
پس‌ بنابراين‌ روز جزا حقّ است‌ و قابل‌ تكذيب‌ نيست‌، زيرا كه‌ بر اساس‌ اختلاف‌ حالات‌ و درجات‌ مردم‌، خداوند حاكم‌ به‌ حقّ كه‌ حكمش‌ استوار و قائم‌ به‌ اصول‌ متينه‌ است‌ بين‌ آنها در روز بازپ

سين‌ حكم‌ خواهد فرمود.
به‌ خواست‌ خداوند متعال‌ چنانچه‌ توفيقات‌ حضرتش‌ شامل‌ شود، در نظر آمد كه‌ يك‌ دوره‌ بحث‌ معاد كه‌ متّخذ از آيات‌ شريفة‌ قرآن‌ و أخبار ائمّة‌ أهل‌ البيت‌ عليهم‌ السّلام‌ باشد بيان‌ شود، و از خصوصيّاتي‌ كه‌ انسان‌ در حال‌ سكرات‌ مرگ‌ پيدا مي‌كند و كيفيّت‌ عالم‌ برزخ‌ و انتقال‌ از آن‌ به‌ قيامت‌ كبري‌ و اجتماع‌ خلائق‌ در حشر و نشر و سؤال‌ و ميزان‌ و عرض‌ و صراط‌ و شفاعت‌ و أعراف‌ و كوثر و بهشت‌ و دوزخ‌، بقدر وسع‌ و گنجايش‌ به‌ ترتيب‌ مفصّلاً ذكر شود.
در سورة‌ مباركة‌ والتّين‌ كه‌ در مطلع‌ گفتار قرائت‌ شد، خداوند موقعيّت‌ انسان‌ را از عالم‌ بالا به‌ عالم‌ طبع‌ و مادّه‌ و حيات‌ دنيا و منطق‌ احساس‌ بيان‌ مي‌فرمايد كه‌: ما او را در بهترين‌ سرشت‌ و قوام‌ آفريديم‌ و سپس‌ او را به‌ پائين‌ترين‌ مرتبه‌ از حدود و قيود و گرفتاري‌ در ظلمات‌ عالم‌ حسّ و دور بودن‌ از عالم‌ اُنس‌ و جمعيّت‌ و معرفت‌ نزول‌ داديم‌، تا خود به‌ پاي‌ خود برگردد و با اختيار و اراده‌ به‌ اعلا درجات‌ برسد، و بر ذروة‌ عالي‌ از مدارج‌ و معارج‌ مقام‌ انسانيّت‌ نائل‌ آيد؛ در اين‌ صورت‌ در نزد خداي‌ خود مقيم‌ بوده‌ و به‌ اجر و پاداش‌ غير مقطوع‌ خواهد رسيد.
بازگشت به فهرست

مقام‌ انسان‌ در ميان‌ موجودات‌
در ميان‌ تمام‌ موجودات‌ از جماد و نبات‌ و حيوان‌، انسان‌ داراي‌ يك‌ شرافت‌ و داراي‌ يك‌ خاصّه‌اي‌ است‌ كه‌ او را از بقيّه‌ متمايز نموده‌ و در صفّ خاصّي‌ قرار داده‌ است‌؛ و آن‌ همان‌ قواي‌ عاقله‌ و ادراك‌ كلّيّات‌ و امكان‌ عروج‌ و صعود به‌ عوالم‌ اعلا و مجرّدات‌ از نفوس‌ قدسيّه‌ عقلانيّه‌ است‌.
گرچه‌ علوم‌ تجربي‌ هنوز نتوانسته‌ است‌ براي‌ جميع‌ موجودات‌ حتّي‌ نباتات‌ و جمادات‌، اثبات‌ شعور و قدرت‌ بنمايد ولي‌ در فلسفة‌ كلّيّة‌ الهيّه‌ به‌ مرحلة‌ ثبوت‌ و برهان‌ رسيده‌ است‌ كه‌ هر موجودي‌ كه‌ بر آن‌ نام‌ موجود بتوان‌ گذاشت‌ حتّي‌ يك‌ پر كاه‌ و يك‌ ذرّة‌ نامرئي‌، همه‌ از نعمت‌ حيات‌ و علم‌ و قدرت‌

بهرمندند و «وجود» ملازم‌ با اين‌ سه‌ خاصيّت‌ است‌؛ غاية‌ الامر هر موجودي‌ به‌ حسب‌ گنجايش‌ ظرف‌ وجودي‌ خود داراي‌ همان‌ درجه‌ از حيات‌ و علم‌ و قدرت‌ است‌؛ موجودات‌ مادّيّه‌ بقدر گنجايش‌ خود، نباتات‌ و حيوانات‌ بقدر توسعة‌ ظروف‌ وجودي‌ آنها، انسان‌ و ملائكه‌ نيز بحسب‌ قابليّت‌ خود داراي‌ اين‌ خواصّ مي‌باشند.
انسان‌ در ميان‌ همة‌ موجودات‌ داراي‌ قواي‌ متضادّه‌ و غرائز مختلفه‌ و در گير و قوسِ كشمكش‌ اميال‌

نفسانيّه‌ و شهوات‌ از طرفي‌ و قواي‌ عاقله‌ و مجرّده‌ از سوي‌ ديگر است‌.
دائرة‌ فعّاليّت‌ حيوانات‌ محدود، و اختيار و اراده‌ و شعور آنها محدود است‌. و براي‌ جلب‌ منافع‌ و دفع‌ مضارّ خود بحركت‌ در مي‌آيند؛ پرندگان‌ در فضا به‌ پرواز آمده‌، و حيوانات‌ بحري‌ در دريا براي‌ طعمه‌ و صيد حركت‌ مي‌كنند، و وحوش‌ و جانوران‌ برّي‌ جز تمتّع‌ حسّ و توليد مثل‌ و إعمال‌ غرائز محدود و بسيط‌ خود قدمي‌ فراتر نمي‌نهند.
آنها غير از يك‌ طريق‌ مشي‌ محدود هيچ‌ آرزو و هدفي‌ ندارند، لذا اجتماع‌ آنها بسيط‌ و محدود است‌.
ولي‌ براي‌ انسان‌ اين‌ زندگي‌ به‌ صورت‌ ديگر درآمده‌ است‌. ورود اعتباريّات‌ در صحنة‌ زندگي‌ انسان‌ پيوسته‌ دائرة‌ فعّاليّت‌هاي‌ او را در زواياي‌ مختلفة‌ زندگي‌ توسعه‌ داده‌ است‌.
كارهاي‌ حقيقي‌ انسان‌ توأم‌ با يك‌ سلسله‌ امور اعتباريّه‌ گشته‌ و امور مصلحتي‌ براي‌ حفظ‌ آبرو و رسيدن‌ به‌ اميال‌ نفساني‌ و شؤون‌ موهومة‌ زندگي‌ و رياست‌ و مرؤوسيّت‌ و مالكيّت‌ و مملوكيّت‌ و حبّ جاه‌ و حسّ تفاخر و حبّ تكاثر، موجب‌ شده‌ بني‌ آدم‌ دست‌ به‌ يك‌ سلسله‌ فعّاليّت‌هاي‌ دامنه‌دار و وسيعي‌ بزنند.
گرايش‌ تند و شديد به‌ اين‌ امور اعتباري‌، طبعاً انسان‌ را از عالم‌ معني‌ و حقيقت‌ دور مي‌كند و آنطور كه‌ بايد و شايد نمي‌گذارد به‌ مقصودش‌ برسد.

مثلاً شخصي‌ كه‌ براي‌ ادامة‌ زندگي‌ خود احتياج‌ به‌ غذا دارد، اصل‌ غذا كه‌ متكفّل‌ امر حياتي‌ اوست‌ بسيار ساده‌ و راحت‌ بدست‌ مي‌رسد، ولي‌ مشكلاتي‌ عجيب‌ و غريب‌ از امور اعتباريّه‌ او را احاطه‌ مي‌كند؛ مي‌گويد چه‌ غذائي‌ انتخاب‌ كنم‌ كه‌ آبرويم‌ نرود؛ رفيقم‌ مرا در آن‌ حال‌ ببيند از من‌ انتقاد نكند، يا ميهماني‌ كه‌ به‌ منزل‌ مي‌آيد از من‌ خرده‌ نگيرد. اينها يك‌ رشته‌ امور اعتباريّه‌ است‌ كه‌ با آن‌ امر حقيقي‌ ممزوج‌ شده‌ و بالنّتيجه‌ عمل‌، شامل‌ هر دو گونه‌ از دست‌ يابي‌ به‌ واقع‌ و لحاظ‌ امر

اعتباري‌ مي‌گردد.
و چه‌ بسا هست‌ كه‌ كثرت‌ توارد و تزاحم‌ امور اعتباري‌ به‌ حدّي‌ است‌ كه‌ آن‌ امر واقع‌ را بكلّي‌ از بين‌ مي‌برد و در كام‌ خود هلاك‌ مي‌كند.
تمام‌ اموري‌ كه‌ در دنيا براي‌ انسان‌ پيش‌ مي‌آيد يا انسان‌ بدانها دست‌ مي‌زند از قبيل‌ خريد و فروش‌، صلح‌، هبه‌، وكالت‌، اجاره‌، مزارعه‌، مساقاة‌، مضاربه‌، نكاح‌، طلاق‌؛ بر اساس‌ اعتباراتي‌ شديد متورّم‌ مي‌گردد به‌طوريكه‌ چه‌ بسا انسان‌ براي‌ حفظ‌ آنها خود را در كام‌ مرگ‌ مي‌كشاند، و آن‌ تورّم‌هاي‌ اعتباري‌ و مصلحت‌انديشي‌هاي‌ موهوم‌ را با جان‌ عزيز خود معاوضه‌ و مبادله‌ نموده‌ و در شطرنج‌ روزگار به‌ رايگان‌ مي‌بازد.
بازگشت به فهرست
پست‌ترين‌ عوالم‌، حكومت‌ منطق‌ حسّ است‌
اين‌ عالم‌ اعتبارات‌، أسفلُ السّافلين‌ است‌، يعني‌ پست‌ترين‌ عوالم‌ از سرحدّ حقيقت‌ و متن‌ واقع‌. چون‌ انساني‌ كه‌ در مسير تكاملي‌ خود بايد صد در صد وجودش‌ را با حقائق‌ تطبيق‌ دهد، و در سير بهره‌يابي‌ از موادّ حقيقيّة‌ عالم‌ و وصول‌ به‌ واقعيّات‌ در نردبان‌ صعود به‌ ترقّيات‌ روز افزون‌ نائل‌ گردد؛ كارش‌ در انحطاط‌ به‌ جائي‌ مي‌رسد كه‌ تمام‌ عمر خود و سرماية‌ وجودي‌ خود را از عقل‌ و علم‌ و حيات‌ و قدرت‌، صرف‌ گفتگوي‌ داستانهاي‌ خيالي‌ و افسانه‌اي‌ زيد و عَمرو مي‌كند و براي‌ آبرو به‌ يك‌ سلسله‌ آرزوهاي‌ دراز كه‌ معلوم‌ نيست‌ به‌ آنها مي‌رسد يا نمي‌رسد، دلبستگي‌ پيدا مي‌كند.
و براي‌ وصول‌ و كاميابي‌ به‌ آن‌ منويّات‌ و آرزوهاي‌ خياليّه‌ دست‌ به‌ فعّاليّت‌هاي‌ تند مي‌زند، و بالنّتيجه‌ ميوة‌ عمرش‌ نارسيده‌ و با دست‌ تهي‌ و از ثمرات‌ حيات‌ بهرمند نگشته‌ از دنيا مي‌رود، و با حال‌ انكسار و فتور بدين‌ عمر گذشته‌ مي‌نگرد، حسرت‌ و ندامت‌ سراپاي‌ او را فرا مي‌گيرد؛ چون‌ در مقابل‌ عمر ضايع‌ شده‌ و طومار درهم‌ پيچيده‌ و بانگ‌ رحيل‌ چه‌ مي‌توان‌ كرد ؟!
بازگشت به فهرست
دين‌ تنظيم‌ كنندة‌ روابط‌ ميان‌ امور حقيقي‌ و اعتباري‌ است‌
دين‌ از طرف‌ پروردگار آمده‌ است‌ تا سلسلة‌ اعتباريّات‌ انسان‌ را در حدودي‌ كه‌ براي‌ انسان‌ منفعت‌ دارد و مانع‌ از ترقّي‌ و تكامل‌ او نمي‌گردد مشخّص‌ و معيّن‌ كند. بسياري‌ از آنها را كه‌ به‌ درد او

نمي‌خورد بلكه‌ او را به‌ جهنّم‌ مي‌كشد از دست‌ او بگيرد و يك‌ رشته‌ دستوراتي‌ كه‌ انسان‌ را به‌ عالم‌ هستي‌ و حيات‌ مي‌رساند به‌ او تعليم‌ كند.
كسانيكه‌ طبق‌ اين‌ دستورات‌ عمل‌ مي‌كنند ثمرة‌ وجودي‌ آنها به‌ مرحلة‌ كمال‌ خود مي‌رسد و از استعدادات‌ و قوائي‌ كه‌ به‌ آنها داده‌ شده‌ است‌ حدّاكثر استفاده‌ نموده‌ قواي‌ هستي‌ خود را به‌ فعليّت‌ مي‌رسانند. در اين‌ صورت‌ هنگام‌ مرگ‌ بشّاش‌ و خندان‌ بوده‌ (چون‌ از مراحل‌ ابتدائيّة‌ تكامل‌ وجود جزئي‌ خود را به‌ كلّيّت‌ اين‌ عالم‌ مربوط‌ و در علم‌ و حيات‌ و قدرت‌ كلّيّه‌ مُنغمر و فاني‌ شده‌اند. و هيچ‌ حال‌ منتظره‌اي‌ براي‌ آنها باقي‌ نمانده‌ و از مردن‌ هراس‌ ندارند بلكه‌ عاشق‌ مردن‌ و دلباختة‌ مرگند كه‌ آن‌ عوالمي‌ را كه‌ در اينجا نديده‌اند و بنا به‌ مصلحتي‌ از ايشان‌ نهفته‌ مانده‌ است‌ در پيش‌ ببينند.
و كسانيكه‌ به‌ اين‌ دستورات‌ عمل‌ نمي‌نمايند و دوران‌ عمر خود را به‌ بازي‌ مشغول‌ و از دائرة‌ اعتبار قدم‌ فرا نمي‌نهند، چون‌ باطل‌ دلهاي‌ آنان‌ را مسخّر نموده‌ و در لباس‌ حقيقت‌ و با صورتهاي‌ زينت‌

دهندة‌ خياليّه‌ افكار آنان‌ را به‌ خود مشغول‌ ساخته‌ و بالاخره‌ بدون‌ كاميابي‌ از ثمرات‌ هستي‌بخش‌ عالم‌ واقع‌ و وصول‌ به‌ مقصد خلقت‌ و سرّ آفرينش‌ و آشنائي‌ با وطن‌ اصلي‌ و ربط‌ با عالم‌ كلّي‌ و مناجات‌ و انس‌ با خداي‌ خود بسر برده‌اند؛ ناچار حركت‌ آنها به‌ عالم‌ بعد توأم‌ با ضعف‌ و نقصان‌ وجودي‌ آنها بوده‌، با حال‌ انكسار و شكستگي‌ و همّ و غم‌ و حسرت‌ و اندوه‌ بدون‌ دريافت‌ نتيجه‌، تشنه‌كام‌ از اين‌ عالم‌ رحلت‌ مي‌كنند.
رِجَالٌ لاَّ تُلْهِيهِمْ تِجَـ’رَةٌ وَ لاَ بَيْعٌ عَن‌ ذِكْرِ اللَهِ وَ إِقَامِ الصَّلَو’ةِ وَ إِيتَآءِ الزَّكَو’ةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الاْبْصَـ’رُ * لِيَجْزِيَهُمُ اللَهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُم‌ مِّن‌ فَضْلِهِ وَ اللَهُ يَرْزُقُ مَن‌ يَشَآءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ * وَ الَّذِينَ كَفَرُو´ا أَعْمَـ’لُهُمْ كَسَرَابِ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْـَانُ مَآءً حَتَّي‌’´ إِذَا جَآءَهُ و لَمْ يَجِدْهُ شَيْـًا وَ وَجَدَ اللَهَ عِندَهُ و فَوَفَّـي’هُ حِسَابَهُ و وَ اللَهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ[۷].

تابش‌ نور حقيقت‌ و جلوة‌ الهي‌ در دل‌ مردماني‌ است‌ كه‌ تجارت‌ و خريد و فروش‌ آنها را از ياد خدا و اقامة‌ نماز و زكاة‌ باز نداشته‌ و امور اعتباريّة‌ اين‌ عالم‌، از آن‌ مقصد و مقصود و از آن‌ هدف‌ و معبود آنها را به‌ خود مشغول‌ نكرده‌ است‌. پيوسته‌ آنان‌ از روزي‌ كه‌ عاقبت‌ وخيم‌ اعمال‌ زشت‌ دلها و چشمها را واژگون‌ كند در خوف‌ و هراسند.
آري‌، خداوند به‌ بهترين‌ پاداش‌ آنان‌ را مفتخر خواهد نمود، و از فضل‌ و رحمت‌ خود مقدار بيشتري‌ به‌ آنان‌ عنايت‌ خواهد فرمود، و خداوند از روزيهاي‌ وافر خود بدون‌ دريغ‌ و حساب‌ به‌ آنها مرحمت‌ خواهد نمود.

امّا كسانيكه‌ به‌ خداي‌ خود كافر شدند، اعمال‌ آنها، رفتار آنها، مقصد و منظور آنها مانند سراب‌ است‌. سراب‌، آب‌ خيالي‌ است‌ نه‌ واقعي‌؛ شخص‌ براي‌ پيدا كردن‌ آب‌ هر چه‌ مي‌رود دستش‌ به‌ آب‌ نمي‌رسد، چون‌ سراب‌ است‌، از شعاع‌ خورشيد روي‌ ريگها و خاكهاي‌ متلالي‌ منظره‌اي‌ از آب‌ از دور به‌ چشم‌ مي‌خورد و انسان‌ تشنه‌ تصوّر آب‌ مي‌كند.
كافر تشنه‌كام‌ براي‌ آنكه‌ خود را از آب‌ سيراب‌ كند، در بيابان‌ خشك‌ و سوزان‌ عالم‌ اعتبار بدنبال‌ آب‌ مي‌دود ولي‌ به‌ آب‌ هرگز نمي‌رسد و كامش‌ سيراب‌ نمي‌گردد. عمرش‌ سپري‌ مي‌شود، نعمت‌ حيات‌ را از دست‌ مي‌دهد. چون‌ به‌ صراط‌ مستقيم‌ حركت‌ نكرده‌ و نقاط‌ ضعف‌ وجود خود را ترميم‌ نكرده‌، نقصان‌ وجودي‌ تبديل‌ به‌ كمال‌ نشده‌، آب‌ نخورده‌، از آب‌ حيات‌ استفاده‌ نكرده‌ است‌. تنها بدنبال‌ سراب‌ رفته‌؛ سراب‌ كه‌ انسان‌ را سيراب‌ نمي‌كند! در نتيجه‌ عمر تباه‌ و در پيشگاه‌ خدا و عالم‌ حقيقت‌ شرمنده‌ و مورد حساب‌ و بازجوئي‌ قرار خواهد گرفت‌.

بازگشت به فهرست
فرق‌ مؤمن‌ و كافر در پيروي‌ از عقل‌ و حسّ
از اينجا استفاده‌ مي‌شود كه‌ كفّار هم‌ بدنبال‌ آب‌ مي‌گردند. كفّار هم‌ بدنبال‌ خدا مي‌گردند. آنها هم‌ گمشده‌اي‌ دارند و براي‌ بدست‌ آوردن‌ آن‌ در حركت‌ و جستجو و براي‌ نيل‌ به‌ آن‌ در تكاپو و تلاشند ليكن‌ راه‌ را گم‌ كرده‌اند. راه‌، راه‌ آب‌ بايد باشد نه‌ راه‌ سراب‌. مؤمن‌ بدنبال‌ آب‌ مي‌رود و از راه‌ آب‌ به‌ چشمة‌ زلال‌ و گواراي‌ حقيقت‌ دست‌ مي‌يابد و سيراب‌ مي‌شود؛ كافر براي‌ رفع‌ تشنگي‌ و رسيدن‌ به‌ آب‌ راه‌ آب‌ را بدست‌ نسيان‌ سپرده‌، راه‌ سراب‌ در پيش‌ مي‌گيرد، و براي‌ زياد كردن‌ اعتباريّات‌ دنيا از جاه‌ و مال‌ و زن‌ و فرزند و رياست‌ و حكومت‌ هر چه‌ بيشتر مي‌كوشد، و هر چه‌ بيشتر بكوشد از راه‌

حقيقت‌ دورتر شده‌ و به‌ سراب‌ نزديكتر، حرارت‌ آفتاب‌ و سوزندگي‌ بيابان‌ خشك‌ جگر او را تشنه‌، عمر سپري‌، راه‌ برگشت‌ باقي‌ نمانده‌، با نكبت‌ و وبال‌ در آرزوهاي‌ خود مدفون‌ مي‌گردد و خيالات‌ و افكار باطل‌ مقبرة‌ او مي‌شود.
بازگشت به فهرست
تقسيم‌ مراحل‌ اعتباري‌ در طول‌ حيات‌ انسان‌ از نظر قرآن‌ مجيد

در قرآن‌ مجيد چقدر اين‌ موضوع‌ به‌ شكل‌ عالي‌ و تشبيه‌ لطيفي‌ بيان‌ شده‌ است‌:
اعْلَمُو´ا أَنَّمَا الْحَيَو’ةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفَاخُرُ بَيْنَكُمْ وَ تَكَاثُرٌ فِي‌ الاْمْوَ ‘ لِ وَ الاْوْلَـ’دِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ و ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَن’هُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَـ’مًا وَ فِي‌ ا لاْ خِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَهِ وَ رِضْوَ ‘ نٌ وَ مَا الْحَيَو’ةُ الدُّنْيَآ إِلاَّ مَتَـ’عُ الْغُرُورِ[۸].

ببينيد خداوند عليّ أعلا چگونه‌ حقيقت‌ را براي‌ انسان‌ مجسّم‌ مي‌كند؛ مي‌فرمايد: اين‌ زندگي‌ دنيا، اين‌ زندگي‌ كه‌ بشر با اين‌ صحنة‌ وسيع‌ از اعتبارات‌ و خواسته‌ها و آرزوها كه‌ عمر خود را بر اساس‌ آنها سپري‌ مي‌كند، و ساعات‌ و دقائق‌ خود را بر آنها منطبق‌ مي‌نمايد، و بالاخره‌ با دست‌ تهي‌ از دنيا مي‌رود، از پنج‌ موضوع‌ خارج‌ نيست‌. اين‌ زندگي‌ كه‌ حقيقةً مادون‌ زندگي‌ حيوانات‌ و بهائم‌ است‌، اين‌ اعتباريّاتي‌ كه‌ بشر را بخود مشغول‌ نموده‌ و از حقائق‌ دور نموده‌ و از زيست‌ درندگان‌ پائين‌تر

آورده‌ است‌، مركّب‌ است‌ از لَعِب‌: بازي‌ بدون‌ خواهش‌ نفساني‌، و لَهْو: كارهائي‌ كه‌ انسان‌ روي‌ تمايلات‌ نفساني‌ انجام‌ مي‌دهد و غرض‌ عقلائي‌ صحيحي‌ بر آن‌ مترتّب‌ نيست‌، و زينَة‌: روي‌ باطل‌ و اعتبارات‌ را به‌ لباس‌ حقيقت‌ پوشانيدن‌ و امور م‌ فانيه‌ را بصورت‌ امور باقيه‌ جلوه‌دادن‌، و تَفَاخُرُ بَيْنَكُمْ: خودپسندي‌ نمودن‌ و بر اساس‌ تفاخر و مباهات‌ امور زندگي‌ خود را بنا نهادن‌، و تَكَاثُرٌ فِي‌ الاْمْوَ’لِ وَ الاْوْلَـ’دِ: پيوسته‌ بدنبال‌ زياد نمودن‌ مقدار اموال‌ و تعداد اولاد بر آمدن‌.
مرحوم‌ شيخ‌ بهاء الدّين‌ عاملي‌ (ره‌) كلام‌ لطيفي‌ [۹] در تفسير اين‌ آيه‌ دارد و مي‌فرمايد: خداوند

اين‌ پنج‌ مرتبه‌ را به‌ موازات‌ سير عمر افراد بشر بيان‌ فرموده‌ است‌. چون‌ انسان‌ در اوّل‌ مرحله‌ از زندگي‌ كه‌ همان‌ دوران‌ صباوت‌ است‌ به‌ بازي‌ مشغول‌ مي‌گردد، و سپس‌ در اوان‌ بلوغ‌ به‌ لهو و امور مُشهيانه‌ دست‌ مي‌زند، و در هنگام‌ شباب‌ و جواني‌ زينت‌ به‌ حدّ اعلا بدو روي‌ مي‌آورد، و در نيمة‌ عمر به‌ تفاخر و حسّ تفوّق‌ مي‌پردازد، و بالاخره‌ در اوان‌ پيري‌ و شيخوخيّت‌ داعية‌ زياد نمودن‌ اموال‌ و اولاد در سر او مي‌افتد.
آري‌! انسان‌ پس‌ از گذرانيدن‌ دوران‌ صباوت‌ و بلوغ‌ دوست‌ دارد به‌ خود زينت‌ ببندد. لباس‌ خود را، شغل‌ خود را، زندگي‌ و مكان‌ خود را، و بالاخره‌ تمام‌ متعلّقات‌ خود را بنحوي‌ ترتيب‌ دهد كه‌ نقش‌ بقاء و بنحو ابديّت‌ زيست‌ نمودن‌، روي‌ حقيقت‌ فناء را بپوشاند و واقع‌ امر در تحت‌ اين‌ نقشهاي‌ باطله‌

مختفي‌ و منتفي‌ گردد. از اين‌ مرحله‌ كه‌ بگذريم‌ دوران‌ تفاخر است‌، مي‌گويد: قدرت‌ من‌ چنين‌ است‌، مال‌ من‌ چنان‌ است‌، علم‌ من‌ فلان‌ است‌؛ حتّي‌ با كمال‌ جرأت‌ به‌ استخوانهاي‌ پوسيده‌ و خاكستر شدة‌ آباء و نياكان‌ خود فخر مي‌كند و رجز مي‌خواند، و بر اشياء درهم‌ شكسته‌ و نقشه‌هاي‌ پوسيده‌ افتخار مي‌كند و آنها را در موزه‌هاي‌ مجلّل‌ و با شكوه‌ قرار مي‌دهد و شعرهاي‌ حماسي‌ مي‌خواند. و بالاخره‌ در آخر دوران‌ زندگي‌ نيروي‌ وجودي‌ خود را در زياد كردن‌ مال‌ و فرزند متمركز

مي‌كند.
انسان‌ طبعاً هر چه‌ عمرش‌ زيادتر شود حريص‌تر مي‌شود؛ در جواني‌ انفاق‌ در راه‌ خدا مي‌كرد، حالا نمي‌كند؛ حسّ گذشت‌ و ايثار داشت‌، حالا ندارد.
طبع‌ بشر چنين‌ است‌ كه‌ بر هر اساسي‌ تربيت‌ شود نفس‌ او بر همان‌ اساس‌ متحجّر مي‌گردد و احوال‌ گذران‌ او بصورت‌ ملكات‌ ثابته‌ در مي‌آيد. البتّه‌ چون‌ خود را بر محور قانون‌ دين‌ و حقّ تربيت‌ ننموده‌ است‌ لذا در آخر عمر نتيجة‌ نفساني‌ او همان‌ تراكم‌ احوال‌ و تحجّر خاطرات‌ و افكار اوست‌.
بازگشت به فهرست
داستان‌ پيرمرد حريص‌ و هارون‌ الرّشيد در

آرزوي‌ دراز
گويند روزي‌ هارون‌ الرّشيد به‌ خاصّان‌ و نديمان‌ خود گفت‌: من‌ دوست‌ دارم‌ شخصي‌ كه‌ خدمت‌ رسول‌ اكرم‌ صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ وسلّم‌ مشرّف‌ شده‌ و از آنحضرت‌ حديثي‌ شنيده‌ است‌ زيارت‌ كنم‌ تا بلاواسطه‌ از آنحضرت‌ آن‌ حديث‌ را براي‌ من‌ نقل‌ كند. چون‌ خلافت‌ هارون‌ در سنة‌ يكصد و هفتاد از هجرت‌ واقع‌ شد و معلوم‌ است‌ كه‌ با اين‌ مدّت‌ طولاني‌ يا كسي‌ از زمان‌ پيغمبر باقي‌ نمانده‌، يا اگر باقي‌ مانده‌ باشد در نهايت‌ ندرت‌ خواهد شد. ملازمان‌ هارون‌ در صدد پيدا كردن‌ چنين‌ شخصي‌ بر آمدند و در اطراف‌ و اكناف‌ تفحّص‌ نمودند، هيچكس‌ را نيافتند بجز پيرمرد عجوزي‌ كه‌ قواي‌ طبيعي‌ خود را از دست‌ داده‌ و از حال‌ رفته‌ و فتور و ضعف‌ كانون‌ و بنياد هستي‌ او را در هم‌ شكسته‌ بود و جز نفس‌ و يك‌ مشت‌ استخواني‌ باقي‌ نمانده‌ بود.

او را در زنبيلي‌ گذارده‌ و با نهايت‌ درجة‌ مراقبت‌ و احتياط‌ به‌ دربار هارون‌ وارد كردند و يكسره‌ به‌ نزد او بردند. هارون‌ بسيار مسرور و شاد گشت‌ كه‌ به‌ منظور خود رسيده‌ و كسي‌ كه‌ رسول‌ خدا را زيارت‌ كرده‌ است‌ و از او سخني‌ شنيده‌، ديده‌ است‌.
گفت‌: اي‌ پيرمرد! خودت‌ پيغمبر اكرم‌ را ديده‌اي‌ ؟ عرض‌ كرد: بلي‌.
هارون‌ گفت‌: كي‌ ديده‌اي‌ ؟ عرض‌ كرد: در سنّ طفوليّت‌ بودم‌، روزي‌ پدرم‌ دست‌ مرا گرفت‌ و به‌ خدمت‌ رسول‌ الله‌ صلّي‌ الله‌ عليه‌ وآله‌ و سلّم‌ آورد. و من‌ ديگر خدمت‌ آنح

ضرت‌ نرسيدم‌ تا از دنيا رحلت‌ فرمود.
هارون‌ گفت‌: بگو ببينم‌ در آنروز از رسول‌ الله‌ سخني‌ شنيدي‌ يا نه‌ ؟ عرض‌ كرد: بلي‌، آنروز از رسول‌ خدا اين‌ سخن‌ را شنيدم‌ كه‌ مي‌فرمود:
يَشِيبُ ابْنُ ءَادَمَ وَ تَشُبُّ مَعَهُ خَصْلَتَانِ: الْحِرْصُ وَ طُولُ الاْمَلِ [۱۰].
«فرزند آدم‌ پير مي‌شود و هر چه‌ بسوي‌ پيري‌ مي‌رود به‌ موازات‌ آن‌، دو صفت‌ در او جوان‌ مي‌گردد: يكي‌ حرص‌ و ديگري‌ آرزوي‌دراز.»
هارون‌ بسيار شادمان‌ و خوشحال‌ شد كه‌ روايتي‌ را فقط‌ با يك‌ واسطه‌ از زبان‌ رسول‌ خدا شنيده‌ است‌؛ دستور داد يك‌ كيسة‌ زر بعنوان‌ عطا و جائزه‌ به‌ پير عجوز دادند و او را بيرون‌ بردند.

همينكه‌ خواستند او را از صحن‌ دربار به‌ بيرون‌ ببرند، پيرمرد نالة‌ ضعيف‌ خود را بلند كرد كه‌ مرا به‌ نزد هارون‌ برگردانيد كه‌ با او سخني‌ دارم‌. گفتند: نمي‌شود. گفت‌: چاره‌اي‌ نيست‌، بايد سؤالي‌ از هارون‌ بنمايم‌ و سپس‌ خارج‌ شوم‌!
زنبيل‌ حامل‌ پيرمرد را دوباره‌ به‌ نزد هارون‌ آوردند. هارون‌ گفت‌: چه‌ خبر است‌ ؟ پيرمرد عرض‌ كرد: سؤالي‌ دارم‌. هارون‌ گفت‌: بگو. پيرمرد گفت‌: حضرت‌ سلطان‌! بفرمائيد اين‌ عطائي‌ كه‌ امروز به‌ من‌ عنايت‌ كرديد فقط‌ عطاي‌ امسال‌ است‌ يا هر ساله‌ عنايت‌ خواهيد فرمود؟وَءَالِهِ؛ يَشِيبُ ابْنُ ءَادَمَ وَ تَشِبُّ مَعَهُ خَصْلَتَانِ: الْحِرْصُ وَ طُولُ الاْمَلِ!
«راست‌ فرمود رسول‌ خدا كه‌ هر چه‌ فرزند آدم‌ رو به‌ پيري‌ و فرسودگي‌ رود دو صفت‌ حرص‌ و آرزوي‌ دراز در او جوان‌ مي‌گردد!»
اين‌ پيرمرد رمق‌ ندارد و من‌ گمان‌ نمي‌بردم‌ كه‌ تا درِ دربار زنده‌ بماند، حال‌ مي‌گويد: آيا اين‌ عطا اختصاص‌ به‌ اين‌ سال‌ دارد يا هرساله‌ خواهد بود. حرص‌ ازدياد اموال‌ و آرزوي‌ طويل‌ او را بدين‌ سرحدّ آورده‌ كه‌ بازهم‌ براي‌ خود عمري‌ پيش‌بيني‌ مي‌كند و در صدد اخذ عطاي‌ ديگري‌ است‌.
باري‌، اين‌ نتيجة‌ عدم‌ تربيت‌ نفس‌ انساني‌ به‌ ادب‌ الهي‌ است‌ كه‌ حرص‌ و آرزو در وجود او دامنش‌ گسترده‌ مي‌گردد و با طيف‌ وسيعي‌ رو به‌ تزايد مي‌رود كه‌ حدّ يَقِف‌ ندارد.
امّا كساني‌ كه‌ با ايمان‌ به‌ مبدأ ازلي‌ و ابدي‌ و گرايش‌ به‌ وجود سرمدي‌ حضرت‌ ذوالجلال‌ و الاءكرام‌ رخت‌ خود را در جهان‌ باقي‌ مي‌برند و دل‌ به‌ كلّيّت‌ و ابديّت‌ مي‌دهند و طبعاً با عمل‌ صالح‌ رفتار زندگي‌ خود را بر اساس‌ عدل‌ و انصاف‌ مي‌نهند، پاداش‌ آنها نزد خدا بوده‌ و بطور هميشگي‌ و مستمرّ به‌ آنها خواهد رسيد؛ إِلاَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّـ’لِحَـ’تِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ [۱۱].
پاداشي‌ كه‌ حدّ و حساب‌ ندارد و در بهشت‌ جاودان‌ و عالم‌ ابديّت‌؛ از بهترين‌ نعمت‌ معنوي‌ و حقيقي‌ متمتّع‌ خواهند بود؛ فَأُولَـ’ئِِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ [۱۲].
و روزي آنان از جانب پروردگارشان هر صبح وشام به آنهاخواهد رسيد؛ وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَ عَشِيًّا [۱۳].
بازگشت به فهرست

تمثيل‌ زندگي‌ دنيا به‌ نباتات‌ سرسبز و خشكيدن‌ آنها
خداوند پس‌ از بيان‌ اين‌ پنج‌ مرحله‌ از زندگاني‌ دنيا؛ چون‌ هر يك‌ از آنها دستخوش‌ زوال‌ و بوار مي‌باشد و بالاخره‌ چون‌ سراب‌ مي‌گذرد و از ذات‌ اين‌ مراحل‌ حقيقتي‌ عائد انسان‌ نمي‌گردد؛ بعنوان‌ تمثيل‌ مثالي‌ مي‌آورد:
كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ و ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرب’هُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَـ’مًا[۱۴].
اين‌ لعب‌ و لهو و زينت‌ و دوران‌ تفاخر و تكثير اموال‌ و اولاد از بين‌ مي‌رود، و آن‌ شادابي‌ و طراوت‌ جواني‌ و غرور جمال‌ و عزِّ
از آنها باقي‌ نخواهد ماند.
عيناً به‌ مثابة‌ باران‌ تند و فراوان‌ با دانه‌هاي‌ حيات‌بخش‌ خود كه‌ از آسمان‌ مي‌بارد و چنان‌ زمين‌ را سيراب‌ مي‌كند كه‌ دهقانان‌ و برزگران‌ از نباتات‌ روئيده‌ و خرّمي‌ و سرسبزي‌ گياهان‌ در شگفت‌
به‌ زردي‌ و خشكي‌ گردد و آن‌ لطافت‌ تبديل‌ به‌ خشونت‌ شود. گياه‌ سبز و خرّم‌، خشك‌ و مانند علفهاي‌ خشكيده‌ خرد و ريز ريز گردد و خاكستر شود.
اين‌ مثال‌ و نمونة‌ زندگي‌ دنياست‌ كه‌ علم‌ و قدرت‌ و حيات‌ و سائر سرمايه‌هاي‌ انساني‌ ترقّي‌ نموده‌ به‌ اوج‌ خود مي‌رسد، استعدادها در مرحلة‌ اعلاي‌ از فعليّت‌ جلوه‌ و خودنمائي‌ مي‌كند و مانند آتش‌ در آتشگردان‌ نطفه‌هاي‌ سرد مبدّل‌ به‌ انسان‌ پرحرارت‌ و پرجوش‌ و خروش‌ مي‌گردد، كه‌ ناگهان‌ از نقطة‌ اوج‌ به‌ سمت‌ حضيض‌ مي‌گرايد و تمام‌ اين‌ صفات‌ رو به‌ كمي‌ و نقصان‌ مي‌رود، كندي‌ و

سستي‌ و ضعف‌ انسان‌ را از هر سو تهديد مي‌كند تا كم‌كم‌ او را در آستانة‌ مرگ‌ و عبور از اين‌ عالم‌ طبع‌ وارد بنمايد.
وليكن‌ بايد دانست‌ كه‌ اين‌ آخرين‌ مرحلة‌ حيات‌ نيست‌ و دوران‌ زندگي‌ بدين‌ نقطه‌ پايان‌ نمي‌پذيرد؛ بلكه‌: وَ فِي‌ ا لاْ خِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَهِ وَ رِضْوَ ‘ نٌ وَ مَا الْحَيَو’ةُ الدُّنْيَآ إِلاَّ مَتَـ’عُ الْغُرُورِ [۱۵].
در عالم‌ جان‌ و حقيقت‌ و نتيجة‌ اين‌ عالم‌ كه‌ عالم‌ آخرت‌ است‌ مردم‌ به‌ دو دسته‌ منقسم‌ مي‌شوند:
يكدسته‌ كسانيكه‌ به‌ همين‌ امور ظاهريّه‌ قناعت‌ نموده‌ و از زينتها و غرور دنيا و اعتباريّات‌ و لذائذ موقّته‌ قدمي‌ فراتر ننهاده‌ و كام‌ آنها از آب‌ حيات‌ سرمدي‌ سيراب‌ نگشته‌ و به‌ معدن‌ عظمت‌ و لقاي‌ خداي‌ خود نائل‌ نشده‌ و در پرتو صفات‌ جمال‌ او از جذبات‌ ربّانيّه‌ بهرمند نشده‌ و بالاخره‌ هر چه‌ بوده‌ براي‌ آنها جز سرابي‌ بيشتر نبوده‌ است‌، لذائذ فانيه‌ از بين‌ رفته‌ و كسب‌ لذّات‌ دائميّه‌ را هم‌ كه‌ ننموده‌اند؛ لذا در آخرت‌ نتيجة‌ آنها محروميّت‌ است‌.
نتيجة‌ انغمار در لذّات‌ اعتباريّه‌ و تجاوز از مقام‌ عدالت‌ و عبوديّت‌ حضرت‌ حقّ جلّ و علا و سرپيچي‌ از دستورات‌ عقل‌ و فطرت‌ و شرع‌ و اتّكاي‌ به‌ نفس‌ امّاره‌، همان‌ عذاب‌ شديد در روز بازپسين‌ است‌.
دستة‌ دوّم‌ كساني‌ هستند كه‌ امور ظاهريّة‌ دنيا را عنوان‌ براي‌ عالم‌ ابدي‌ قرار داده‌ و خود را در كام‌ سهمگين‌ اعتباريّات‌ فاني‌ نكرده‌اند، و تمام‌ وجود و قواي‌ خود را صرف‌ لذائذ موقّت‌ و زودگذر ننموده‌، و به‌ سراب‌ از آب‌ اكتفا ننموده‌اند، و به‌ موازات‌ طيّ اين‌ زندگي‌، نظر به‌ باطن‌ اين‌ عالم‌ نموده‌ و از حيات‌ ثمربخش‌ ابديّت‌ زندگي‌ يافته‌ و با ربط‌ با خدا و اميد ديدار جمال‌ ازلي‌ و دلبستگي‌ به‌ انوار سرمدي‌ بهرمند شده‌اند.
نتيجة‌ استقامت‌ و پايداري‌ براي‌ وصول‌ به‌ مقام‌ عظمت‌ و مقاومت‌ در مقام‌ متين‌ صدق‌ و حقيقت‌ همانا رضوان‌ خدا و كاميابي‌ از صفات‌ حسني‌ و اسماء علياي‌ او و بهرمندي‌ از مقام‌ مغفرت‌ است‌.
بازگشت به فهرست
استفادة‌ لطيف‌ علاّمة‌ طباطبائي‌ از قرآن‌ مبني‌ بر آنكه‌ آخرت‌ باطن‌ دنياست‌
حضرت‌ استاد گرامي‌ علاّمة‌ طباطبائي‌ مُدّ ظلُّه‌ العالي‌ در رسالة‌ «الاءنسان‌ في‌ الدُّنيا» كه‌ هنوز هم‌ طبع‌ نشده‌ و با شش‌ رسالة‌ ديگر در يك‌ مجموعه‌ گرد آمده‌ و از آثار نفيس‌ غير مطبوعة‌ ايشان‌ است‌ مي‌فرمايد: ممكن‌ است‌ در اين‌ آية‌ مباركه‌، «وَ فِي‌ ا لاْ خِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَهِ وَ رِضْوَ’نٌ» عطف‌ بر كلمة‌ « لَعِبٌ» باشد؛ و بنابراين‌ در معني‌ چنين‌ مي‌شود: إنَّما الْحَيَوةُ الدُّنْيا فِي‌ ا لاْ خِرَةِ عَذابٌ شَديدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَهِ وَ رِضْوانٌ. يعني‌ همين‌ زندگي‌ ظاهري‌ دنيا كه‌ از اين‌ پنج‌ چيز تشكي

ل‌ يافته‌ است‌ يك‌ باطني‌ دارد كه‌ آنها بصورت‌ عذاب‌ شديد و يا مغفرت‌ و رضاي‌ خدا بوده‌ و بدين‌ نحو جلوه‌ خواهد نمود. و بنابراين‌، عالَم‌ آخرت‌ باطن‌ دنياست‌، و دنيا ظاهر آخرت‌ است‌؛ و شاهد اين‌ معني‌ آنكه‌ خداوند بعد از اين‌ آيه‌ بلافاصله‌ مي‌فرمايد:
سَابِقُو´ا إِلَي‌’ مَغْفِرَةٍ مِّن‌ رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَآءِ وَ الاْرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا بِاللَهِ وَ رُسُلِهِ.[۱۶]
«سبقت‌ بگيريد بسوي‌ مقام‌ مغفرت‌ پروردگارتان‌ و بهشتي‌ كه‌ وسعت‌ آن‌ به‌ اندازة‌ آسمان‌ و زمين‌ است‌؛ آن‌ بهشتي‌ كه‌ براي‌ مؤمنين‌ به‌ پروردگار و گرويدگان‌ به‌ پيمبرانش‌ مهيّا و آماده‌ شده‌ است‌.»
پس‌ سبقت‌ بسوي‌ مغفرت‌ و بهشت‌ خدا امري‌ است‌ كه‌ در اين‌ دنيا پيدا مي‌شود و در اين‌ زندگي‌ بدست‌ مي‌آيد، اگر نظر به‌ باطن‌ دنيا كرده‌ شود و بر آن‌ اساس‌ انسان‌ رشتة‌ فعّاليّت‌ها وكوشش‌هاي‌ خود را ترتيب‌ دهد.
بازگشت به فهرست
فرق‌ كردار مردان‌ خدا و بردگان‌ دنيا
تمام‌ امور دنيوي‌ كه‌ پاية‌ زندگي‌ و حيات‌ بشر در اين‌ عالم‌ است‌ مانند معاملات‌، تجارات‌، زراعات‌، صناعات‌، نكاح‌ و طلاق‌ و غيرها بين‌ مومن‌ و كافر مشترك‌ است‌. مؤمن‌ از آنها نتيجة‌ حقيقي‌ مي‌گيرد چون‌ نظر به‌ أصالت‌ آن‌ داد؛ كافر نتيجة‌ اعتباري‌ مي‌گيرد چون‌ صرفاً نظر به‌ ظاهر آن‌ دارد.
أميرالمؤمنين‌ عليه‌ السّلام‌ بيل‌ دست‌ مي‌گرفت‌، تخم‌ مي‌كاشت‌، زراعت‌ مي‌نمود، درخت‌ خرما مي‌كاشت‌، نخلستان‌ ايجاد مي‌كرد، زمين‌ را حفر مي‌نمود، قنات‌ آب‌ روان‌ جاري‌ مي‌ساخت‌؛ مردم‌ كافر هم‌ همين‌ كارها را مي‌كنند، فرقش‌ چيست‌ ؟ اين‌ غفلت‌ است‌ و آن‌ بيداري‌ است‌. اين‌ به‌ آرزوي‌ تمتّع‌ از همين‌ لذّات‌ مي‌كاود و بر پاية‌ حبّ نفس‌ و زيادي‌ ثروت‌ و مال‌ و فرزند و مفاخره‌ بهره‌برداري‌ مي‌كند؛ و آن‌ بر اساس‌ اعانت‌ و كمك‌ و دستگيري‌ به‌ مساكين‌ و فقرا و عدالت‌ و رحمت‌ براي‌ رضاي‌ پروردگار و عالم‌ ابديّت‌ و اصالت‌ معني‌ و روح‌ انجام‌ مي‌دهد.
أميرالمؤمنين‌ عليه‌ السّلام‌ براي‌ چه‌ قنات‌ جاري‌ مي‌كرد ؟ براي‌ چه‌ خطبه‌ مي‌خواند ؟ براي‌ چه‌ شمشير بدست‌ مي‌گرفت‌ و در سرما و گرما با مواجهة‌ با هزاران‌ مشكل‌ فعّاليّت‌ مي‌نمود ؟ آيا براي‌ زياد كردن‌ مال‌ يا حبّ رياست‌ و خودنمائي‌ مظاهر كمال‌ و جمالش‌ بود ؟ ابداً ابداً! او كار مي‌كرد با ديدة‌ واقع‌بين‌، با چشم‌ خدا بين‌. كار مي‌كرد چون‌ نفس‌ كار مطلوب‌ بود. ديگران‌ كار مي‌كنند براي‌ مقاصد جزئيّه‌. همين‌ است‌ مَفرق‌ طرق‌ و بس‌.

مؤمن‌ و كافر هر دو به‌ موازات‌ هم‌ عمر خود را طي‌ مي‌كنند، بازي‌ مي‌كنند، و از دنيا متمتّع‌ مي‌شوند، و دست‌ به‌ تجارت‌ و زراعت‌ و صناعت‌ مي‌برند، نكاح‌ مي‌كنند، زن‌ مي‌گيرند، بچه‌ مي‌آورند؛ امّا مؤمن‌ بر پاية‌ اصيل‌ ايمان‌ به‌ معني‌ و روح‌ و بر جلوة‌ خدا و اتّكاء بر بقاء انجام‌ مي‌دهد و كافر بر پاية‌ سست‌ دعاوي‌ نفسانيّه‌ و لذائذ فانيه‌ و شهوات‌ و زينت‌هاي‌ فريبنده‌. كافر نظر به‌ ظاهر دارد و مؤمن‌ در شكم‌ ظاهر نظر به‌ باطن‌ دارد.
بازگشت به فهرست
معناي‌ زينت‌ و غرور بودن‌ دنيا، و اثر آن‌
راه‌ مؤمن‌ حقيقت‌ است‌ و واقع‌؛ راه‌ كافر زينت‌ است‌ و غرور. زينت‌ چيزي‌ است‌ كه‌ انسان‌ را از حقّ به‌ باطل‌ مي‌گراياند، و باطل‌ را به‌ چهرة‌ حقّ و زشتي‌ را بصورت‌ جمال‌ و زيبائي‌ در نظر جلوه‌ مي‌دهد. شخصي‌ كه‌ خود را زينت‌ مي‌كند براي‌ آنست‌ كه‌ خود را نيكو بنماياند، زن‌ كه‌ زينت‌ مي‌كند، گيسوان‌ و چهرة‌ خود را مي‌آرايد، دست‌بند و گردن‌بند و گوشوار مي‌بندد براي‌ آنستكه‌ معايب‌ خود را نيكو جلوه‌ دهد يا بر حُسن‌ خود بيفزايد؛ و چون‌ داراي‌ حسن‌ واقعي‌ نيست‌ و زينت‌ داراي‌ حُسن‌ است‌، با زينت‌ نمودن‌، ديدة‌ ناظر را از زشتي‌ خود و نارسائي‌ حسن‌ خود معطوف‌ به‌ حسن‌ زينت‌ مي‌كند و در نتيجه‌ شخص‌ ناظر ديده‌اش‌ از نظر به‌ صاحب‌ زينت‌ و ادارك‌ زشتي‌ او به‌ حسن‌ زينت‌ منعطف‌ مي‌شود و بالمآل‌ و المجاز صاحب‌ زينت‌ را نيكو و حَسن‌ مي‌يابد.
اگر دست‌ زن‌ به‌ اندازه‌اي‌ داراي‌ حسن‌ و زيبائي‌ باشد كه‌ از زينت‌ دست‌بند وانگشتري‌ بي‌نياز باشد، هيچگاه‌ زن‌ به‌ خود دست‌بند نمي‌بندد و انگشتري‌ به‌ انگشت‌ نمي‌كند و سينه‌ و بازوان‌ و گوش‌ خود را به‌ بازوبند و سينه‌بند و گوشوار نمي‌آرايد، زيرا در اين‌ صورت‌ اين‌ قبيل‌ زينت‌ها مانع‌ جلوة‌ حُسن‌ و طراوت‌ خدادادي‌ او شده‌ و جلوي‌ نيكوئي‌ او را مي‌گيرد و زينت‌ ديگر عنوان‌ زينت‌ ندارد.
پس‌ استعمال‌ تمام‌ اقسام‌ زينت‌ براي‌ برگردانيدن‌ نظر صائب‌ از واقع‌ و متن‌ امر به‌ جهات‌ اعتباري‌ و نسبت‌هاي‌ ناروا و مجازي‌ است‌. و در حقيقت‌ زينت‌ يعني‌ خدعه‌ و گول‌ و نهادن‌ دام‌ گسترده‌ و حيله‌ براي‌ انعطاف‌ افكار و گرايش‌ به‌ سوي‌ زيبائيهاي‌ مجازي‌؛ و همين‌ است‌ معناي‌ غرور. دنيا خانة‌ زينت‌ و دار غرور است‌ يعني‌ انسان‌ را گول‌ مي‌زند، اعتباريّات‌ فانيه‌ در نظر انسان‌ به‌ صورت‌ حقائق‌ واقعيّه‌ جلوه‌ نموده‌ و براي‌ بدست‌ آوردن‌ آن‌ حقائق‌ انسان‌ گرفتار دام‌ هوس‌ و مشغول‌ به‌ زينت‌ و غرور، پيوسته‌ با اين‌ اعتباريّات‌ خياليّه‌ نرد عشق‌ مي‌بازد و با اين‌ صورتهاي‌ زشت‌ و قبيحه‌ از فنا و زوال‌ و بوار و نيستي‌، عقد معاشقه‌ برقرار مي‌كند تا بالنّتيجه‌ سرماية‌ وجودي‌ و هستي‌ خود را به‌ رايگان‌ از كف‌ مي‌دهد.
ولي‌ مرد راستين‌ ابداً به‌ زينت‌ دنيا توجّه‌ نمي‌كند. و با ديدة‌ واقع‌بين‌ حقيقتش‌ را نگريسته‌، به‌ امور اعتباريّه‌ و لذّتهاي‌ فانيه‌ نسبت‌ بقا و دوام‌ نمي‌دهد. و خود را گول‌ نمي‌زند و با عجوزة‌ آراسته‌ به‌ هزاران‌ مكر و فريب‌ و خدعه‌ و تزويري‌ كه‌ هزاران‌ داماد را در آغوش‌ خويش‌ به‌ كام‌ مرگ‌ كشيده‌ است‌ عقد مناكحت‌ نمي‌بندد.

إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَي‌ الاْرْضِ زِينَةً لَّهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً * وَ إِنَّا لَجَـ’عِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعِيدًا جُرُزًا.[۱۷]
«همانا ما آنچه‌ روي‌ زمين‌ است‌ زينت‌ قرار داديم‌ تا مردمان‌ را بيازمائيم‌ كه‌ كداميك‌ گرايشش‌ به‌ حقيقت‌ بيشتر و كردار او نيكوتر است‌. و ما در عاقبت‌ كار آنچه‌ روي‌ زمين‌ است‌ به‌ صورت‌ يك‌ صحنة‌ خاك‌ خالص‌ و بدون‌ خصوصيّت‌ و اثر قرار خواهيم‌ داد.»
در روي‌ زمين‌ آب‌ زينت‌ است‌. گياهان‌ و درختان‌ و مناظر دلفريب‌ كوهها و آبشارها همه‌ زينت‌اند. پرندگان‌ و مرغان‌ زينتند. انعام‌ و چارپايان‌ زينتند. زنان‌ و فرزندان‌، ارحام‌ و عشيره‌، دوستان‌ و برادران‌ همه‌ زينتند. خداوند همه‌ را زينتِ مادّه‌ و هيولاي‌ بدون‌ صورت‌ بدون‌ رنگ‌ و بو و بدون‌ جمال‌ و دلربائي‌ قرار داده‌ تا مردم‌ رابيازمايد كه‌ از اين‌ عمر و رشتة‌ زندگي‌ چه‌ بهره‌ مي‌گيرند، چه‌ قسم‌ بيرون‌ مي‌آيند، چگونه‌ پاك‌ و خالص‌ مي‌شوند؛ چون‌ تمام‌ اين‌ اشكال‌ و صور در آتشگردان‌ گردون‌ تبديل‌ به‌ خاكستر مي‌شود و اين‌ طراوت‌ و جمال‌ تبديل‌ به‌ صورتهاي‌ كريهه‌ و مناظر عجيبه‌ مي‌گردد، زمين‌ سرسبز به‌ صورت‌ بيابان‌ خشك‌ و لمْ يَزرعْ در مي‌آيد.
خدا در اين‌ ميانه‌ امتحان‌ ميكند كه‌ كدام‌ فرد در اين‌ گيرودار و جلوه‌هاي‌ فريبنده‌ و دامهاي‌ گسترده‌ گول‌ نمي‌خورد، و از قوانين‌ فطرت‌ و عقل‌ و اخلاق‌ فاضله‌ و عمل‌ صالح‌ و ايمان‌ به‌ آفريدگار اين‌ عالم‌ غريب‌ و عبوديّت‌ در پيشگاه‌ مقدّس‌ او كه‌ از صورت‌ و شكل‌ و رنگ‌ و بو بيرون‌ است‌ تجاوز نمي‌كند، و از انفاق‌ و ايثار كه‌ لازمة‌ توجّه‌ به‌ واقعيّت‌ است‌ دريغ‌ نمي‌نمايد، و دل‌ به‌ اين‌ رنگ‌ و آن‌ بو نميدهد كه‌ با از بين‌ رفتن‌ آنها دل‌ هم‌ تباه‌ شود و در ديار هلاك‌ مدفون‌ گردد.
أميرالمؤمنين‌ عليه‌ السّلام‌ در ضمن‌ خطبة‌ ۱۵۵ از «نهج‌ البلاغة‌» مي‌فرمايد:
فَمَنْ شَغَلَ نَفْسَهُ بِغَيْرِ نَفْسِهِ تَحَيَّرَ فِي‌ الظُّلُمَاتِ، وَ ارْتَبَكَ فِي‌الْهَلَكَاتِ، وَ مَدَّتْ بِهِ شَيَاطِينُهُ فِي‌ طُغْيَانِهِ، وَ زَيَّنَتْ لَهُ سَيِّي‌ءَ أَعْمَالِهِ؛ فَالْجَنَّةُ غَايَةُ السَّابِقِينَ، وَ النَّارُ غَايَةُ الْمُفَرِّطِينَ.[۱۸]
«كسيكه‌ در اين‌ دنيا از اصلاح‌ نفس‌ خود غافل‌ گردد و به‌ غير خود مشغول‌ شود (خواه‌ به‌ افساد غير يا به‌ اصلاح‌) چنين‌ كسي‌ در تاريكيهاي‌ عميق‌ فرو رفته‌ و متحيّر خواهد شد، و در وادي‌ هلاك‌ سقوط‌ خواهد نمود. بطوريكه‌ خلاصي‌ از آن‌ نباشد، و ابليسان‌ و راهزنان‌ شيطاني‌ پيوسته‌ او را در طغيان‌ و سركشي‌ مي‌كشانند و زشتي‌ كردار او را به‌ صورت‌ فريبنده‌ در نزد او جلوه‌ مي‌دهند؛ پس‌ بهشت‌ نهايت‌ سفر افرادي‌ است‌ كه‌ از طغيان‌ و زينت‌ اعراض‌ كرده‌ و به‌ نفس‌ خود واصلاح‌ آن‌ مشغول‌ شده‌اند و گوي‌ سبقت‌ را از همگنان‌ ربوده‌اند، و آتش‌ نهايت‌ سير زيان‌كاران‌ و كوتاه‌نظران‌ و تقصيركاران‌ است‌.»
بازگشت به فهرست
خطبة‌ «نهج‌ البلاغة‌» دربارة‌ دنيا
و در جاي‌ ديگر مي‌فرمايد:

الدُّنْيَا دَارُ غُرُورٍ وَ فَنَآءٍ، وَ مُلْتَقَـي‌ سَاعَـةٍ وَ وَدَاعٍ، وَ النَّاسُ مُتَصَرِّفُونَ فِيهَا بَيْنَ وَردٍ وَ صَدْرٍ، وَ صَآئِرُونَ خَبَرًا بَعْدَ أَثَرٍ. غَايَةُ كُلِّ مُتَحَرِّكٍ سُكُونٌ، وَ نِهَايَةُ كُلِّ مُتَكَوِّنٍ أَنْ لاَ يَكُونَ؛ فَإذَا كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ، فَلِمَ التَّهَالُكُ عَلَي‌ هَالِكٍ ؟ وَ اعْلَمُوا أَنَّمَا الدُّنْيَا تُطْلَبُ لِثَلاَثٍ: لِلْعِزِّ وَ الْغِنَي‌ وَ الرَّاحَةِ؛ فَمَنْ قَنِعَ عَزَّ، وَ مَنْ زَهِدَ اسْتَغْنَي‌، وَ مَنْ قَلَّ سَعْيُهُ اسْتَرَاحَ.
«دنيا خانة‌ غرور و فنا و محلّ برخورد و ملاقات‌ است‌ يكساعت‌ با همديگر و سپس‌ وداع‌ و مفارقت‌ از هم‌. مردم‌ پيوسته‌ در حركت‌ مي‌آيند و مي‌روند و دائماً دو دروازة‌ دنيا باز، دسته‌اي‌ وارد و دستة‌ ديگر خارج‌ مي‌شوند. و بعد از آنكه‌ در دنيا اثري‌ بودند تبديل‌ به‌ خبر مي‌گردند.
(يعني‌ چه‌ ؟ يعني‌ ديگر از وجود آنان‌ اثري‌ نيست‌. از قدرت‌ آنها، از علم‌ آنها، از حيات‌ دنيوي‌ آنها، از تمام‌ صفات‌ و آثار آنان‌ اثري‌ نيست‌؛ خبر است‌. يك‌ روز اثر بودند امروز خبر شدند، شناسنامه‌ عوض‌ مي‌شود، آقاي‌… أيَّده‌ الله‌ تبديل‌ به‌ مرحوم‌ آقاي‌… رَحِمه‌ الله‌ مي‌شود، امروز مي‌گويند: خدايش‌ شفا دهد، براي‌ او حمد بخوانيد، فردا مي‌گويند: خدايش‌ رحمت‌ كند براي‌ او فاتحه‌ بخوانيد. هست‌ اينطور يا نه‌ ؟!
برادر! پدر ما كو ؟ جدّ ما كو ؟ اجداد ما كجا رفتند ؟ همة‌ آنها خبر شدند. يك‌ روز اثر بودند، چه‌ اثر مهمّي‌؛ دنيا را زير گام‌ خود تكان‌ مي‌دادند، فرياد أنانيّت‌ آنان‌ گوش‌ فلك‌ را كر مي‌كرد؛ اينها همه‌ اثر بود. مي‌آمدند در اين‌ مساجد مي‌نشستند به‌ نصائح‌ و مواعظ‌ گوش‌ مي‌دادند، همه‌ اثر بود. امروز همه‌ خبر شدند، همه‌ و همه‌. ما هم‌ امروز اثريم‌؛ مي‌گوئيم‌، مي‌شنويم‌، در فعّاليّت‌ هستيم‌؛ فردا خبريم‌، مي‌گويند: خدايشان‌ رحمت‌ كند، ديروز اثر بودند امروز خبر شدند. اين‌ قرعه‌اي‌ نيست‌ كه‌ فقط‌ بنام‌ آنان‌ زده‌ شود، شتري‌ است‌ كه‌ درِ هر خانه‌ مي‌خوابد و از همه‌ كس‌ استقبال‌ خواهد نمود.)

نهايت‌ هر متحرّكي‌ سكون‌ است‌؛ و آخر هر موجودي‌ كه‌ لباس‌ حيات‌ و كون‌ پوشيده‌ أَن‌ لاَ يَكُون‌ است‌. پس‌ چون‌ مطلب‌ از اين‌ قرار است‌، به‌ چه‌ دليل‌، به‌ چه‌ مجوّز عقلي‌ شخص‌ خود را براي‌ رسيدن‌ به‌ چيزهاي‌ فاني‌ و خراب‌ در كام‌ هلاك‌ بيفكند و براي‌ وصول‌ به‌ اين‌ امور فانيه‌ و زائله‌ در خودكشي‌ و تهالك‌ سبقت‌
گيرد ؟