معماری اسلامی

مسجد
از زمانهای قدیم نیایشگاه همیشه جای ویژه خود را داشته و هنوز هم دارد و چشم گیر از تمام بناهای دیگر است و به همین خاطر در دل هر آبادی جای گرفته است. نیایشگاه چون بزرگترین ساختمان آبادی بوده و درآغاز نیازی بدان نداشته که نشانی ویژه داشته باشد. خود به خود نگاه هر رهگذری را به سوی خود می کشید، اما پس از گسترش آبادی، نخست با افراشتن درگاهها و گلدسته ها بلندترین جای آن و سپس با ساختن میل و برج در کنار و نزدیک آن، مردمان آبادی و

رهگذران بیگانه را به نیایشگاه راهنمایی می کردند. نخستین مسجدی که بدست پیامبر بزرگوار ما، با همکاری یاران گرامیش در مدینه ساخته شد همیشه الگوی مسجدهای بیشمار و گوناگونی بوده است که بدست هنرمندان تر دست ما در سراسر ایران زمین بنیاد شده است. حضرت محمد (ص) چون مدینه را با فروغ ایزدی خود روشن ساخت یاران خویش را فرمود تا برای بنیاد مسجدی در خور که پذیرای نمازگذاران باشد دل نزدیکترین کوهپایه را بشکافند و سنگهای آن را بشکنند و قسمتی از زمین را برای ساختمان مسجد فراهم آورند.
و آنگاه با دست گرامی خود پاره ای لاشه سنگ را روی هم می گذاشت تا دیوار شبستان بلند اندکی بلندتر از مردمان قدبلند برافراشته شد.
مسجد سرکوچه محمدیه نایین نخستین آتشکده ای پابر جا و دومی آتشگاهی نیمه ویران و سومی ایران پشت به آفتاب و چهارمی مهرابه بوده نمونه های خوبی برای بهره گیری شایسته از ساختمانهای رها شده هستند، هر چند مسجد شدن آنها دیر گاهی پس از ساختمان مسجد جامع فهرج انجام گردیده است.

مسجدهای شبستانی:(که معلوم نیست از کجا به مسجد عربی نامور شده) میانسار و پیشگاه سر گشاده بزرگی در میان دارد و پیرامون آن را شبستانهای چهل ستون و سیتاوند (چهل ستونهایی که در سه طرف دیوار ندارند، مانند چهل ستون اصفهان) گرفته ودر بیشتر آنها (پس از نخستین سده هجری) دهانه میانی رو به قبله ودهانه روبه روی آن (که بیشتر درآیگاه مسجد

ای بسیارکهن دارد و نمونه های بسیار روشن آنرا در سراهای باستانی سیستان می توان دید که اگر دیرینگی بنیاد آنها استوار نبود گمان می رفت که این شهر کهن، شهر مسجدهای شیستانی بوده،و از دیگر ساختمانهای درون شهری بهرهای نداشته است.
از سده سوم تا چهارم و آغاز سده پنجم هجری بیشتر مسجدهای ایران به همین شیوه بنیاد می شده اما هر روز برزیبایی و نغزی آن می افزوده اند تا به روزگار آل کاکویه که نغزکاری به والاترین پایه خود می رسد.(شبستانهای جامع اصفهان به روزگار آل بویه وآل کاکویه) و سخنی گزاف نیست اگر بگوییم هرگز دیگر هنر ما بدان پایگاه والا دست نیافته است. در همان روزگار در برخی شهرها وروستاها مسجدهای کوشکی(پاگنبدهای تک) نیز بنیاد میشده که نام آورترین آنها مسجد جامع بروجرد است.

بیشتر مسجدهای چهار ایوانی امروز هم مانند جامع اصفهان و مسجد نوشیراز از آغاز شبستانی بوده که چند دهانه از شبستانهای چهار برآنرا برداشته و بجای آن ایوان ساخته اند.
گنبد خانه که قسمت اصلی می باشد که محراب در آن قرار دارد و و پیش آن یا ایوان و ایوانچه و غرفه و شبستان چهلستون و ستاوند سرپوشیده و کشیده یک طبقه ودو طبقه و پیشگاه و مهتابی(سّکو) و گاهی شبستانهای زیر زمینی و مناره و گلدسته درگاه پاسردی بگونهای شایسته به هم پیوسته و یافت مسجد را می پرداخت.
اسامی ده مسجدی که نوشته شده:
۲) مسجد جامع اصفهان در اصفهان
۳) مسجد جامع نایین
۴) مسجد جامع تبریز
۵) مسجد جامع گلپایگان
۶) مسجد کبود تبریز
۷) مسجد امام اصفهان (مسجد شاه)
۸)مسجد شیخ لطف الله
۹) مسجد آقا بزرگ کاشان
۱۰) مسجد گوهر شاد
مسجد جامع فهرج
یکی از اصیل ترین ساختمانهای شیوه خراسانی، مسجد جامعه فهرج است. این مسجد شاید کهن ترین مسجد ساخته شده در ایران است که ویژگیهای نیارشی شیوه پارتی (ساسانی) را داراست. تهرنگ آن و جایگاه میانسرا شبستان و صفه ها، آشکارا آنرا اثری از روزگار اسلامی معرض می کند که از نخست برای مسجد ساخته شده و مانند مسجدهایی صدر اسلام (چنانکه از کتب و اخبار بر می آید) دارای طرحی بسیار ساده و بی پیرایه می باشد. آرایه های گچ بری

شکنجی و پیچک های آن، همانند آرایه های کاخ کسری در تیسفون است. از همین رو بیننده در نگاه اول آنرا اثری از دوران اسلامی نمی شمرد، بویژه مناره آن (که شاید در سده چهارم و پنجم به آن افزوده شده باشد) که هنوز با خود مسجد، جفت و جور نشده است. نقشه مسجد جامع ف

هرج بسیار ساده است، حتی ساده تر از تاریخانه دامغان شبستانی با سه دهانه دارد که دهانه میانی بزرگتر از دو دهانه چپ و راست آن است. چفدهای همه انها خانگی (بیضی) است. تاقها نیز آهنگ (ناوی یا کوره پوش) است. میانسرای کوچک مسجد، از جنوب به سه دهانه شبستان و از شرق و غرب هر یک به دو دهانه رواق، محدود می شود. پهلوی شمالی میانسرا، چهار صفحه دا

رد که با درگاهایی بهم راه داشته و اکنون شبیه شده است پوشش صفحه ها همچون نیم گنبدی ساخته شده است، درست مانند آنکه یکی از گنبدهای ساسانی را به دو نیم کرده باشند. جای دو درگاه اصلی در صفحه ها دیده می شود و بی گمان ورودی اصلی مسجد از آنها بوده است. چغدهای بالای درگاه ها مانند درگاه های ساسانی، دارای هویه هستند و با کار آنها کمی از

جزرهای دو سوی درگاه پس نشسته است. جزرهای نمای میانسرا، چند تاقچه با جفدهای شکنجی (دالبری) دارند. چنین طرحی بعداً در مسجد علاقونوی و مسجد فهرج و در مسجد کهن مهرآباد ابرقو که از مسجدهای کهن در ایران است، بکار رفته است و به روشنی، خاستگاه ج

فد شکنجی را که بعدها در معماری انولس (اسپانیا) و مغرب بکار رفته، آشکار می سازد.
جای محراب اصلی شبستان، نخست یک تو رفتگی راست گوشه بوده که بعدها محراب کاهگلی را درون آن کنده اند که این تصرفی بسیار زشت است.
بر روی دیوارهای دیگر شبستان و ایوان نیز از این گونه کارها دیده می شود که در راستای قبله هم نیست.

یکی از ویژگیهای جالب این مسجد نقش درهای ساسانی است که با گچ بر روی دیوار شرقی، نگاشته شده و گمان می رود، معمار مسجد می خواسته یادگاری از درهای زیبای کهن، برای آیندگان برجای گذارد، چون ساخت درهای آراسته و مجلل، در صدر اسلام معمول نبوده است. در ایگاه اصلی مسجد، اکنون در کنار مناره آن است و چندان کهن نیست، گمان می رود همزمان با ساخت منار، ساخته شده باشد ویکراست به شبستان باز می شود افزون بر منار و سردر، دو اتاق در سوی غربی هست که معماری کهن دارد و با توجه به ساختمایه آن، گمان می رود همزمان با خود مسجد ساخته شده باشد [ شاید شبستانی زمستانی بوده است. در تاریخانه دامغان نیز چنین شبستانی بوده که اکنون بودن آسمانه است ولی جای تهرنگ آن نمایان است. هر دو اتاق دارای تاق آهنگ هستند ویرانه اتاق دیگری نیز در کنار دیوار شمالی (درآیگاه کهن مسجد) هست که پیش از کاوش دقیق نمی توان چیزی درباره آن گفت.
(به طور کلی مسجد جامع فهرج یزد قدیمی ترین مسجدی که از ابتدا به عنوان مسجد ساخته شده بجز نقشه آن که چیز تازه ای است. معماری ساسانی است حتی زغره ها و ستونک هایی که در چهار گوشه ستون های شبستان است و سرستون ها و درگاه ها، همه به شیوه معماری پیش از اسلام آرایش شده است.)
مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان گنجینه (موزه) هنر ایران و یکی از افتخارات معماری این سرزمین است. اثری که نشانه های سیزده سده تحول در فرهنگ اسلامی ایران را در خود گرد آورده است. کاوش ها روشن ساخته که این ساختمان بر روی آثار صدر اسلام و پیش از آن، بنیاد نهاده شده است.

طرح نخستین مسجد، به گونه بومسلمی (شبستان ستوندار) بوده که در سال ۱۵۶ هجری ساخته شده و کاوش ها، موقعیت آنرا روشن ساخته است. محراب و بخش بزرگی از دیوار سوی قبله مسجد کهن با گچ بری ناب و بی همتا در زیر کف شبستان جنوبی مسجد کنونی یافت شده 
در سال ۲۲۶ هجری، مسجد کهن ویران شده و بر ویرانه های آن مسجدی بزرگتر (نزدیک به ده جریب) ساخته شده، که طرح شبستان ستوندار داشته است، با میانسرایی در میان و شبستان هایی پیرامون آن که بخش جنوبی با شش دهانه شمالی با چهار دهانه و شرقی و غربی با دو دهانه ساخته شده بوده است. به گفته تاریخ نویسان مسجد در این زمان بزرگترین حوزه علمی شهر بوده و کتابخانه ای بزرگ داشته که کتاب های علمی زمان، در آن گرد آمده بوده و در پای هر ستون شبستان، محفل درسیبر پار بوده است. در سده چهارم در روزگار آل بویه، به ساختمان مسجد افزوده شد. بدین گونه که یک دهانه به شبستان ها با کوچک تر کردن میانسرا افزوده شد ستون های نما نیز دارای آجرکار می شد. در سده پنجم و ششم دگرگونی های بنیادی در معماری مسجد رخ داد و مسجد به چهار ایوانی تبدیل شد. بدین گونه فضای پیوسته ساده و شبستان ها و میانسراها با ایوانها و دو گنبد از هم گسسته شد. در سالهای۴۷۳ و ۴۸۱ هجری، گنبدهای زیبایی در بخش جنوبی و شمالی مسجد] گنبد نظام الملک و گند تاج الملک} ساخته شد از این پس چهار ایوانی بودن مسجد، یکی از ویژگی های بنیادی مسجد سازی در ایران شد. مسجد جامع یا مسجد جمعه(آدینه) که همچنین مسجد جامع عتیق خوانده شده است، یکی از کهن ترین و مه

م ترین بناهای شهر اصفهان است. بقایایی که از معماری آن برجا مانده اند از دوره خلفای عباسی تا از منه دیلیمان و سلجوقیان و ایلخانیان و مظفریان را شامل می شوند که هر یک در ساختمان بخشی از آن سهیم بوده اند حسن بیگ آقا قویونلو بخشهای مهمی از این مسجد را ساخت و تزئین کرده و پادشاهان سلسله صفویه به طور عمده کار تزیین و ترمیم بنای آنرا به انجام رساندن

د. کهن ترین عنصر معماریی که در بقایای این مسجد یافت شده است پایه ستونی است که در طی حفریات انجام شده در این مسجد به دست آمده و به دوره ساسانی مربوط است. عناصر تزیینی مشابهی در قلعه یزد گرد و مداین پیدا شدهاند از اینرو می توان چنین تصور کرد که بنایی مربوط به عصر ساسانی در محل کنونی مسجد جامع اصفهان بوده است.
بقیه مسجد جامع اصفهان
لیکن متدام که بررسی باستان شناسی کاملی صورت نگرفته نمی توان اشاره ای به چگونگی بنای مزبور یا هر گونه جزییات ساختمانی آن کرد. تاریخ نخستین بنای اسلامی در این محل نا مشخص است.
در حال حاضر نظر حکمی بر این است که نخستین بنای اسلامی در این محل به عصر خلافت المنصور(۱۳۷- ۱۵۹ ه ق) برادر ابالعباس و دوره فرمانروایی خلفای بین ۱۴۳ و۱۵۲ ق مربوط می شود.
بنایی که در این زمان بر پا گردید نقشه ای ساده داشت و از خشت ساخته شده بود که بقایای آن هنوز هم در بعضی قسمتهای مسجد به چشم می خورد به نظر می رسد که در طی سده سوم هجری حریقی در این بنا رخ داد که در طی آن سقف های چوبی از بین رفت، نقشه های این بنا شامل حیاطی به شکل مربع مستطیل بود که درچهار طرف آن فضاهای ستون داری وجود داشتف تعداد ردیف های ستون های فضاهای شمالی و جنوبی از فضاهای دیگر (شرقی و غربی) بیشتر بود و فاصدله بین ستونهای وسطی نیز وسیعتر بود آرایش مشابهی را می توان در تاریخانه دامغان مسجد فهرج و مسجد جانع نایین مشاهده کرد.
مسجد جامع اصفهان در شیوه خراسانی بنیاد نهاده شده و بعدها در شیوه رازی طرح شبستان ستوندار به چهار ایوانی تبدیل شد گنبد خانه جنوبی توسط خواجه نظام الملک در ۴۷۳ ساخته شد و سپس صفحه صاحب (ایوان جنوبی جلوی گنبد خانه) به آن افزوده شد. برای هماهنگ کردن طرح گنبدخانه در شبستان ستوندار، ستون های زیر گنبد را چهارتایی به هم پیوسته اند در بالای آنها فریزی همچون کتیبه دیده می شود. دهانه گنبد ۱۵ متر است و به روش ترکین ساخته شده

است. گوشه سازی آن تر مبه پتکانه است. در بالای شبستان شمالی مسجد، گنبد تاج الملک در هم چشمی با گنبد نظام الملک ساخته شد. این گنبد تهرنگ آتشکده دارد. ملک شاه سلجوقی پیش از رفتن به نماز جمعه در زیر گنبد تشریفات را انجام می داده است. این گنبد خانه بسیار زیباست و آجرکاری آن بویژه در ترمبه ها و شاپرک ها و کتیبه ها بسیار نغز کار شده است. این گنبد دو پوسته از نوع خاکی است. مسجد جامع اصفهان دارای دو مناره است. که در طرفین

ایوان جنوبی قرار دارند. برآنها مقرنسی کاری هایی همراه با کتیبه های کاشی بر زمینه آجرکاری دیده می شود مورخینی مانند ما فروخی اشاره ای به دو مناره جنوبی دیگر و دو مناره در قسمت شمالی کرده اند که امروزه اثری از آنها باقی نیست مشهورترین منبر مسجد جامع اصفهان، منبری است که به محراب الجایتو وابسته است. این منبر، که از چوب ساخته شده از منبت کاری های نفیس پوشیده است. منبر عموما در زمره اثاثیه مسجد به شمار می رود. (این مسجد به دلیل ۴ ایوانه بودن آن که به موزه معماری اسلامی معروف است).