خلاصــه
اگر چه مقايسة اولية سرمايه‌گذاري‌ در زمينة نانوتكنولوژي حاكي از آن است كه ايالات متحده به مراتب بيشتر از اتحادية اروپا در اين زمينة بسيار مهم، سرمايه‌گذاري مي‌نمايد؛ نگاهي دقيق‌تر به آمار و ارقامي كه در قالب سه سناريو بيان گرديده است نشان مي‌دهد كه سرمايه‌گذاري اتحادية اروپا در زمينة نانوتكنولوژي نه تنها با سرمايه‌گذاري ايالات متحده قابل مقايسه است، بلكه به احتمال زياد در سال ۲۰۰۳ دو برابر يا فراتر از سرمايه‌گذاري آمريكا خواهد شد.

همچنين به دليل اينكه سرمايه‌گذاري‌هاي “پنهان” اروپا قابل مشاهده نمي‌باشد، انتظار سود بسيار بالايي براي سرمايه‌گذاري اين اتحاديه مي‌رود. هزينه‌هاي “پنهان” ششمين برنامة تحقيقاتي اتحادية اروپا “FP6” به صورت “اولويت موضوعي” مصرف مي‌گردد. اين شيوة متعادل مي‌تواند نتيجه و سود بيشتري در بر داشته باشد. بنابر تحليل‌ها، سرمايه‌گذاري‌هاي انجام شده فقط توسط اتحادية اروپا در زمينة نانوتكنولوژي بين ۴ الي ۲۰ درصد كل سرمايه‌گذاري‌هاي تحقيقاتي در اروپا مي‌باشد كه اين مقدار فراتر از بودجه پيشنهادي سال ۲۰۰۳ ايالات متحده در زمينة نانوتكنولوژي خواهد بود. علاوه بر اين، هزينه‌هاي صرف شده در اروپا شامل هزينه‌هاي زيرساختها و نيروي انساني نمي‌باشد! در حالي كه در آمريكا چنين نيست؛ زيرا در اروپا اين هزينه‌ها توسط دولت‌ها و به صورت جداگانه تأمين مي‌گردد. بنابراين هزينه‌هاي اعلام شده بخش اندكي از هزينه‌هاي واقعي

مي‌باشد. با اين حساب اگر سرمايه‌گذاري تمام ملل اتحادية اروپا به عنوان سرمايه‌گذاري‌هاي كلي اروپا در نانوتكنولوژي در سال ۲۰۰۳ منظور گردد، ممكن است حتي بيش از دو برابر سرمايه‌گذاري در ايالات متحده باشد. هر چند اين تحليل‌ها بيانگر تشخيص درست اروپا از پتانسيل‌هاي اقتصادي طولاني مدت در زمينة نانوتكنولوژي مي‌باشد ولي كماكان زمينه‌هايي وجود دارد كه به‌منظور افزايش توانايي‌هاي اروپا در هدايت تحقيقات در سطح جهان و تحقق اهداف اقتصادي آن، توجه زيادي را مي‌طلبد.
پيشنهادها
به‌منظور مطرح نمودن اروپا در رقابت‌هاي جهاني، بايد به زمينه‌هايي كه در برنامة FP6 كمتر اشاره شده است، توجه گردد. اين كار هم بايد در سطح ملي و هم در سطح اروپا، هم از طريق

ساختارهاي اروپايي موجود و هم از طريق سازمان‌هايي نظير انجمن كسب و كار نانو در اروپا (ENA)، انجام پذيرد.
تحقيق و توسعة پايه و علوم بنيادي: بنا به دلايل سياسي و اقتصادي، اتحادية اروپا قادر به هماهنگي تحقيقات تمام كشورهايش نمي‌باشد. بنابراين ضروري است كه تمام كشورهاي اروپايي تلاش‌ خود را در زمينه سرمايه‌گذاري در تحقيقات پايه و كاربردي نانوتكنولوژي به كار گيرند. كشورها به طور جداگانه سريعتر از كل اروپا مي‌توانند به تغييرات علوم و موقعيت‌هاي اقتصادي عكس‌العمل نشان داده و از اين موقعيت‌ها به نفع خود استفاده كنند. اروپا مي‌تواند با پياده كردن معيارهاي محلي متناسب با شرايط محلي و توانايي‌ها و نيازهاي بازار، نقش راهبردي خود را در اين زمينه حفظ كند.
وضعيت شغلي: شرايط موجود براي ايجاد مشاغل مربوط به نانوتكنولوژي در اروپا بسيار متنوع مي‌باشد. اين موضوع هم در مورد مناسبات دولت و هم در مورد سرمايه‌‌گذاري‌ها، چه در بخش خصوصي و چه بخش عمومي صادق مي‌باشد.
 انتقال فناوري: تنوع زياد در اروپا منجر به تقسيم فناوري در اروپا مي‌گردد. تحقيقات دانشگاهي عموماً از استاندارد بسيار مناسبي در تمام قاره برخوردار مي‌باشد ولي انتقال فناوري چنين نيست. اين امر تأثير زيادي بر روي سرمايه‌گذاري‌هاي مشترك دانشگاهي و حركت‌هاي آنها دارد. مسير موفقيت در زمينه انتقال فناوري در كشورهاي مختلف، متنوع مي‌باشد و ارائه راه‌حل مناسب در هر ناحيه براي دسترسي به موفقيت بسيار ضروري است.
فهم عمومي: در ميان انجمن‌هاي كسب‌وكار و عامة مردم، اين باور عمومي وجود دارد كه نانوتكنولوژي هنوز افسانه است و اين امر موجب كاهش تمايل بخش صنعت در راستاي بهره‌بردن از آن مي‌گردد. توجه به بها و ارزش نانوتكنولوژي در اروپا نسبت به ساير نقاط جهان كمتر جلوه مي‌كند. اتحادية اروپا و ENA و دولت‌هاي مستقل مي‌بايست در زمينة افزايش درك انجمن‌هاي كسب‌و‌كار و درك عمومي از نانوتكنولوژي، بيشتر تلاش كنند.
عدم فعاليت دولت‌ها: در حالي كه بسياري از كشورهاي اروپايي از همان اول معيارهايي را براي خود در نظر گرفتند، بسياري مخصوصاً در اروپاي شمالي، منتظر ماندند تا مسير مناسب هويدا گردد و يا اصلاً اين زمينة از بين برود. اعمال همين ديدگاه در زمينة ميكروالكترونيك و اينترنت منجر به بروز شكاف‌هاي عميق اقتصادي بين اقتصادهاي مبتني بر فناوري و مبتني بر مالكيت و توريسم گرديده است. نانوتكنولوژي در بهبود اقتصاد به مراتب از انقلاب‌هاي تكنولوژيك اخير، بنيادي‌تر است و همه دولت‌هاي اروپايي بايد از عملكرد و كارايي نانوتكنولوژي فهم درستي داشته باشند.

آموزش: از كره گرفته تا جمهوري ايرلند، نمونه‌هاي فراواني را در تاريخ معاصر مي‌توان يافت كه با داشتن افراد تحصيل كرد. و نيروهاي نسبتاً ارزان، به سرعت تبديل به كشورهاي داراي فناوري قوي شده‌اند. اقتصاد مبتني بر مالكيت و توريسم در اروپا، هزينه كارگري اندك و سطح زندگي خوبي را به دنبال داشته است. به لطف تلاش‌هاي اتحادية اروپا زيرساختهاي فعلي در زمينه آموزش ايجاد شده است. نكته كليدي و نهايي براي اينكه اقتصاد اين كشورها مبتني بر فناوري گردد، آموزش مي‌باشد. در واقع داشتن انبوهي از افراد و كارگرهاي تحصيل كرده در اروپا لازم مي‌باشد. براي مؤسسه‌هاي اروپايي كه مي‌خواهند براي انجام طرح‌هاي خود، سرمايه‌ جذب كنند، داشتن آموزش علوم طبيعي بسيار حائز اهميت مي‌باشد. در مورد جذب دانشجويان در موضوعات علمي نيز همين گونه است. اين مشكل در بسياري از كشورهاي اروپايي مهار شده است و ساير كشورها نيز بايد از اين روش‌ها الگوبرداري نمايند.

ارتباطات: اصولاً تبادل اطلاعات در مجموعه‌اي از كشورهاي مختلف با فرهنگ و زبان‌هاي متفاوت، امري مشكل مي‌باشد. به هر حال، محققان، صاحبان شركت‌ها و افراد معتبر مي‌بايست نسبت به فرصت‌هاي مهمي كه در اروپا براي آنها وجود دارد آگاهي داشته باشند؛ به گونه‌اي كه به دنبال فرصت‌هاي بهتر در جاهاي ديگر نباشند، هر چند در واقع چنين فرصت‌هايي وجود داشته باش

د. تلاش‌هاي ENA، از جمله اين گزارش و نيز تلاش‌هاي اتحادية اروپا مي‌بايست به اين موضوع نيز بپردازد.

مقدمــه
يكي از معيارهايي كه سرمايه‌گذاري نانوتكنولوژي با آن محك زده مي‌شود، بودجه برنامة پيشگامي ملي نانوتكنولوژي (NNI) در ايالات متحده است. در يك نگاه گذرا به نظر مي‌رسد كه سرمايه گذاري اتحادية اروپا، مبلغ ۳/۱ ميليارد يورو براي مدت چهار سال، در مقايسه با بودجه NNI در سال ۲۰۰۳ كه ۲/۷۱۰ ميليون دلار (۷۲/۰ ميليارد يورو) است، اندك مي‌باشد. تحليل‌هاي ما نشان مي‌دهد كه اين اعداد بزرگ تمام ابعاد ماجرا را بيان نمي‌كند و در واقع بسياري از اين ارقام گمراه كننده مي‌باشند و مي‌توان گفت هزينه‌اي كه در اروپا صرف نانوتكنولوژي مي‌گردد از هزينة مربوط به آمريكا فراتر است.
براي هدف‌هايي از اين دست، به‌طور معمول دو ديدگاه انتقادي مطرح مي‌باشد:
يكي پيچيدگي تغييرات در مكانيزم‌هاي سرمايه‌گذاري در زمينه‌هاي اقتصادي مختلف است. با توجه به تعاريف متغيري كه از نانوتكنولوژي ارائه مي‌گردد، هر مقايسه عددي همواره نياز به مفروضات خاص دارد. ولي به هر حال، قطعاً مقايسه، معياري تقريبي از وضعيت كشورها ارائه مي‌نمايد. نقد دوم آن است كه صرف هزينه‌هاي زياد در نانوتكنولوژي، عمل بيهوده‌اي مي‌باشد، مثل اينكه هزينه بسيار زيادي را صرف تحقيقات در زمينه شيمي كرده باشيم. در سطوح كاربردي و بالاتر، نظير تحقيقات سرطان و انرژي‌هاي جايگزين نيز اين مقايسه مطرح مي‌باشد.
علت احساس نياز به ارائه چنين ارقامي براي هزينه‌كردن در زمينه نانوتكنولوژي، هرچند واقعي نباشند، در اين حقيقت نهفته است كه صاحبان صنايع و مشاغل و دانشگاهيان برمبناي اين گونه ارقام تصميم‌گيري مي‌نمايند. چنانچه دانشگاهيان حس كنند كه سرمايه‌گذاري در نانوتكنولوژي، بهتر از زمينه‌هاي ديگر است، به آن سمت متمايل مي‌گردند. همچنين صاحبان صنايع به سمتي گرايش دارند كه بتوانند امتيازهاي بيشتري كسب كنند و افراد ماهرتري را در اختيار بگيرند. به اين دليل تلاشهايي در راستاي با معني ساختن آمار و ارقام انجام مي‌گيرد.

سرمايه‌گذاري جهاني در نانوتكنولوژي
اروپا
جدول (۱) تقسيم‌بندي نهايي بودجه (برحسب ميليون يورو) در كليات برنامه PF6 براي سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۶ (منبع : Cordis)

بودجه نهايي كميسيون ژوئن ۲۰۰۲
يكپارچه‌سازي و تقويت
۱- تمركز و يكپارچه‌سازي تحقيقات مشترك ۱۳۳۴۵
۱-۱- اولويتهاي موضوعي ۱۱۲۸۵
۱-۱-۱- علوم‌زيستي، ژنتيك و بيوتكنولوژي، بهداشت ۲۲۵۵
۱-۱-۲- فناوريهاي اطلاعاتي ۳۶۲۵
۱-۱-۳- علوم و فناوري نانو، مواد چندكاره و مبتني بر دانش و ابزارها و فرآيندهاي توليدي جديد ۱۳۰۰
۱-۱-۴- هوافضا ۱۰۷۵
۱-۱-۵- كيفيت و سلامت غذا ۶۸۵
۱-۱-۶- توسعه پايدار، تغييرات جهاني و اكوسيستم‌ها ۲۱۲۰
۱-۱-۷- شهروندان و حكومت در جوامع مبتني بر دانش ۲۲۵
۱-۲- فعاليتهاي خاص و شامل گسترة وسيعي از تحقيقات ۱۳۰۰
فعاليتهاي غيرهسته‌اي “مركز تحقيقات مشترك” ۷۶۰
۲- سازماندهي حوزه‌هاي تحقيقات اروپا ۲۶۰۵
۳- تقويت زيرساختهاي تحقيقات اروپا ۳۲۰
برنامه‌هاي خاص انرژي هسته‌اي ۱۲۳۰
جمع كل ۱۷۵۰۰

ايالات متحده آمريكا
جدول (۲) تقسيم‌بندي بودجة NNI در سال مالي ۲۰۰۱ (مصوب و واقعي)، ۲۰۰۲ (مصوب) و ۲۰۰۳ (درخواست كنگره) بر حسب ميليون دلار
وزارت/آژانس سال مالي ۲۰۰۱
سال مالي ۲۰۰۲
جمع كل سال مالي ۲۰۰۳
جمع‌كل
مصوب واقعي
وزارت دفاع ۱۱۰ ۱۲۳ ۱۸۰ ۲۰۱
وزارت انرژي ۹۳ ۹۵/۸۷ ۱/۹۱ ۳/۱۳۹
وزارت دادگستري ۴/۱ ۴/۱ ۴/۱
وزارت حمل و نقل (FAA) 0 2 2
آژانس حفاظت محيط‌زيست ۵ ۵ ۵
مديريت هوا و فضاي ملي ۲۰ ۲۲ ۴۶ ۵۱
مؤسسه ملي بهداشت ۳۹ ۶/۳۹ ۸/۴۰ ۲/۴۳
مؤسسه ملي استاندارد و فناوري ۱۰ ۴/۳۳ ۶/۳۷ ۸/۴۳
بنياد ملي علوم ۱۵۰ ۱۵۰ ۱۹۹ ۲۲۱
وزارت كشاورزي ايالات متحده ۵/۱ ۵/۱ ۵/۲

جمع‌كل ۴۲۲ ۸۵/۴۶۳ ۴/۶۰۴ ۲/۷۱۰
توجه : جمع كل شامل بودجة گزارش‌شده در ۲/۴/۲۰۰۲ و بودجة برنامه‌هاي مشترك نانوتكنولوژي مي‌باشد (منبع NNI).
آسيا
جدول (۳) هزينه‌هاي تخميني تحقيقات و توسعه دولت ژاپن در زمينه نانوتكنولوژي (برحسب ميليون دلار). (منبع : بنياد ملي علوم، كميتة علوم، مهندسي و فناوري نانو)
۱۹۹۷ ۱۹۹۸ ۱۹۹۹ ۲۰۰۰ ۲۰۰۱ ۲۰۰۲ ۲۰۰۳

ژاپن ۱۲۰ ۱۳۵ ۱۵۷ ۲۴۵ ۴۶۵ ۷۵۰ ~ ۱۰۰۰ ~

ساير كشورهاي آسيايي نيز بودجه‌هاي سنگيني به نانوتكنولوژي تخصيص داده‌اند، هرچند بسياري از اين ارقام با مقياس زماني مطابقت ندارد. با توجه به افزايش قدرت خريد در بسياري از كشورهاي آسيايي، سرمايه‌گذاري در اين كشورها چشمگير مي‌باشد؛ مثلاً يك محقق در چين بسيار كمتر از يك محقق در آمستردام هزينه در بردارد.
افزايش ۵۰ درصدي در ارقام ژاپن شك‌ابرانگيز مي‌باشد. هرچند شكي در افزايش سرمايه‌گذاري وجود ندارد وليكن افزايش تعداد محققان براي جذب اين مقدار سرمايه‌گذاري در طي يكسال به نظر غيرممكن مي‌رسد. علاوه بر اين، با فرض قبول مشكلات موجود در اين زمينه كه نانوتكنولوژي چيست و چه ساختارهايي دارد؛ بايد با بسياري از اين آمار و ارقام با احتياط برخورد كرد. به طور مثال دولت تايوان اخيراً اعلام كرده است كه ۸۰۰ شركت در زمينه علوم نانو ايجاد گرديده است. اين

ارقام با ارقام ديگر نظير تأسيس ۷۰۰ شركت در زمينه نانوتكنولوژي (شامل شركتهاي چند مليتي) و ۱۰۰۰ شركت نوپا در نانوتكنولوژي، همخواني ندارد. (رقم آخر به طور كامل برمبناي يك تعريف كلي و وسيع از نانوتكنولوژي مي‌باشد).