نقاشی چیست ( بررسی نقاشی کودکان )
 نقاشي كودك يك پيام است، آنچه را كه او  نمي‎تواند به لفظ درآورد به ما انتقال مي‎دهد. بررسي و درك زبان نقاشي اطلاعات ارزنده‎ايي را در اختيار والدين و مربيان و روانشناسان و همه كساني مي‎گذارد كه خواهان درك و دريافت راز و رمز جهان كودك هستند، اكتشاف نظامدار اين قلمرو به آخرين دهه‎هاي قرن گذشته بازمي‎گردد و بر قوانيني متكي است كه خط‎شناسي نيز از آن سود جسته است.

بيان مسئله:
با توجه به گسترش پژوهشهاي تجربي در زمينه روانشناسي كودك به ويژه به كمك دانش رفتاري و داده‎هاي اساسي كه روانشناسي سنجشي در مورد پرورش سيستم عصبي و مركزي ارائه داده‎اند، نگرش بزرگسالان در جهات گوناگون رفتاري كودكان دستخوش تغييرات مختلفي شده است. بنا به تحقيق (ورپيلو) دو روند اساسي در توسعه و پيشرفت درك كودك مؤثر واقع مي‎شود كه يكي تشخيص شناخت اشياء و ديگري تمايز بين آنهاست.

اهداف پژوهش
 الف: استفاده از نقاشي به عنوان وسيله‎اي ساده براي سنجش رشد شناختي.
ب: به دست آوردن ارتباط بين جنسيت و رشد شناختي.
ج: به دست آوردن ارتباط بين سن و رشد شناختي.

اهميت پژوهش:
در عصر حاضر هر روز كه مي‎گذرد هنر كودكان اهميت بيشتري مي‎يابد و به خاطر تأثيري كه روانشناسي و علوم تربيتي از آن به عمل مي‎آورد همپاي ديگر هنرهاي مختلف رو به تكامل و پيشرفت است، هنر و نقاشي كودكان گواه راستيني بر حقايق اجتماعي و روانشناسي است.

فرضيه:
سطح تحول‎يافتگي (رشد شناختي) در دختران بالاتر از پسران است.

تعاريف عملياتي:
الف: تعريف رشد شناختي: رشد شناختي به تغييراتي مربوط مي‎شود كه در حوزه فعاليت ذهني روي مي‎دهد و احساس، ادراك، حافظه، تفكر، استدلال و زبان را شامل مي‎شود.
ب: تست آدمك رنگي: اين آزمون در سال ۱۹۷۷ توسط ژاكلين روآيه روانشناس فرانسوي ابداع و هنجارگزيني شده است.

ساير فرضيه‎ها:
۱- بين نمرات مقياس سر دختران ۶ ساله با نمرات سر پسران ۶ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲- بين نمرات مقياس سر دختران ۷ ساله با نمرات سر پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۳- بين نمرات مقياس سر دختران ۸ ساله با نمرات سر پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۴- بين نمرات مقياس سر دختران ۹ ساله با نمرات سر پسران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۵- بين نمرات مقياس طرح بدن دختران ۶ ساله با نمرات طرح بدن پسران ۶ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۶- بين نمرات مقياس طرح بدن دختران ۷ ساله با نمرات طرح بدن پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۷- بين نمرات مقياس طرح بدن دختران ۸ ساله با نمرات طرح بدن پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۸- بين نمرات مقياس طرح بدن دختران ۹ ساله با نمرات طرح بدن پسران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۹- بين نمرات مقياس طرح لباس دختران ۶ ساله با نمرات طرح لباس پسران ۶ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۰- بين نمرات مقياس طرح لباس دختران ۷ ساله با نمرات طرح لباس پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۱-بين نمرات مقياس طرح لباس دختران ۸ ساله با نمرات طرح لباس پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۲- بين نمرات مقياس طرح لباس دختران ۹ ساله با نمرات طرح لباس پسران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۳- بين نمرات كلي دختران ۶ ساله با نمرات كلي پسران ۶ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۴- بين نمرات كلي دختران ۷ ساله با نمرات كلي پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۵- بين نمرات كلي دختران ۸ ساله با نمرات كلي پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۶- بين نمرات كلي دختران ۹ ساله با نمرات كلي پسران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۷- بين نمرات كلي دختران ۶ ساله با نمرات كلي دختران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۸- بين نمرات كلي دختران ۷ ساله با نمرات كلي دختران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۹- بين نمرات كلي دختران ۸ ساله با نمرات كلي دختران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۰- بين نمرات كلي پسران ۶ ساله با نمرات كلي پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۱- بين نمرات كلي پسران ۷ ساله با نمرات كلي پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۲- بين نمرات كلي پسران ۸ ساله با نمرات كلي پسران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۳- بين نمرات كلي دختران با نمرات كلي پسران تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۴- بين نمرات كلي دختران با افزايش سن تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۵- بين نمرات كلي پسران با افزايش سن تفاوت معناداري وجود دارد.

نتايج به دست آمده براساس فرمول ‎t تفاوت معني‎دار رشد شناختي در دو گروه پسران و دختران را نشان مي‎دهد يعني دختران در اين تست برتري خود را نسبت به پسران نشان دادند و از فرضيات مطرح شده به جز فرضيات ۲۲-۲۱-۱۹-۱۷-۹-۶-۵-۲-۱، فرضيات ديگر تأييد شدند.
 
فصــل اول
مقدمه:
 نقاشي كودك يك پيام است آنچه را كه او نمي‎تواند به لفظ درآورد و به ما انتقال دهد. بررسي و درك زبان نقاشي، اطلاعات ارزنده‎ايي را در اختيار والدين، مربيان، روانشناسان و همه كساني مي‎گذارد كه خواهان درك و دريافت راز و رمز جهان كودك هستند اكتشاف نظامدار اين قلمرو به آخرين دهه‎هاي قرن گذشته بازمي‎گردد و بر قوانيني متكي است كه خط‎شناسي نيز از آنها سود جسته است. همچنين ديدگاه روان تحليل‎گري براساس بررسي گستره معاني نمادهائي كه در خوابديده‎ها و اسطوره‎ها، افسانه‎ها و در زندگي بازيافت مي‎شوند به غناي آن در قرن حاضر كمك كرده است. كودك همه مسائل خود را به واسطه نقاشي به تجربه درمي‎آورد و خود را مي‎آزمايد و من خويشتن را بنا مي‎كند.

خطوط ترسيمي، انعكاسي از دنياي هيجاني او هستند و نقاشي به تنهايي به منزلة جهاني است كه به موازات افزايش هشياري و دگرگوني‎هاي كودك متحول مي‎گردد. (دادستان، پريرخ، ۱۳۷۴، ص ۱)

بيان مسئله:
با توجه به گسترش پژوهشهاي تجربي در زمينه روانشناسي كودك به ويژه به كمك دانش رفتاري و داده‎هاي اساسي كه روانشناسي سنجشي در مورد پرورش سيستم عصبي مركزي ارائه داده‎اند، نگرش بزرگسالان در جهات گوناگون رفتار كودكان دستخوش تغييرات مختلفي شده است. (فراري، ۱۳۷۱، ص ۷)

نقاشي كودك نيز در مراحلي كه حوادث را دسته‎بندي و عرضه مي‎كند و روند تجديدي و تكامل يافته‎اي را از زمان خط خطي كردن، تا زماني كه خطوطي معنادار و بالاخره مبتني بر قوانين پرسكتيو و شالوده منطقي رسم مي‎كند مي‎توان چيزي شبيه خواب و رويا معني كرد. نقاشي نيز مثل خواب و رويا به كودك امكان مي‎دهند تا اطلاعات و اعمالي را كه از دنياي بيرون كسب مي‎كند از هم جدا سازد و سپس آنها را دوباره تنظيم كند. در نقاشي همانند خواب و رويا كودك خود را از ممنوعيتها رها مي‎سازد و با ما در حالتي ناخودآگاه دربارة مسائل كشفيات و دلهره‎هايش صحبت مي‎كند به همين دليل اگر آموزش نقاشي را در پايه صحيح نقاشي قرار دهيم و در آن به كودكان از سنين پايين تمرين كپي و تقليد كردن را بياموزيم اشتباه بزرگي مرتكب شده‎ايم. «فراري، ۱۳۷۱، ص۳)

پرورش قدرت بيان نقاشي، فقط وابسته به تكامل جسمي كودك نيست. بلكه با درك و شعور او نيز در ارتباط است. اين ادراك در بدو تولد بسيار جزئي است. ولي با پيشرفت سن، مطبوع و ظريف مي‎شود. در حقيقت چون مي‎توان گفت: كه چون كودك هنوز مهارت كافي ندارد بنابراين نمي‎تواند خوب نقاشي كند. حتي يك فرد بالغ هم اگر بخواهد با پاهايش خانه‎اي را رسم كند، خواه ناخواه، اثري درهم و برهم به دست خواهد آمد ولي اين اثر بسيار كاملتر از نقاشي كودك خواهد بود. با وجود اين كودك از همان آغاز خط‎نگاري از اينكه سه وجه چشم، مغز و دست خود را به كار مي‎اندازد لذت مي‎برد. بنا به تحقيق (دورپيلو) دو روند اساسي در توسعه و پيشرفت درك كودك مؤثر واقع مي‎شود كه يكي تشخيص شناخت اشياء و ديگري تشخيص تمايز آنهاست. «دادستان، پريرخ، ۱۳۷۴، ص ۳۱)

اهداف پژوهش:
رشد شناختي به تغييراتي مربوط مي‎شود كه در حوزه فعاليت ذهني روي مي‎دهد و احساس و ادراك، حافظه، تفكر، استدلال و زبان را شامل مي‎شود ما بتدريج تعداد زيادي مهارتهاي ذهني مهم كسب مي‎كنيم. مثلاً در مقايسه با كودكان به راحتي مي‎توانيم درباره مفاهيم انتزاعي مثل دموكراسي عدالت و اخلاق فكر كنيم، علاوه برآن مي‎توانيم موقعيتهاي فرضي در نظر بگيريم و براي يك مسئله معين به طور ذهني راه‎حلهاي بسياري پيدا كنيم و تجربه‎هاي ذهني خاص خود را پيش ببريم و به شيوه‎هاي تكرار خود جهت دهيم. (جيمز دبليو و وند رزندن، ۱۳۷۶، ص ۳۰) و نقاشي در حقيقت شكلي از كنش نشانه‎يي است كه در حد فاصل بين بازي كنايه‎ايي و تصوير ذهني قرار دارد و از طرفي مثل بازي كنايه‎ايي موجود همان لذت‎ كنشي و همان خودمختاري در تعيين سرنوشت افعال خويش و از طرف ديگر مثل تصوير ذهني در واقع يك قسم كوشش است براي تقليد از واقعيت. لوكه نقاشي را يك نوع بازي تلقي مي‎كند اما اين را هم بايد گفت كه نقاشي حتي در اشكال ابتدايي خود هر چيزي را با هر چيز ديگر وفق نمي‎دهد و شبيه نمي‎سازد بلكه مثل تصوير ذهني بيشتر با سازگاري تقليدي وفق دادن من با واقعيت قابل مقايسه است. (ژان، پياژه، مترجم دكتر پورباقر، ۱۳۵۵، ص ۹۰) و پژوهشگر در اين تحقيق قصد دارد نقاشي را به عنوان وسيله‎اي براي سنجش رشد شناختي به كار برد و اهداف ديگري كه پژوهشگر در اين تحقيق در نظر دارد به شرح زير مي‎باشد:

۱- استفاده از نقاشي به عنوان وسيله‎اي ساده براي سنجش رشدشناختي
۲- به دست آوردن يك رابطه بين جنسيت و رشدشناختي
۳- به دست آوردن يك رابطه بين سن و رشدشناختي

اهميت پژوهش:
در عصر حاضر هر روز كه مي‎گذرد هنر كودكان اهميت بيشتري مي‎يابد و به خاطر تأثيري كه روانشناسي و علوم تربيتي از آن به عمل آورده همپايي ديگر هنرهاي مختلف رو به تكامل و پيشرفت است و هنر نقاشي كودكان گواه راستيني بر حقايق اجتماعي و روانشناسي است.

نقاشي كودك به ما كمك مي‎كند تا به درك و فهم كودك و ارزيابي او از مسائل و محيط اطرافش آگاه شويم. (سيف نراقي، ۱۳۶۸، ص ۸۳) كودكان با هنر نقاشي و داستانهاي مرتبط با آن جزئي از وجود يا ويژگيهاي خويش را نمايان مي‎سازند به اين دليل است كه اين ابزار وسيله مناسبي براي راه يافتن به دنياي پر رمز و راز آن تلقي مي‎شود. (سيف نراقي، ۱۳۶۸، ص ۲۶۱)

هنگامي كه كودكان عادت به نقاشي مي‎كنند موفق مي‎شوند شخصيت خود را نيز بيان كنند در آن زمان است كه غالباً احساسات و الهاماتي را بيان مي‎كنند كه انسان به سختي مي‎تواند باور كند كه آنها با چنين شيوه‎ايي قادر به انجام آن باشند نقاشي كودكان به ما امكان مي‎دهد تا روند پرورش فكري آنها را بشناسيم و ببينيم آنها راجع به دنيا و اشخاصي كه با آنها زندگي مي‎كنند چگونه مي‎انديشند و بالاخره متوجه مي‎شويم كه چه آموخته‎اند و اثر محيط به پرورش آنها چه بوده و نگرش و مشكلات عاطفي آنها چيست؟ ولي روشن‎ترين نكته‎اي كه از نقاشي خود به خودي كودكان تراوش مي‎كند كشف ملموسي عالم است كه بزرگسالان آن را فراموش كرده‎اند. نمونه‎هاي منطق و مشكلات اين عالم فقط مربوط به دوران كودكي است كه هنوز با الگوهاي فرهنگي جامعه آشنا نشده است. اين موضوع براي كودكان عقب‎مانده نيز صادق است و آنچه نيز به آهستگي موفق به بيان دنياي خودش مي‎شوند. (فراري، ۱۳۷۱، ص ۹۵-۹۴)

فرضيه:
سطح تحول يافتگي (رشد شناختي) در دختران بالاتر از پسران است.

دلايل ارائه فرضيه:
الف: سطح تحول‎يافتگي با بلوغ جنسي در ارتباط است و چون بلوغ جنسي در دختران زودتر از پسران اتفاق مي‎افتد، بنابراين انتظار مي‎رود سطوح تحول‎يافتگي در دختران بالاتر باشد.
ب: بعد از بلوغ جنسي توجه دختران به فضاي شخصي و جسماني خود معطوف است ولي پسران به فضاي بيروني بيشتر اهميت مي‎دهند و اين مسأله احتمالاً در ترسيم آدمك تأثير دارد.

متغيرهاي تحقيق:
الف: رشد شناختي     ب: جنسيت         ج: سن

ساير فرضيه‎ها:
۱- بين نمرات مقياس سر دختران ۶ ساله با نمرات سر پسران ۶ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲- بين نمرات مقياس سر دختران ۷ ساله با نمرات سر پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۳- بين نمرات مقياس سر دختران ۸ ساله با نمرات سر پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۴- بين نمرات مقياس سر دختران ۹ ساله با نمرات سر پسران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۵- بين نمرات مقياس طرح بدن دختران ۶ ساله با نمرات طرح بدن پسران ۶ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۶- بين نمرات مقياس طرح بدن دختران ۷ ساله با نمرات طرح بدن پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۷- بين نمرات مقياس طرح بدن دختران ۸ ساله با نمرات طرح بدن پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۸- بين نمرات مقياس طرح بدن دختران ۹ ساله با نمرات طرح بدن پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۹- بين نمرات مقياس طرح لباس دختران ۶ ساله با نمرات طرح لباس پسران ۶ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۰- بين نمرات مقياس طرح لباس دختران ۷ ساله با نمرات طرح لباس پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۱-بين نمرات مقياس طرح لباس دختران ۸ ساله با نمرات طرح لباس پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۲- بين نمرات مقياس طرح لباس دختران ۹ ساله با نمرات طرح لباس پسران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۳- بين نمرات كلي دختران ۶ ساله با نمرات كلي پسران ۶ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۴- بين نمرات كلي دختران ۷ ساله با نمرات كلي پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۵- بين نمرات كلي دختران ۸ ساله با نمرات كلي پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۶- بين نمرات كلي دختران ۹ ساله با نمرات كلي پسران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۷- بين نمرات كلي دختران ۶ ساله با نمرات كلي دختران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۸- بين نمرات كلي دختران ۷ ساله با نمرات كلي دختران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۱۹- بين نمرات كلي دختران ۸ ساله با نمرات كلي دختران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۰- بين نمرات كلي پسران ۶ ساله با نمرات كلي پسران ۷ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۱- بين نمرات كلي پسران ۷ ساله با نمرات كلي پسران ۸ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۲- بين نمرات كلي پسران ۸ ساله با نمرات كلي پسران ۹ ساله تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۳- بين نمرات كلي دختران با نمرات كلي پسران تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۴- بين نمرات كلي دختران با افزايش سن تفاوت معناداري وجود دارد.
۲۵- بين نمرات كلي پسران با افزايش سن تفاوت معناداري وجود دارد.

تعريف واژه‎ها:
واژه‎ها و اصطلاحات مورد نظر هم از لحاظ نظري و هم از لحاظ عملي تعريف مي‎شوند.

الف- تعريف نظري:
نقاشي و طراحي از مهمترين عوامل در بيان مقاصد و افكار و عقايد و نيازهاي دروني بشر محسوب مي‎شود كه از ديرباز مورد استفاده انسان قرار داشته است. اشتغال به اين فعاليت خلاقه اعم از آفرينش نقاشي يا كاربرد و استفاده از آن مي‎تواند علاوه بر پرورش حس زيبائي دوستي و ذوق هنري انسان نقش مؤثري در رشد شخصيت، شناخت مشكلات و نابسامانيهاي رواني وي داشته باشد (ميرزابيگي، ۱۳۷۰، ص ۱۰۸).

ب- تعريف عملي:
۱- تحول شناختي (رشدشناختي)
Cognition: the mental activity through which human beings acquire and process kowledge.
The field of coqnitire devebpment of cuses an how intellectuall abilities and know ledge of the world change as a person grows older.

شناخت، فعاليتهاي ذهني كه از طريق آن انسان يا موجود زنده كسب كننده و تحليل‎كننده دانش است كه از طريق آن دانش را كسب و تحليل مي‎كنند.

زمينه تحول شناختي: (رشدشناختي) متمركز است بر اينكه چطور توانائي ذهني (هوشي) ودانش نسبت به جهان دريك انسان در حال رشد تغيير مي‎كند ‎(D:Ross,D:Park,1999,Page:320).

۲– تست آدمك رنگي:
اين تست در سال ۱۹۷۷ توسط (ژاكلين رويه‎آيه) روانشناس فرانسوي ابداع و هنجارگزيني شده است (دادستان، پريرخ، ۱۳۷۴، ص ۱۳) تجسم ترسيمي شكل انسان به دوره‎هاي ماقبل تاريخ بازمي‎گردد «ترسيم يك آدمك» به منزلة فعاليت ارتجاعي كودك نيز محسوب مي‎شود. براساس بررسي آثار يك هنرمند مي‎توان به آساني« سبك» رايج عصر وي و هم‎چنين شخصيت او را بازشناخت به همين دليل است كه روان‎شناسان كوشش كرده‎اند تا به ويژگي‎هاي روان‎شناختي كودكان براساس توليدات ترسيمي آنها دست يافت و بدين ترتيب، (تست ترسيم آدمك) خلق شده است (دادستان، پريرخ، ۱۳۷۴، ص ۱۵).

نخستين تدوين رسمي روش نقاشي فرافكني توسط آزمون نقاشي آدمك گوديناف بود او اين آزمون را تنها براي برآورد تواناييهاي شناختي كودكان آن‎گونه كه در كيفيت ترسيم او انعكاس پيدا مي‎كند به كار مي‎برد (سيف‎ نراقي، مريم، ۱۳۶۸، ص ۸۳). در تست گوديناف (۵۱ ماده) وجود دارد كه به هر ماده يك نمره داده مي‎شود مجموعه نمرات آزمودني سن عقلي وي را تعيين مي‎كند تست را مي‎توان به صورت فردي يا گروهي اجرا كرد به كودك يك جعبه مداد رنگي كه شامل هفت رنگ آبي، سبز، قرمز، زرد، بنفش، قهوه‎اي و سياه است داده مي‎شود و هم‎چنين يك مداد سياه معمولي، پاك‎كن و يك ورقه كاغذ ‎A4 نيز به صورت عمودي در اختيار وي قرار مي‎گيرد. آزمايشگر به كودك مي‎گويد: «روي اين كاغذ يك آدم بكش تا اونجا كه مي‎توني قشنگ باشد اگه خواستي اونو رنگ كن». دستور اجراي تست بايد همواره به گونه‎اي كه ذكر شد ارائه گردد چه تحقيقات نشان داده‎اند كه ايجاد تغيير در اصطلاحات مي‎تواند نتايج را به گونه‎اي معنادار تغيير دهد (پريرخ دادستان، ۱۳۷۴، ص ۱۷).