۱ مقدمه

درایران خدمات دزیمتری فردی فیلم بج از سال ۱۳۴۱ از طریق مرکز اتمی دانشگاه تهران با تعداد ۶۲ پرتوکار فعالیت خود را آغاز نمود.[۱] بعد از تاسیس سازمان انرژی اتمی ایران ارائه خدمات دزیمتر فردی فیلم بج به کلیه پرتوکاران، برعهده این سازمان گذاشته شد. در سال ۱۳۵۷ تعداد مراکز تحت پوشش به ۵۴۵ مرکز و در سال ۱۳۶۸ با تصویب قانون حفاظت در برابر اشعه، کلیه مراکز کار با پرتو اعم از پرتوتشخیصی، پرتودرمانی ،صنعتی ، پژوهشی و … ملزم به استفاده از دزیمتر فردی شده و تعداد مراکز تحت پوشش به ۱۴۴۶ و ۹۳۲۹ پرتوکار افزایش یافت. هم اکنون تعداد مراکز ۳۴۲۲ و پرتوکاران تحت پوشش ۲۸۱۰۰ می باشد. از سال ۱۳۸۷ کار خدمات دهی به مراکز، از طریق شرکتهای خدمات دهنده و تحت نظارت واحد قانونی امور حفاظت دربرابر اشعه صورت می پذیرد. در هر دوره اطلاعات پرتوکاران ومیزان پرتوگیری آنها از طریق مرکز خدمات دهنده به پایگاه اطلاعات داده گروه دزیمتر فردی فیلم بج واحد قانونی منتقل می گردد. این گروه نظارت و کنترل برنحوه دزیمتری واقدام بر پرتوگیریهای غیرعادی را بر عهده دارد.

۹۴۰

وجود گزارش هائی در زمینه دز دریافتی نسبتا قابل توجه [۲] و آثار ناشی از پرتوگیری بلند مدت [۳] در رادیولوژی مداخله ای، ممکن است نگرانی هائی را در کارکنان مراکز رادیولوژی تشخیصی ساده و دندانی که بخش بسیار بزرگی از پرتو کاران کشور را تشکیل می دهند ایجاد نموده باشد. تجربه بلند مدت واحد قانونی بر ناچیز بودن دز دریافتی این کارکنان در دهههای گذشته دلالت دارد اما انجام پژوهش حاضر برای ارزیابی جامع در این زمینه ضروری بنظر می رسید تا هم شاخصهای کمی ایمنی در این گروههای کاری تعیین گردد و هم ضرورت و سودمندی بکار گیری دزیمتر فردی به وسیله کارکنان این بخشها مورد بازبینی قرار داده شود. این مقاله به مطالعه فراگیر آماری دز تمامی پرتو کاران این دو گروه پرداخته و پس از حذف برخی موارد نامطمئن و مشکوک از آمارها، تحلیل و نتیجه گیری را بر پایه آمارهای قابل اطمینان ودرست ارائه نموده است.

دزیمتر فیم بج از یک فیلم از نوع Kodak type 2 یاFoma و نگهدارنده آن(بج) از نوع RPS1تشکیل شده است .[۴] این دزیمتر قابلیت اجرای اهداف مونیتورینگ فردی و اندازه گیری میزان دز با توجه به مقدار انرژی پرتو، از ۰,۰۵ میلی سیورت تا ۲ سیورت را دارد .

هدف گروه دزیمتر فردی فیلم بج اجرای اهداف مونیتورینگ فردی، از جمله اندازه گیری و کنترل میزان پرتوگیری پرتوکاران میباشد. جهت پرتوکاران تحت پوشش خدمات دزیمتری ۶ نوبت در سال، دزیمتر فیلم فرستاده شده و گزارش های دزیمتری نیز جهت هر مرکز ارسال می گردد. برای پرتوکارانی که بر پایه نتایج بدست آمده از دزیمتر فردی آنها دزی بالاتر از حد دز یا حد آستانه بررسی ثبت شده باشد یا نحوه پرتوگیری فیلم غیرعادی باشد، پرسشنامه پرتوگیری غیر عادی ارسال میگردد. شخص پرتوکار پس از تکمیل و تایید مسئول فیزیک بهداشت، پرسشنامهها را جهت گروه دزیمتر فردی فیلم بج واحد قانونی ارسال مینماید و این گروه پس از بررسی مجدد دزیمتر و با توجه به شرایط نگهداری دزیمتر و اظهارات پرتوکار و مسئول فیزیک بهداشت مرکز در پرسشنامه پرتوگیری غیرعادی، دز نهایی را در پرونده پرتوگیری پرتوکاران آن مرکز ثبت مینماید. متاسفانه بعضی از مراکز فیلمهای استفاده شده را عودت نداده و یا در موعد مقرر ارسال نمینمایند .

آستانههای دز

آستانه ثبت دز: مقداری از دز، پرتوگیری و یا ورود مواد پرتوزا به بدن است که توسط واحد قانونی تعیین می گردد و اگر میزان دز، پرتوگیری و یا ورود مواد پرتوزا به بدن افراد بیش از آن باشد مقادیر مربوطه باید در گزارش پرتوگیری هر فرد منعکس گردد.

۱ RPS/AERE”RADIATION PROTECTION SYTEM/ATOMHC ENERJY RESERCH ESTABLISH IN GREAT BRITAIN”

۹۴۱

حد آستانه بررسی: میزان پرتوگیری با بیش از ۰/۳ حد دز سالانه می باشد(بر اساس ۶نوبت خدمات دهی در سال، حد آستانه بررسی ۱میلی سیورت در هر دوره می باشد). آستانه بررسی حدی است که گذشتن از آن نیاز به بررسی شرایط کاری فرد یا روش مونیتورینگ فردی را بیان می دارد. هدف از این بررسینه الزاماً اعمال محدودیتهایی برای کاهش دز، بلکه امکان اصلاح شرایط کاری در صورت امکان برای کاهش دز فرد در دورههای بعدی است.

حد دز: مقدار دز موثر یا دز معادل افراد ناشی از فعالیت پرتوی کنترل شده است که نباید از آن تجاوز شود. طبق استانداردهای حفاظت دربرابر اشعه این حد ۲۰mSv در سال در نظر گرفته شده است. حد دز موثر سالیانه می تواند تا ۵۰میلی سیورت در سال افزایش یابد مشروط بر اینکه میانگین دز در ۵سال متوالی از ۲۰میلی سیورت بر سال تجاوز ننماید۵ ] و .[۶

پرتوگیری غیرعادی: به پرتوگیریهای بیش ازحد آستانه بررسی در هر دوره دزیمتری یا بیش از حد دز سالیانه یا پرتوگیری غیرعادی فیلم گفته می شود. لازم به تاکید است که عبارت “پرتوگیری غیر عادی” در بیشتر موارد بر تجاوز از حد دز دلالت نداشته یا بیانگر آسیب ناشی از پرتوگیری نمی باشد.

-۲ روش کار

در این مقاله میزان پرتوگیری شغلی وتعداد پرتوکاران مراکز رادیولوژی تشخیصی ساده و دندانی مورد بررسی قرار گرفته و نتایج توسط جداول و نمودارها آورده شده است. لازم به ذکر است که تاکنون هیچ تحلیل آماری جامعی در زمینه وضعیت این گونه مراکز از جهت میزان پرتوگیری ارائه نشده است.

هم اکنون از تعداد ۳۴۲۲ مرکز و ۲۸۱۰۰ پرتوکار تحت پوشش خدمات دزیمتر فردی فیلم بج در سطح کشور، تعداد ۲۴۲۶ مرکز و ۱۷۰۷۳ پرتوکار مربوط به مراکز رادیولوژی تشخیصی ساده(بیش از ۷۰ درصد تعدادکل مراکز و۶۰ درصد کل پرتوکاران) و ۲۱۵ مرکز و ۷۳۹ پرتوکار مربوط به مراکز رادیولوژی دندانی میباشد.