مقدمه

در اکثر شهرها با ورود ماشین و توسعه راهها، ساختار ارگانیک شهرها دستخوش تغییرات اساسی شد و شالوده آنها تغییر نمود، سازمان محلات از هم پاشید و هیچ تدبیر و اقدام ویژهاي براي تطابق این اقدامات با ماهیت این بافتها به عمل نیامد. در تحولات جدید شهرنشینی که در جهان و ایران رخ داد، مسائل و مشکلات خاصی بروز نمود. مناطق قدیمی بیش از سایر مناطق شهري در معرض تغییر و تحول قرار گرفتند (مشکینی، .(۵ :۱۳۸۶ بافت قدیم شهرهاي ما از مشکلات در هم تنیده کالبدي، اجتماعی، اقتصادي و زیست محیطی رنج میبرند؛ مساله مداخله در بافت قدیم، بر همگامی و تعادل آنها با تحولات حادث شده معاصر در شهرها به منظور سازگاري با محیط جدید، بر کسی پوشیده نیست و در حال حاضر به مساله روز شهرها بدل شده است (حبیبی و دیگران، .(۹:۱۳۸۶ مطالعات آسیب شناسی مداخله در نوسازي بافت هاي قدیم از مراحل مهم برنامه ریزي شهري است که به طور سیستماتیک به بررسی و تحلیل آسیبهاي کالبدي- فیزیکی، آسیبهاي اجتماعی، اقتصادي و فرهنگی در ساختار فضایی شهر میپردازد (شماعی و پوراحمد، .(۱۰۱:۱۳۸۴

هیچ ساختمانی نباید قبل از آنکه برنامه اي براي آن و قلمروش وجود داشته باشد تخریب گردد که از آن به عنوان »سیاستهاي تخریبی« نام میبرند. تملک و تخریب بافتهاي قدیمی و فرسوده، بدون تدارك برنامههاي متناسب و از پیش تعیین شده نه تنها سبب کاهش آن نمیشود، که باعث تشدید فرسودگی و ناپایداري بافت میگردد. تا قبل از دهه ۱۹۷۰، رویکردهاي موجود براي راه حلها عمدتاً بر سیاست تملک و تخریب این سکونتگاهها و جابهجایی اجباري ساکنان آنها مبتنی بود .World (Bank, 2000) نتیجه چنین رویکردهاي با توجه به بالارفتن هزینههاي اجتماعی و اقتصادي در شرایط جدید باعث شد سازمانهاي بینالمللی شروع به ارتقاء این مناطق نموده و از رویکرد تخریب و ترك اجباري اجتناب نمایند .(World Bank , 2005) به همان اندازه که برپا ساختن دیوارههاي نو ساده

آسیبشناسی مداخلات در نوسازي بافتهاي قدیمی و فرسوده
۹۹

است، بر پا داشتن سازمان اجتماعی جدید دشوار خواهد بود. گسستگی اجتماعی ناشی از این فروریزي، عملاً به ناهنجاري رفتاري، روانی، شغلی، هویتی و… میانجامد (هنرور، .(۲۳ :۱۳۸۰ در این راستا رویکردهاي جدید نوسازي مبتنی بر مشارکت ساکنان و درگیرکردن آنها در فرایند تهیه و اجراي طرحها در دستور کار قرار دارد و در بسیاري از موارد اقدام به تهیه طرحهاي مشارکتی در این مناطق شده است که به صورت مطالعات سیستماتیک میباشد.
مشارکت مردمی در طرحها و برنامههاي شهري، بسیار قابل توجه است و این موضوع در خصوص بافتهاي قدیمی و فرسوده که موضوع اصلی آن شناخت نیازهاي ساکنان به منظور برنامهریزي براي ادامه زندگی در بافت و احساس تعلق ساکنان به آن است، نسبت به پروژههاي منفرد، از اهمیت بالاتري برخوردار است (حناچی و همکاران، .(۱۱۳:۱۳۸۶ در پارادایم جدید مدیریت شهري، اجراي پروژههاي توسعه و مشارکت شهري جایگاه خاصی یافته است. در واقع در ادبیات جدید توسعه، با توجه به اهمیت نقش مردم در توسعه از مردم به عنوان ثروت واقعی هر جامعه یاد میشود اصطلاح تخصصی توسعه از پایین به بالا نیز ناظر بر نقش مشارکتی مردم است ( UNDP, 1999, (P2-7 به نقل از (نجاتی حسینی، .(۸ :۱۳۸۰

نوسازي شهري اس ساً باید توسط مردم انجام شود و دستگاههاي متولی باید هدایت کننده، برنامهریز و سازمان دهنده باشند. یعنی ساماندهی محل توسط ساکنان با هدایت سازمانهاي مداخلهگر میباشد.

طرح مسأله

با شکست خوردن سیاستهاي حومهگرایی، مراکز شهرها و بافتهاي قدیمی به دلیل اهمیتشان در ابعاد مختلف مورد توجه قرار گرفتند به طوري که در دهههاي اخیر نوسازي این بافتها در حال اجرا است. از جمله سیاستهاي موثر و حساس توسعه شهري را میتوان برنامههاي مداخله در بافتهاي قدیمی شهر دانست که در ابعاد مختلف قابل تجزیه و تحلیل هستند. بافت قدیم شهرهاي ما از مشکلات درهم تنیده کالبدي، اجتماعی، اقتصادي و زیست محیطی رنج میبرند. از جمله سیاستهاي موثر و حساس توسعه شهري را میتوان برنامههاي مداخله در بافتهاي قدیمی و فرسوده دانست که در ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادي، زیست محیطی و کالبدي قابل تجزیه و تحلیل هستند (حبیبی و دیگران، .(۹:۱۳۸۶

از مهمترین راهکارها و سیاستهاي مداخله در بافت قدیمی، گذربندي و تحمیل بی مطالعه آن بر کالبد شهر است که این نوع مداخله در بافت به نحوي صورت گرفته که بیشترین میزان جابه جایی ساکنان و تخریب بافت را در پی داشته است. در صورتی که مداخله باید به نحوي صورت گیرد که کمترین میزان جابجایی ساکنان و تخریب بافت صورت گیرد. متأسفانه آنچه تاکنون در مداخلات انجام گرفته در بافت هاي قدیم مورد توجه سازمانهاي مسوول و

۰۰۱ فصلنامهي علمی- پژوهشی فضاي جغرافیایی، سال دوازدهم، شمارهي ۳۷، بهار ۱۳۹۱

مداخلهگر بوده مساله تملک و تعریض معابر بوده است که هیچگاه نمیتوان مساله پیچیده بافتهاي قدیمی را در تملک و تعریض معابر خلاصه نمود (حبیبی، .(۱۲ :۱۳۸۵ در دهههاي اخیر مدیران و برنامهریزان شهري، بافتهاي قدیمی و فرسوده را مورد توجه قرار داده و جهت نوسازي این بافتها دست به مداخلاتی دادهاند که خود این مداخلات نیز به صورت متمرکز، اقتدارگرایانه، برخورد قهري و بدون در نظر گرفتن مشارکت ساکنان باعث آسیبهاي بر بافت شده است. در این پژوهش به بررسی آسیب هاي مداخلات انجام شده در جهت نوسازي محله فیضآباد پرداخته شده است.

با در نظر گرفتن مداخلات انجام شده در جهت نوسازي محله فیض آباد سوالات زیر مطرح میگردد:

-۱ مداخلات انجام شده در جهت ساماندهی و احیاي بافت به چه آسیبهاي در محله فیض آباد منجر شده است؟ -۲ در مداخلات انجام شده در جهت ساماندهی و احیاي بافت به مشارکت دادن ساکنان و شهروندان توجهی شده

است؟

مواد و روشها

در این تحقیق با نگرش سیستمی، رویکرد حاکم بر این تحقیق روش توصیفی- تحلیلی میباشد. جهت گردآوري اطلاعات و شناخت منطقه از دو روش کتابخانهاي و میدانی استفاده شده است. جامعه آماري این پژوهش، محله فیض آباد، محدودهاي به مساحت ۳۵۹۱۹۰ مترمربع را در برگرفته و با جمعیت نزدیک به ۴۸۳۰ نفر و ۱۳۹۳ خانوار را داراست. به منظور نمونهگیري در این پژوهش از نمونهگیري تصادفی ساده که در آن همه اعضا از شانس برابر براي انتخاب برخوردارند، استفاده گردید. با استفاده از فرمول کوکران هم که یکی از فرمولهاي رایج جهت به دست آوردن حجم نمونه است، تعداد خانوارهاي نمونه ۲۶۲ خانوار محاسبه شد. از دو روش آمار توصیفی و استنباطی استفاده میشود. آمار توصیفی شرایط موجود را توصیف میکند، به این طریق که از طریق به دست آوردن فراوانی، میانگین، انحراف معیار و واریانس، متغیرهاي مورد مطالعه را مورد مطالعه قرار میدهیم. در بخش آمار استنباطی به منظور تعیین اثر متغیرها با استفاده از ضریب همبستگی اسپیرمن و پیرسون و آزمون کاي- دو (X2) استفاده شده است و کلیه محاسبات آماري از طریق SPSS انجام گرفته و براي ترسیم و تجزیه و تحلیل نقشهها از نرمافزارهاي سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) استفاده شده است.

پیشینهي تحقیق

از نیمه دوم قرن نوزدهم به بعد، امر دخالت در بافت کالبدي شهرها به دو شکل متفاوت صورت میگیرد. از یک سو انگلستان با تدوین قوانینی به تدریج برخی از مسائل هستههاي پرجمعیت قدیمی شهرهاي صنعتی را حل

آسیبشناسی مداخلات در نوسازي بافتهاي قدیمی و فرسوده
۱۰۱

میکند. از سوي دیگر فرانسه از طریق شهردار پاریس با دگرگونیهاي وسیع، مسائل ناشی از نابسامانیهاي »بارون هوسمن« امکانات اجرایی و تصمیم گیريهاي بی سابقه شهر را تحتالشعاع قرار میدهد (فلامکی، .(۱۶۱ :۱۳۸۳ گرایشهاي نوسازي در غرب پا به پاي تحولات شهري و سیر تحول تکاملی آنها پیش رفت. به طوري که در قرن بیست و یکم میلادي و به دنبال سپري شدن دوران اقدامات اضطراري، مباحث کیفی کارکردي –کالبدي شهرها مدنظر قرار گرفته است. اقدامات گسترده یاد شده که پیدایش آنها مبتنی بر نظریههاي رایج و مقبول زمان خود بوده، به طور عمده چهار نوع سیاستگذاري در تجدید حیات شهري را نشان میدهد .(Carmon, 1999, 158)

– تأکید بر ویژگیهاي کالبدي و محیط مصنوع (تا سال (۱۹۶۰، باز زندهسازي محلات با تأکید بر مسایل اجتماعی (۱۹۶۰-۱۹۷۰)، توانبخشی بافتهاي فرسوده در همه ابعاد اقتصادي، کالبدي، اجتماعی و فرهنگی در قالب روشهاي جامع مرمت شهري (۱۹۷۰-۱۹۹۰)، تأکید بر وجوه فرهنگی و هنري در ایجاد محیطهاي سرزنده، پویا و جذاب شهري ۱۹۹۰) تاکنون).

در ایران نیز پس از دخالتهاي سریع و بدون مطالعه در اکثر بافتهاي قدیمی در اوایل سده حاضر به تدریج تجربیاتی در ساماندهی بافتهاي قدیمی به اجرا درآمد. روش و چگونگی مداخله و مواجه با بافتهاي قدیمی و فرسوده بسته به زمانها و مکانهاي مختلف متفاوت بوده است. با توجه به اسناد و مدارك موجود مشخص میگردد که تا قبل از سالهاي ۱۳۰۰ (ه. ش) اقدامات نوسازي شهرها به صورت ارگانیک و به وسیله مردم و منطبق و سازگار با اوضاع محیط جغرافیایی به صورت متوازن صورت میگرفته است. به عبارتی شهرسازي انسان گرا، حکمفرما بوده است. روند نوسازي مراکز شهري در ادوار مختلف تاریخی نمایانگر الگوهاي مختلفی از جراحیهاي شهري- مثله کردن بافتهاي قدیمی (مداخلههاي اولیه در بافتهاي شهري و احداث خیابانهاي عمود بر هم در دورهي رضاشاه) تا نوسازي بزرگ مقیاس (۱۳۵۷-۱۳۲۰) و الگوهاي نوسازي و بهسازي در بعد از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷) تا کنون) بوده است. بررسی سیاستهاي جدید نوسازي بافتهاي قدیمی و فرسوده در ایران بیانگر دنبالهروي تأخیري از الگوهاي رها شده در دهههاي ۱۹۴۰ تا ۱۹۷۰ کشورهاي غربی در برنامههاي توسعه شهري است، منتهی با دخالت بیشتر دستگاههاي دولتی در تخریب مراکز شهري و کم توجهی به شرایط اجتماعی و اقتصادي ساکنان محلات مرکزي شهرها، در نتیجه باعث تصاحب اجباري املاك شهروندان و افزایش مقاومت ساکنان محلی شده و فرایند احیاي مراکز شهري را با چالش جدي مواجه کرده است (رهنما، .(۱۶۸ :۱۳۸۷

ضعف مبانی نظري مدون در نوسازي بافتهاي قدیمی و فرسوده، از ایرادات وارد بر آنها میباشد. و برخلاف کشورهاي غربی با پیشینه قوي در تدوین مبانی نظري، در کشور ما تاکنون اقدامی جدي در تدوین این نظریههاي شهرسازي انجام نشده و هر آنچه وجود دارد، یا الگوي بدلی از برخی از نظریههاي شهرسازي غربی است و یا بدون

۲۰۱ فصلنامهي علمی- پژوهشی فضاي جغرافیایی، سال دوازدهم، شمارهي ۳۷، بهار ۱۳۹۱

اطلاع از مبانی نظري، فقط روش تهیه طرحها تقلید شده است که ضرورت تعریف مبانی نظري جدید با رویکرد نو و با مفهومی فراگیر و همه جانبه و با تأکید بر رویکردهاي اجتماعی، اقتصادي، فرهنگی و بر مدیریتی یکپارچه و مشارکتی آشکار میباشد. یکی از بزرگترین مشکلات، ابهام در مفهوم »نوسازي بافت فرسوده«، برداشتهاي متعدد از آن و ماهیت پیچیده موضوع و گستردگی آن میباشد (عندلیب، .(۲۴ :۱۳۸۵

آسیب شناسی سیاستهاي مداخله

از جمله سیاستهاي مداخله در بافتهاي قدیمی و فرسوده سیاست حداکثر تملک و حداقل مشارکت است که سازمانهاي مداخله گر بدون در نظر گرفتن ساکنان دست به تملک بافت بدون در نظر گرفتن آثار آن میپردازند. بهسازي و نوسازي شهري اساساً باید توسط مردم انجام شود و دستگاههاي متولی باید هدایت کننده، برنامه ریز و سازمان دهنده باشند. بستر مشارکت در تهیه طرحهاي شهري، در بسیاري از کشورها و در نوع نگرش شهروندان آمده است اما در کشور ما، با توجه به اینکه موضوع منفعل و حتی کاملاً بدبین هستند، بستر سازي فرایند مشارکت بسیار حیاتی است.

شکل شماره :۱ سیاست و اقدامات حمایتی سازمان عمران و بهسازي شهري

منبع:www.Urdo.org.ir

مشارکت مردمی

امروزه موضوع مشارکت مردمی در طرحها و برنامههاي شهري، بسیار قابل توجه است و این موضوع در خصوص بافتهاي قدیمی و فرسوده که موضوع اصلی آن شناخت نیازهاي ساکنان به منظور برنامه ریزي براي ادامه زندگی

آسیبشناسی مداخلات در نوسازي بافتهاي قدیمی و فرسوده
۱۰۳

در بافت و احساس تعلق ساکنان به آن است، نسبت به پروژههاي منفرد، از اهمیت بالاتري برخوردار است (حناچی و دیگران، .(۱۱۳:۱۳۸۶

نوسازي شهري اس ساً باید توسط مردم انجام شود و دستگاههاي متولی باید هدایت کننده، برنامه ریز و سازمان دهنده باشند.

یکی از مسایل و مشکلات طرحهاي بهسازي و نوسازي بافتهاي قدیمی و فرسوده، مشارکت ناپذیري آنها و ناچیز انگاشتن نقش و جایگاه مالکان املاك چنین بافتهاي در فرآیند تجدید حیات است که باعث آسیبهاي اجتماعی و تأخیر در اجراي این طرحها و عدم تحقق اهداف آنها در افق زمانی پیش بینی شده است.

در رابطه با نوسازي بافتهاي فرسوده، مشارکت مردمی سهم بسزایی را در فرآیند توسعه این بافتها دارا میباشد و آگاهی از نحوه و میزان مشارکت مردمی در عمران و توسعه و به ویژه توسعه شهرى برنامه ریز را قادر خواهد ساخت تا به این پدیده به عنوان یکی از ارکان مؤثر در اجراى پیشنهادات و برنامههاي توسعه شهرى توجه خاصی داشته باشد و میزان مشارکت را برپایه روزهاى گذشته و فعلی برآورد و سهم آن را در عرصه توسعه نمایان سازد (رفیعیان و پولادي، .(۵ :۱۳۸۷

منطقهي مورد مطالعه

محله فیض آباد یکی از قدیمیترین محلات شهر کرمانشاه و در مرکز تجاري شهر(CBD) 4 قرار گرفته است. در تقسیمات شهري کرمانشاه، در بخش مرکزي شهر در منطقه ۳ و در پاره شهر مرکزي شهر واقع شده است. محدودهاي به مساحت ۳۵۹۱۹۰ مترمربع (قریب به %۱۳ بافت قدیم و تاریخی ۲۸۵ هکتار شهر کرمانشاه) را در برگرفته و جمعیت نزدیک به ۴۸۳۰ نفر را داراست؛ و با سطح مسکونی ۳۲۷۵۶۲ متر مربع، سطح خالص ۳۲۷۵۶۲ مترمربع، با تراکم ناخالص جمعیت ۱۳۴/۵ نفر در هکتار، تراکم خالص جمعیت آن ۱۴۳ نفر در هکتار و تراکم خالص مسکونی ۳۱۲ نفر در هکتار میباشد که نشان میدهد ظرفیتهاي جمعیتی آن (با توجه به آنکه جزو هسته اصلی و مرکزي شهر میباشد) هنوز خالی مانده و داراي تراکم بسیار پایینی میباشد. بنابراین ظرفیت جمعیت پذیري آن بالا میباشد و با ۸۶۷ واحد مسکونی و ۱۳۹۳ خانوار، با بعد خانوار ۳/۴۶ نفر در واحدهاي مسکونی که در مقایسه با شهر ۴/۰۲ میباشد و با تراکم ۱/۶ خانوار که در مقایسه با شهر که ۱/۱۷ میباشد نسبت بالاتري را به خود اختصاص داده و به علت قدمت زیاد و بافت ارگانیک و قدیمی در دهههاي اخیر مداخلاتی در جهت معاصر سازي

۴- Central Business District

۴۰۱ فصلنامهي علمی- پژوهشی فضاي جغرافیایی، سال دوازدهم، شمارهي ۳۷، بهار ۱۳۹۱

آن انجام گرفته شده است. طرح بهسازي و نوسازي بافت مرکزي شهر کرمانشاه، محله فیض آباد را به علت این که داراي بافت فرسودهتري در مقایسه با سایر محلات بوده، در اولویت نوسازي قرار داده است.

شکل شماره :۲ موقعیت محله فیض آباد در بافت قدیم و شهر کرمانشاه
جدول شماره :۱ مقایسه شاخصهاي کرمانشاه، بافت قدیم و محله فیض آباد

شاخص جمعیت تراکم تعداد بعد خانوار واحد تراکم خانوار در مساحت
محدوده ناخالص جمعیت خانوار مسکونی واحد مسکونی
کرمانشاه ۷۹۴۸۶۳ ۷۹/۴۸ ۱۹۷۴۵۸ ۴/۰۲ ۱۶۱۱۹۵ ۱/۱۷ ۱۰۰۰۰
بافت قدیم ۳۳۳۲۸ ۱۱۷ ۹۰۴۱ ۳/۶ ۶۱۶۲ ۱/۴۶ ۲۸۵

محله فیض آباد ۴۸۳۰ ۱۳۴/۵ ۱۳۹۳ ۳/۴۶ ۸۶۷ ۱/۶۲ ۳۵/۹۱

مأخذ: بلوك آماري، طرح تفصیلی بافت قدیم، طرح بهسازي بافت مرکزي و اصلاحات نگارندگان

روند تغییر و تحولات جمعیتی محله فیض آباد

در محله فیضآباد تحولات جمعیتی بسیار بحرانی است. نرخ رشد این محله طی دوره ۷۵-۶۵، -۰/۵۶ و در فاصله ۷۵ – ۷۰، -۰/۵۸ درصد و در سال ۱۳۷۵ در حدود ۵۵۹۱ نفر بوده که با رشد -۱/۴۵ درصد در سال ۱۳۸۵ به حدود

آسیبشناسی مداخلات در نوسازي بافتهاي قدیمی و فرسوده
۱۰۵

۴۸۳۰ نفر رسیده که همواره منفی بوده و سیر نزولی داشتهاست و این امر نشان دهنده روند مهاجرت مستمر و جداییگزینی اکولوژیکی برونکوچی از این محدوده است.

جدول شماره :۲ روند تغییرات تعداد جمعیت، رشد جمعیت، تعداد خانوار و بعد خانوار در محله فیض آباد

سال جمعیت رشد جمعیت تعداد خانوار بعد خانوار

۱۳۶۵ ۶۰۴۴ -۰/۵۶ – –

۱۳۷۵ ۵۵۹۱ -۰/۷۸ ۱۴۳۳ ۳/۹

۱۳۸۵ ۴۸۳۰ -۱/۴۵ ۱۳۹۳ ۳/۴۶

مأخذ: طرح بهسازي و نوسازي بافت مرکزي شهر کرمانشاه، بلوك آماري ۱۳۸۵ و اصلاحات نگارندگان

یافتهها

مداخلات انجام شده در محله فیض آباد در سال ۱۳۷۶ آغاز شد. به همین سبب تمامی عرصههاي که مهندسان مشاور طرح و آمایش براي اجراي طرح لازم میدانست تحت تملک قرار گرفت و شرکت مسکن سازان استان با استفاده از اعتبارات دولتی به صورت تنخواه شروع به خرید املاك واقع در طرح و تنظیم مبایعهنامه نمود.
به طور کلی اقدامات به عمل آمده به عنوان مداخله در بافت قدیم کرمانشاه (محله فیض آباد) را میتوان به سه بخش متمایز تقسیم نمود:- ۱ عملیات تملک -۲ عملیات تخریب و پاكسازي -۳ عملیات اجرایی.

تملک

مداخلات انجام شده در جهت نوسازي محله فیض آباد با سیاست حداکثر تملک پلاكها بدون در نظر گرفتن مشارکت ساکنان دست به تملک ۱۸۷ پلاك در محله زد که کل مساحت تملک شده بافت برابر ۳۴۰۹۶ مترمربع میباشد ۹/۵۰ درصد از سطح محله را پوشش میدهد که بیشتر این پلاكهاي تملک شده به صورت اراضی تخریبی و مخروبه در بافت درآمده است. این بافتهاي تملک شده که به صورت مخروبه و تخریبی درآمده، چشم انداز زشت و نامناسبی را از بافت نشان میدهد. که آسیبهاي زیادي را بر محله بر جاي گذاشته است.