برخی از منابع:

 محمدي الیاسی ق.، »طراحی الگوي تعاملات سازمان ـ محیط براساس ظرفیت محیط با رویکرد سیستمی«؛ پایان نامه مقطع دکتراي رشته مدیریت، دانشکده مدیریت، دانشگاه تهران .۱۳۸۳

-۱ مقدمه

جهت بررسی تعاملات بین یک نظام فرعی بهنام بنگاه و یک نظام کلانتر بهنام محیط، لازم است که ابتدا به ماهیت محیط براساس ابعاد چندگانه آن توجه شود و سپس براساس آن نوع تعاملات مناسب سازمان ـ محیط تعیین گردد ۱]، ص.[۳ محیط بهعنوان یک برساخته، »چند بعدي۱« داراي، »آثار چندگانه و متفاوتی۲« بر سازمان بهصورت اعم و مشخصات ساختاري،

∗ نویسنده مسؤول مقاله: عپطحپپلاهyگخ،خسطکهyئک گئطهعسغ

صطأطصکغپط ئهغپطصغکعط۲طصئأع حذ کصطکسسک ۲کصهطصغکطکسسط۲ ف کئژطصئأع حل

قنبر محمدي الیاسی بازآفرینی مفهوم ظرفیت محیط سازمانها …

فرایندي و عملکردي آن بهصورت اخص میباشد ۲]، ص .[۵۷۰

بررسی نتایج پژوهشهاي اولیه و اصیل راجع به ماهیت محیط نشان می دهد که پژوهشگران و مدیران بهصورت گستردهاي در عرصه جهانی مفاهیم خاص مربوط به ماهیت محیط شامل پویایی ـ پایداري۱ به وسیله برنز و استاکر۲، اطمینان ـ عدم اطمینان۳ و پیچیدگی ـ سادگی۴ بهوسیله تامپسون۵ و تا حدودي محدودتر مفهوم ظرفیت محیط۶ بهوسیله مارچ و سایمون۷ را جهت تحلیل ماهیت محیط سازمانها مورد توجه و استفاده قرار دادهاند، اما بررسیهاي نگارنده نشان میدهد که در ایران تاکنون برساخته ظرفیت محیط بهعنوان یک موضوع پژوهشی مورد توجه قرار گرفته نگرفته است ۳]؛ ۴؛ .[۵ ظرفیت محیط به میزان محدودیت۸ و فراوانی۹ منابع اساسی براي بقا و توسعه سازمانهاي فعال در یک محیط خاص گفته میشود ۵]؛ ۶، صص .[۲۲-۱ صاحبنظران و پژوهشگران غربی شامل استاو واسزوجکوفسکی۱۰، آلردیش۱۱، دیس و بیرد۱۲ براي سنجش ظرفیت محیط بنگاههاي غربی از متغیرهاي خاصی و اکثریت با تأکید بر رویکرد عینیتگرایی استفاده کردهاند ۷]، صص -۳۴۵ ۳۵۴؛ ۸ ؛ ۹، صص ۷۳-۵۲؛ ۱۰، صص .[۶۵-۵۴ این کشورها در جایگاه توسعه یافتگی قرار دارند و اکثریت صنایع و بنگاههاي آنها در وضعیت رقابت شدید فعالیت میکنند؛ در حـالی که ایران کشوري در حـال توسـعه اسـت و اکـثریـت صـنایع و بنگاههــاي آن در وضــعیت غروب انحصار و طلوع رقابت قرار دارند. لذا این مسأله مطرح میشود که به چه میزان برساخته ظرفیت محیط جهت سنجش ماهیت محیط بنگاههاي ایران مناسب میباشد. با توجه به مسأله مذکور سؤالات پژوهشی بهصورت زیر مطرح میشوند:

۱ـ آیا متغـیرهاي ارائه شــده بهوسیله پژوهشگران مورد نظر، راهنماي مناسبی براي مدیران و بنگاههاي ایران براي شناخت ظرفیت محیط میباشند ؟

عکطعهغ۲yسyصطئطتهصک حذ حپ طکفئهصح ,ح۱ کغطأB حل yصغطهصطکطغأسyصغطهصطکط حص yصطططئژعطکسyصطxکئژعپط حخ حپ غپکژعپلا۱ حز کطغکططسطغأع y, صططهژهط حخ حد غپعطح ,حپ لاططهق ح، yصطططهطک حن کطغه۲غأته حک

حغ طفکwپفjهzw حح,حقحw Bهصح حتذ حغحد لاططط۲ئA حذذ

حححخ ۲طهکB ,حن کککخ حلذ

تشهفف

فصلنامه مدرس علوم انسانی ویژهنامه مدیریت، بهار ۱۳۸۵

۲ـ جهت سنجش ظرفیت محیط سازمانهاي ایران (علاوه بر شاخصهاي مبتنی بر رویکرد عینیتگرا) آیا شاخصهاي مربوط به رویکرد ذهنیتگرا براي سنجش ظرفیت محیط بنگاههاي ایران و همچنین براي پژوهشگران و مدیران ایران مناسب میباشد ؟

۳ـ با توجه به اینکه ایران کشوري در حال توسعه است و اکثریت صنایع و بنگاههاي آن در وضعیت غروب انحصار ـ طلوع رقابت بهسر میبرند، تحت چنین شرایطی اهمیت و اولویتبندي متغیرهاي مربوط به برساخته ظرفیت محیط چگونه خواهد بود ؟

هدف این مقاله بررسی میزان اهمیت،مفید بودن، جامعیت و اولویتبندي متغیرهاي مربوط به برساخته ظرفیت محیط جهت پژوهش و بهکارگیري بهوسیله پژوهشگران، مدیران و مشاوران در ایران میباشد.

-۲ پیشینه نظري پژوهش

پیشینه نظري این پژوهش در سه قسمت شامل: تعریف ظرفیت محیط، ظرفیت محیط و عملکرد سازمانی، رویکردهاي عینی و ذهنی در مطالعه محیط سازمان، دستهبندي و به شرح زیر ارائه میشوند.

-۱-۲ تعریف ظرفیت محیط

تاریخچه تعاریف نظري و عملیاتی مفهوم برساخته محیط در جدول ۱ ارائه شده است.

ظرفیت محیط به میزان محدودیت و فراوانی منابع اساسی مورد نیاز براي بقا و توسعه سازمانهایی که در یک محیط فعالیت دارند، گفته میشود.

پژوهشگران متعددي شامل مارچ و سایمون، چایلد، اسـتاو واسزواجکوفـسکی، آلـردیش، دیس و بیرد، فیفر و سالانـسیک۱، مینتزبـرگ۲، رانـدولف و دیـس۳، هـال۴، یاسـایی اردکـانی۵،

کاستروجیووانی۶ و اکثریت بهصورت نظري۷ به تشریح مفهوم ظرفیت محـیط پرداختـهانـد و

حن فططغهئهح ,حپ طکسسکسب حذ حد ؟طکتzصغطق حل حنحن کککخ ,حAحح لاژئپ۲غهل حص حل ئئهد حخ حق طغهفک۲طAسطهکهلا حز

حن طغغههپط؟پطصکهه حخ ئهططصططپکلاص ح،

زشهفف

قنبر محمدي الیاسی بازآفرینی مفهوم ظرفیت محیط سازمانها …

واژگان مختلفی شامل ظرفیت۱، تخاصم۲، کفایت منابع۳، وفور و کثرت منـابع۴، غنـی بـودن۵ و

فقیر بودن۶ را براي تشریح نظري آن مورد استفاده قرار دادهاند ۵]؛ ۶، صص ۲۲-۱؛ ۷، صص

۳۵۴-۳۴۵؛ ۸ ؛ ۹، صــص ۷۳-۵۲؛ ۱۱؛ ۱۲؛ ۱۳، صــص ۱۲۷-۱۱۴؛ ۱۴، صــص ۱۵۶-۱۳۱؛ ۱۵،

صص .[۵۶۵-۵۴۲ مارچ و سایمون براي اولـین مرتبـه در متـون سـازمان و مـدیریت در اثـر ماندگار خود تحت عنوان »سازمانها« واژه وفور منـابع یـا گـشاده دسـتی محیطـی۷ را بـراي تشریح، »میزان ظرفیت یک محیط در فراهم سازي منابع مورد نیاز یک سازمان« بهکار بردنـد

.[۵] بعد از مارچ و سـایمون، دیگـر نظریـهپـرداز برجـسته و صـاحب نـام حـوزه سـازمان و مدیریت، جان چایلد مفهوم عدم وفور و کثرت منابع۸ یا همان »عدم کفایـت و کارامـدي منـابع محیط« را مورد استفاده قرار داد ۶]، صص .[۲۲-۱ تعریف نظري او از مفهـوم عـدم وفـور و کثرت منابع به معناي میزان در دسترس بـودن منابع۹ در محیط بـراي فعالــیت یـک سـازمان میباشد که شبیه تعریف مارچ و سایمون میباشد.

استاربوك۱۰ در اثر خود تحت عنوان »سازمانها و محیطهایشان«، مفهوم غنی بودن محیط را اینگونه تعریف کرده است؛ میزانی که محیط میتواند از رشـد مـستمر و پایـدار سـازمانها حمایت و پشتیبانی کند ۱۶]، صص .[۱۱۲۳-۱۰۶۹ آلردیش با استفاده از نظریهها و یافتههـاي پژوهشگران و همچنین یافتههـاي مربـوط بـه جمعیـت سـازمانها براسـاس ماهیـت و توزیـع منابع۱۱ موجود در محیط، یک دستهبندي شش بعدي از ماهیت محیط مطـرح کـرده اسـت کـه عبارتنـد از: تــراکم جغرافیایی، تنوع جغرافیایی، پایداري آشوب، رقابت، اجماع غالب و ظرفیت

۸] ، ص.[۱۵۰ ریچارد هال براي تحلیل محیط سازمانها جدول ۱ را پیشنهاد می کند.

ریچارد هال مفهوم ظرفیت محیط را از آلردیش به عاریت گرفته و چارچوبی نظري جهـت تحلیل ظرفیت محیط از طریق برقراري پیوند بین شرایط و مؤلفههاي محیط بـا ابعـاد ماهیـت

yصططهژهط حذ yصطئطصکپلا حل کطغکططسطغأع حص yصطئهطکتطئ حخ

کککغلاططط حز

کککغغهکئ حخ کطغکططسطغأع ح، yصطئهطکتطئط حن
ککططأپککط سپ y صطئطتهئطههه حک حدحح فطهتطهصح حتذ ککططأپککط سپ غپطصأتططصکط۲ ۲غه کطأصهغ کلاص حذذ

ذشهفف

فصلنامه مدرس علوم انسانی ویژهنامه مدیریت، بهار ۱۳۸۵

جدول ۱ ابعاد محیط از دیدگاه ریچارد هال ۱۷]، ص [۲۱

دستهبندي تحلیلی پیچیدگی پویایی
کفایت منابع
شرایط محتوایی
فناوري

قانونی

سیاسی

اقتصادي

مردم شناختی

اکولوژیکی

فرهنگی

محیط شامل کفایت منابع، پیچیدگی و پویایی ارائه کرد .[۸] او معتقد است که ظرفیت محیط به این معنا است که به چه میزان عوامل فناوري، قانونگذاري، سیاسی، اقتصادي، مردم شناختی، فرهنگی و اکولوژیکی منابع و امکانات لازم را براي رشد و پایداري۱ سازمانها فراهم میکنند.

هنري مینتزبرگ در توصیف ابعاد محیط از واژگان پیچیدگی پایداري و تخاصم۲ استفاده کرد. تخاصم محیطی به معناي میزان »منابع در دسترس۳ و همچنین رقابت براي کسب منابع« میباشد که قسمت اول آن، یعنی مفهوم، »فقدان کثرت و وفور منابع۴« از جان چایلد به عاریت گرفته شده است .[۱۲]

دیس و بیرد براي تعیین ماهیت محیطهاي وظیفهاي سازمانها سه بعد را شامل کفایت منابع، پویایی و پیچیدگی پیشنهاد کردند ۹]، ص .[۵۵ فرضیه شماره یک پژوهش آنها این ادعا را تأیید کرد که محیطهاي وظیفهاي سازمانها براساس کفایت منابع متفاوت میباشند. آنها براي سنجش کفایت یا ظرفیت محیط وظیفه اي به شش متغیر توجه کردند که پنج متغیر اول مربوط به نرخ نسبی رشد صنعت۵ میباشد، شش متغیر عبارتند از:

yصطئطصهصک ف لاصwپط؟ حذ yصطئطصکپلا حل ککططأپککط سپ yصطئطتهئطههه حص yصطئهطکتطئئط حخ

لاصwپط؟ yطصکأ۲غط سپ کصهط کهطصهئکط حز

غشهفف

قنبر محمدي الیاسی بازآفرینی مفهوم ظرفیت محیط سازمانها …

رشد در فروش۱

رشد در حاشیه قیمت به هزینه۲

رشد در اشتغال کل۳

رشد در ارزش افزوده۴

رشد در تعداد تأسیسها و بنیانگذاریها۵

تراکم فروش صنعت۶

پس از جمعآوري و تحلیل داده ها مشخص شد که ۵ متغیر اول مربوط به ظرفیت محیط وظیفهاي سازمانها جهت سنجش مورد تأیید میباشند.

اگر از دیدگاه سیستمی به ظرفیت محیط پیرامون سازمان نگاه شود، ظرفیت بازار نهادهها و ستادهها میزان کل ظـرفیت مـحیط تخصصی پیرامون بنگاه را تشکیل میدهند.
وجود منابع انسانی، مالی، مواد اولیه، تجهیزات و ماشینآلات یا همان تکنولوژي به معناي خاص آن، عناصر ظرفیت بازار نهادهها میباشند. ظرفیتهاي انسانی به معناي مجموعه منابع انسانی کمی و کیفی مورد نیاز جهت دستیابی به »جهتگیریهاي راهبردي«۷، بنگاه گفته میشود. کمی به تعداد نیروي مورد نیاز در مواقع لازم و کیفی به مجموعه قابلیتها۸ شامل:

استعداد، ارزشها، تواناییها و مهارتها اشاره دارد. ظرفیت تکنولوژیکی به معناي مجموعه تجهیزات و ماشینآلات مربوط به فرایند تولید کالا و خدمات جهت دستیابی به جهتگیریهاي راهبردي بنگاه گفته میشود ۱]، ص.[۲۷۰

بنگاهها باید مدیریت انتقال و توسعه فناوري را بهعنوان یک فرایند مؤثر در کارامدي بنگاه مورد توجه قرار دهند. اولین گام در فرایند انتقال و توسعه فناوري، تشخیص نیازها بهوسیله خبرگان میباشد ۱۸]،صص .[۱۵۹-۱۵۷ خبرگان نیز در قلمرو ظرفیت انسانی قرار میگیرند. اینکه بنگاهها به چه نوع و به چه میزان از فناوري نیاز دارند، به تشخیص خبرگان

ککئهک غط لاصwپط؟ حذ غط؟طهع صکپطسکطططژ غط لاصwپط؟ حل صغکعyپئژعک ئهصپص غط لاصwپط؟ حص ۲ک۲۲ه کأئهه غط لاصwپط؟ حخ

کصغکعلاکطئتهصکک سپ طکتعأغ کلاص غط لاصwپط؟ حز غپطصهطصغکطغپط ککئهک yطصکأ۲غط حخ کغپطصهصغکططپ طط؟کصهطصک ح، ککططغکصکژعپط حن

هشهفف

فصلنامه مدرس علوم انسانی ویژهنامه مدیریت، بهار ۱۳۸۵

بستگی دارد. بنابراین وجود و دسترسی به منابع انسانی خبره جهت تشخیص نیازهاي فناوري بنگاهها، پیششرط موفقتآمیز بودن مدیریت انتقال و توسعه فناوري به معناي وسیع و یا هر یک از بخشهاي آن به صورت خاص میباشد.