مقدمه

موسیقی مانند دما و نور به عنوان یک عامل محیطی غیر زیستی میتواند بر رفتار و مکانیزم فیزیولوژیک بدن جانوران مؤثر باشد (۲۳) و موجب تغییردر ساختار و عملکرد آنها و متعاقباً در محیط پرورشی گردد .(۳۶)

مطالعات نشان داده اند که کاهش استرس و افزایش تولید شیر در گاوهاي ۲۲) Holstein Friesianو(۳۵، کاهش استرس و افزایش تولید گوشت در مرغهاي گوشتی (۱۴)،

کاهش تنش و افزایش تخم گذاري در مرغهاي تخم گذار

۸)و(۱۰، افزایش توان یادگیري ، کاهش استرس و هم جنس خواري در موشهاي آزمایشگاهی (۱۰)، کاهش استرس در بچه خوکها پس از جداکردن از شیر مادر

۱۱)و(۲۱، افزایش آرامش و کاهش قابل توجه در میزان پارس کردن ناشی از اضطراب در سگها (۴۰)، از اثرات مثبت کاربرد موسیقی در پرورش دام و طیور میباشد.
اثرات مثبت موسیقی بر ویژگیهاي روان شناختی و رفتاري انسان شامل کاهش تنش و اضطراب به تأیید رسیده است

.(۲۶) در مقام مقایسه مطالعات اندکی در خصوص اثر موسیقی بر ساختار و عملکرد فیزیولوژیک ماهیها انجام شده است . مطالعات انجام شده در مقیاس آزمایشگاهی بر تأثیر موسیقی کلاسیک بر افزایش آرامش رفتاري ، شناي آرام و آهسته در اطراف بلندگو به همراه افزایش میزان چربی و کربوهیدراتها در اندامهاي بدن و افزایش رشد در ماهی کپور معمولی(۹)(Cyprinus carpio،۲۴و(۳۶، ماهی طلایی(۳۱)(Carassius auratusو(۳۲ و ماهی شانک طلایی((۲۵) (Sparus aurata دلالت می کند. کاهش استرس یکی از اهداف پرورش دهندگان ماهی در جهت تولید بیشتر می باشد و به نظر می رسد یکی از راهکارهاي نوین تعدیل اثرات استرس از طریق ایجاد تغییر در شاخصهاي فیزیولوژیک وابسته به خون و بافت هاي بدن ماهیان پرورشی در کنار روش هاي نوین بیوتکنولوژیک، استفاده از موسیقی باشد ۳)،۱۹و. (۳۱

در این راستا پژوهش حاضر به بررسی اثر موسیقی بر تغییرات رفتاري، درصد تلفات و برخی شاخصهاي فیزیولوژیک (هورمون کورتیزول، متابولیت گلوکز و درصد وزن کبد ) ماهی قزل آلاي رنگین کمان پرداخت تا به عنوان هدفی بنیادین الگوي تغییرات شاخصهاي فوق را در جهت جبران کمبود اطلاعات علمی معتبر در این خصوص بررسی نماید و به عنوان هدفی کاربردي امکان استفاده از موسیقی را جهت یک ابزار مدیریتی ساده و مقرون به صرفه در راستاي کاهش استرس و ایجاد آرامش در ماهیان در سیستمهاي مدار بسته پرورشی مورد بررسی قرار دهد .

مواد و روشها

مراحل میدانی: پژوهش حاضر در تابستان سال ۱۳۸۸ طی

۳ مرحله ۱۲۰ ساعته((۱۹ و هر مرحله با ۳ تکرار در مرکز پرورش مدار بسته ماهی قزلآلاي رنگینکمان هگمتانه واقع در استان همدان (روستاي امزاجرد) انجام پذیرفت.

ماهیان قزل آلاي رنگین کمان با میانگین وزن ۵۰ – ۲ گرم پس از یک هفته سازگاري (۳۶)، در مرحله اول آزمایش جهت انتخاب نوع موسیقی با تراکم ۱۵ قطعه ماهی در۱۲
مخزن پلاستیکی بیضی شکل به حجم ۷۰ لیتر شامل تیمارها و شاهد به همراه یک عدد بلندگو (مدل SONY،

به قطر ۱۰ سانتیمتر) به فاصله ۸ تا۱۰ سانتیمتر از سطح آب در هر مخزن قرار گرفتند و در معرض سه نوع موسیقی کلاسیک (کنسرت ویلن، سبک آندانته، اثر یوهان سباستین باخ)، اصیل ایرانی( آهنگ چهار مضراب مخالف، دستگاه سهگاه، اثر سعید فرجپوري از آلبوم آسمان عشق استاد محمدرضا شجریان) و صداي جریان آب در طبیعت با فرکانس پخش۳۰۰-۳۰ هرتز قرار گرفتند و تغییرات رفتاري و درصد تلفات آنها ثبت شد و نمونه برداري جهت اندازه گیري هورمون کورتیزول در ساعات صفر ، ۲۴ و ۱۲۰ پس از شروع آزمایش صورت گرفت. در مرحله دوم

۱۷۲

مجله پژوهشهاي جانوري (مجله زیست شناسی ایران) جلد ۲۶، شماره ۲، ۱۳۹۲

آزمایش، موسیقی برگزیده بر اساس نتایج مرحله اول روزانه به مدت ۱،۳و۶ ساعت ۲۴)و(۳۶ بمنظور تعیین زمان در معرض گذاري موسیقی براي ماهیان مورد بررسی در تعداد ۱۲ مخزن شامل تیمارها و شاهد پخش گردید (۲۵)

و مانند مرحله اول تغییرات رفتاري و درصد تلفات آنها ثبت شد و نمونه برداري جهت سنجش هورمون کورتیزول خون در ساعات صفر ، ۲۴ و ۱۲۰ پس از آغاز آزمایش انجام گرفت .(۲۰)

در مرحله سوم موسیقی انتخاب شده از مرحله اول به همراه مدت زمان برگزیده پخش آن از مرحله دوم به مدت

۱۲۰ ساعت به ماهیان قزل آلاي رنگین کمان با میانگین وزن ۵۰ – ۲ گرم در ۶ مخزن بتونی هشت ضلعی سیستم مدار بسته پرورشی شامل تیمارها و شاهد به حجم ۲۰ متر مکعب و با تراکم ۴۲ کیلوگرم ماهی در هر متر مکعب ارائه گردید .(۱۹) فرکانس پخش موسیقی در هر سه مرحله ۳۰

تا ۳۰۰ هرتز بوده است ۱۶)و.(۱۷ در ساعات صفر ، ۱۲، ۲۴، ۷۲و۱۲۰ پس از شروع آزمایش (۱۹) ضمن ثبت تغییرات رفتاري و درصد تلفات ، نمونه برداري جهت اندازه گیري میزان هورمون کورتیزول خون، متابولیت گلوکز و شاخص وزن کبد Hepatosomatic index) یا

(HSI صورت گرفت .

مراحل آزمایشگاهی: در مراحل اول،دوم و سوم آزمایش ۳

قطعه ماهی به طور تصادفی از هر مخزن برداشته شدند و با عصاره گل میخک بیهوش گردیدند (۱۲) و پس از خونگیري از طریق قطع ساقه دمی و انتقال سریع نمونه ها به آزمایشگاه و انجام سانتریفیوژ با سرعت ۴۵۰۰ دور در دقیقه به مدت ۱۰ دقیقه (۱)، از سرم خون به دست آمده جهت سنجش هورمون کورتیزول خون به روش الایزاي رقابتی ۱۵)،(۱۶ توسط کیت تجاري( IBL آلمان ) و

همچنین سنجش میزان متابولیت گلوکز به روش آنزیماتیک

(۳۰) به وسیله کیت تجاري (شرکت پارس آزمون ایران )

در مرحله سوم آزمایش استفاده گردید. همچنین در مرحله

سوم آزمایش کبد نمونه هاي ماهی که از آنها خونگیري به عمل آمده بود، جهت اندازه گیري شاخص وزن کبد
(HSI) از طریق فرمول :

خارج گردید .(۱۳)

تجزیه و تحلیل آماري: از آنالیز واریانس (ANOVA) و

آزمون تعقیبی دانکن به ترتیب جهت تجزیه و تحلیل داده ها و بررسی اختلافات معنی دار استفاده شد .(۴۱)
پردازشهاي آماري در نرم افزار آماري SAS انجام پذیرفت.

نتایج

در مرحله اول آزمایش ماهیانی که در معرض موسیقی کلاسیک و در مرحله دوم آزمایش ماهیانی که به مدت ۱
ساعت در معرض موسیقی مذکور بودند، الگوي آرامش رفتاري به صورت شناي آرام و آهسته در کنار بلندگو و توقف و تجمع در زیر آن را نشان دادند اما در سایر تیمارهاي موسیقی و زمانهاي در معرض گذاري در هر دو مرحله، شناي سریع و پراکنده ماهیان در نقاط مختلف مخزن و دور از بلندگو و گاهی همراه با پرشهاي ناگهانی آنها به خارج از مخازن مشاهده شد. در مراحل اول و دوم آزمایش درصد تلفات ماهیان در کلیه تیمارها برابر صفر بود.

در جدول ۱ تغییرات میانگین میزان هورمون کورتیزول خون ماهیان بر حسب نانوگرم بر میلی لیتر در سه نوع موسیقی کلاسیک، اصیل ایرانی و صداي جریان آب در طبیعت در ساعات صفر ، ۲۴ و ۱۲۰ پس از شروع آزمایش در مرحله اول آزمایش نشان داده شده است.

توجه به جدول ۱ نشان می دهد که میزان هورمون کورتیزول خون در تیمار موسیقی کلاسیک در مقایسه با میزان کورتیزول در سایر تیمارهاي موسیقی در طی ۲۴

۱۷۳

مجله پژوهشهاي جانوري (مجله زیست شناسی ایران) جلد ۲۶، شماره ۲، ۱۳۹۲

ساعت اولیه در معرض گذاري، کاهش معنی داري را نشان می دهد از ۲۲/۴۱±۱/۷) به ۱۲/۴۸±۰/۶ نانوگرم بر میلی لیتر ) (P< 0/05) که این روند کاهش تا انتهاي آزمایش ادامه یافته است. بر این اساس و بر مبناي الگوهاي رفتاري

مشاهده شده و عدم بروز تلفات، این نوع موسیقی به عنوان موسیقی برگزیده مرحله اول آزمایش به لحاظ کاهش استرس و افزایش آرامش در ماهیان مورد بررسی انتخاب گردید.

جدول -۱ میانگین میزان هورمون کورتیزول خون ماهیان قزل آلاي رنگین کمان ۵۰ گرمی بر حسب نانوگرم در میلی لیتر در سه نوع موسیقی

کلاسیک، اصیل ایرانی و صداي جریان آب در طبیعت در ساعات صفر ، ۲۴ و ۱۲۰ پس از شروع آزمایش در مرحله اول آزمایش n=3)، نتایج با Mean±SD نشان داده شده است).
نوع موسیقی زمان نمونه برداري (ساعت) کورتیزول (نانوگرم بر میلی لیتر)
کلاسیک )۰شاهد) ۲۲/۴۱±۱/۷ a
24 12/48±۰/۶ b
120 11/33±۰/۵ b
اصیل ایرانی )۰شاهد) ۲۲/۴۱±۱/۷ a
24 24/11±۱/۹ b
120 38/87±۲/۶ b
صداي جریان آب در طبیعت )۰شاهد) ۲۲/۴۱±۱/۷ a
24 31/22±۲/۱ b
120 45/16±۳/۶ b

جدول -۲ میانگین میزان هورمون کورتیزول خون ماهیان قزل آلاي رنگین کمان ۵۰ گرمی بر حسب نانوگرم بر میلی لیتر در ساعات صفر ، ۲۴ و ۱۲۰

پس از شروع آزمایش که در مرحله دوم آزمایش روزانه به مدت یک، سه و شش ساعت در معرض موسیقی کلاسیک قرار گرفتند n=3)، نتایج با Mean ±SD نشان داده شده است).
زمان پخش موسیقی کلاسیک (ساعت) کورتیزول (نانوگرم بر میلی لیتر) زمان نمونه برداري (ساعت)
١ )۰شاهد) ۳۰/۲۳±۲/۱ a
24 16/65±۱/۲ b
120 14/36±۱/۱ b
٣ )۰شاهد) ۳۰/۲۳±۲/۱ a
24 39/35±۲/۶ b
120 45/66±۳/۱ b
٦ )۰شاهد) ۳۰/۲۳±۲/۱ a
24 58/00±۲/۴ b
120 58/92±۲/۵ b

در جدول ۲ تغییرات میانگین میزان هورمون کورتیزول گرفتند، در ساعات صفر ، ۲۴ و ۱۲۰ پس از شروع آزمایش
خون ماهیان قزل آلاي مورد بررسی بر حسب نانوگرم بر آورده شده است.
میلی لیتر که در مرحله دوم آزمایش روزانه به مدت یک،
سه و شش ساعت در معرض موسیقی کلاسیک قرار
۱۷۴

مجله پژوهشهاي جانوري (مجله زیست شناسی ایران) جلد ۲۶، شماره ۲، ۱۳۹۲

توجه به جدول ۲ نشان می دهد که میزان هورمون بر اساس نتایج مراحل اول و دوم ، در مرحله سوم آزمایش

کورتیزول خون در ماهیانی که روزانه به مدت یک ساعت تغییرات رفتاري مشابه مراحل اول و دوم شامل شناي آرام

در معرض موسیقی کلاسیک بوده اند در مقایسه با سایر و آهسته در کنار بلندگو ، توقف و تجمع در زیر آن

زمانهاي در معرض گذاري، کاهش معنی داري را در طی مشاهده گردید و همچنین درصد تلفات در طول این

۲۴ ساعت اولیه پس از شروع آزمایش از ۳۰/۲۳±۲/۱) به مرحله نیز صفر بود. در جدول ۳ تغییرات میانگین میزان

۱۶/۶۵±۱/۲ نانوگرم بر میلی لیتر ) (P< 0/05) نشان می کورتیزول خون بر حسب نانوگرم بر میلی لیتر ، گلوکز بر

دهد که این روند کاهش تا انتهاي آزمایش ادامه می یابد . حسب میلی گرم بر دسی لیتر و شاخص وزن کبد بر

بر این اساس و بر مبناي الگوهاي رفتاري مشاهده شده و حسب درصد در ماهیان قزل آلاي رنگین کمان مورد

عدم بروز تلفات، این مدت زمان در معرض گذاري به بررسی در ساعات صفر ، ۱۲، ۲۴ ، ۷۲ و ۱۲۰ پس از

عنوان مدت زمان برگزیده مرحله دوم آزمایش به لحاظ پخش موسیقی کلاسیک به مدت روزانه یک ساعت در

مدت زمان مؤثر پخش موسیقی بر ایجاد آرامش و کاهش مخازن سیستم مدار بسته پرورشی، آورده شده است.

استرس در ماهیان مورد بررسی انتخاب گردید.