مقدمه × کشور ما از نظر بافت جمعیت جوان است و بیش از یک سوم جمعیت کشور را نوجوانان زیر ۱۸ سال تشکیل می دهند وشیوع

پرخاشگری در این سنین بالا است. کودکان ونوجوانان آینده سازان کشور هستند و پرخاشگری می تواند اثرات زیان آوری بر سلامت جسم وروان آنان داشته باشد ( ملکی وهمکاران ، .( ۱۳۹۰ خشم حالتی هیجانی وذهنی است که با برانگیختگی فیزیولوژیک، تضاد شناختی و افکار ستیزه جویانه همراه بوده(نواکو ، .( ۲۰۱۰ خشم در شمار پرشورترین هیجان هاست که می تواند به شیوه های گوناگون ایجاد شود واثرات بسیاری بر ابعاد جسمانی وروانی داشته باشد. در نتیجه آموزش وکنترل خشم در اکثر محافل علمی ، آموزشی و درمانی به یک ضرورت تبدیل شده است. برای کنترل خشم شیوه ها وراهکارهای متعددی توسط روانشناسان بیان شده است. یکی از این روشها، مداخله مبتنی بر ذهن آگاهی می باشد. ذهن آگاهی از درمان های شناختی رفتاری مشتق شده واز مولفه های مهم موج سوم مدل های درمانی روانشناختی به شمار می رود ( مک کارنی؛ شولز وگیریُ ، .( ۲۰۱۲ ذهن آگاهی هشیاری غیر قضاوتی ، غیر قابل توصیف ومبتنی بر زمان حال نسبت به تجربه ایست که در یک لحظه خاص در محدوده توجه یک فرد قرار دارد. در عمل تحقیقات گسترده انجام شده بر جمعیت بزرگسال مفید بودن این روش درمانی را در حیطه های گوناگون همچون مدیریت استرس واضطراب وارتقای مهارت های تنظیم هیجان به اثبات رسانده است( پوتک ِ ، .( ۲۰۱۲

از جمله هیجانات بسیار شایع که نقش مهم و مؤثری بر زندگی همه افراد دارد، خشمّ است. یک حالت هیجانی ناخوشایند با فراوانی و شدت متغیر که غالبا با افکار و ادراکات نادرست، برانگیختگی جسمی و تمایل فزاینده برای رفتارهای کلامی یا حرکتی که از لحاظ فرهنگی ناپسند است، مشخص می شود (کاسینوْ، .(۱۹۹۵ تجربه خشم تحت عنوان دو مولفه عمده مفهوم سازی شده است: حالت خشمَ و صفت خشمُ. حالت خشم، به عنوان یک وضع هیجانی- روانی- زیستی با شرایط مشخص شده به وسیله احساسات درونی یا ذهنی تعریف شده که شدت آن می تواند از رنجش خفیف یا ناراحتی معمولی به خشم و غضب شدید تغییر کند. حالت خشم، عموما با تنش عضلات و برانگیختگی سیستم عصبی خودمختار و فعالیت غدد درون ریز همراه است ولی در طول زمان بر اثر ادراک

۴ -Mccarney , schulz and Grey 5 -Potek 6anger 7Kasino 8 rage Mode 9trait anger

فرد از حمله یا تهدید غیر منصفانه از طرف دیگران یا ناکامی حاصل از موانع موجود در مقابل رفتار معطوف به هدف تغییر می کند. صفت خشم، برحسب تفاوتهای فردی افراد در گرایش به ادارک دامنه وسیعی از موقعیت ها به عنوان موقعیت آزار دهنده یا ناکام کننده و نیز تمایل به پاسخ دادن به این گونه موقعیت ها با تشدید حالت خشم، تعریف می شود. افرادی که نمره آنها در صفت خشم بالا است در مقایسه با افراد دیگر، حالت خشم را در اغلب موقعیت ها و با شدت بیشتر تجربه می کنند(باکر،.(۲۰۰۷خشم نظیر بسیاری از هیجان ها، رفتارها و عواطف انسانها را تحت تاثیر قرار داده و ممکن است با کمبودهای شناختی زیادی همراه باشد . خشم می تواند متغیری پیش بینی کننده برای بروز افسردگیًٌ مشکلات جسمانی چون فشار خون و نشانه های روان تنی، آسم (اسپیلبرگٌٌ، (۱۹۷۹ و سرطان (ننالی و برنستاینٌٍ، (۱۹۹۴ باشد.

با توجه به مشکلات فراوانی که خشم با خود به همراه دارد، در سالهای اخیر از شیوه های درمانی متعددی در جهت کنترل و مدیریت خشم استفاده شده است که از آن جمله می توان به بازسازی شناختی فنون عقلانی- عاطفی الیس، آموزش جرات ورزی و حساسیت زدایی منظم اشاره کرد (حسنوند عموزاده وهمکاران، .(۱۳۹۲ یکی از شیوه های درمانی که به نظر می رسد می تواند موجبات کنترل خشم را در افراد فراهم کند، آموزش ذهن آگاهیٌَ است. در واقع ذهن آگاهی، یک آگاهی پذیرا و بدون قضاوت از وقایع جاری است که با توجه بر روی هدف در لحظه جاری بدون استنتاج لحظه به لحظه ایجاد می شود.ذهن آگاهی مشاهده محرکهای درونی و بیرونی همانگونه که اتفاق می افتد بدون هیچ گونه قضاوت و پیش داوری است و در واقع مهارتی است که به افراد اجازه می دهد حوادث را کمتر از آن میزان که ناراحت کننده است دریافت کنند و باعث می شود که افراد واقعیات درونی و بیرونی را آزادانه و بدون تحریف درک کنند و توانایی زیادی در رویارویی با دامنه گسترده ای از تفکرات، هیجانات و تجربه ها اعم از خوشایند و ناخوشایند را پیدا کنند. ذهن آگاهی با آرامش ذهنی و روانشناختی و سلامت روانی رابطه مثبت دارد و می توان آنرا خود تنظیم گر توجه و هدایت گر آن به سمت تکلیف قلمداد کرد(کابات-زینٌُ، (۲۰۰۵درمان شناختی مبتنی بر ذهن آگاهی توسط تیزدل ٌِو همکاران مطرح شد و بر کاهش افسردگی، اضطراب و سازگاری روانشناختی مؤثر است و در درمان مشکلات فراوانی چون چاقی، اضطراب فراگیر، اختلالات خواب، افسردگی مزمن و خودکشی مؤثر است (اکبری، نفیسی و جمشیدی فر، .(۱۳۹۲

۱۰ depression 11Spitelberger 12Nunnally& Bernstein 13Mindfulness training 14Kabat-Zinn 15Tizdel

پژوهش ها نشان داده اند که خشم مزمن ومستمر وشیوه های بیان وکنترل آن بر سیر اختلال های خلقی واضطرابی ونیز بر آیند درمانی آنها تأثیر منفی بر جای می گذارد، به همین دلیل تجربه خشم وشیوه های بیان وکنترل آن به یکی از ضرورت های فعالیت روانشناسان بالینی تبدیل شده است . خشم وپرخاشگری در زمره هیجان های به شدت آسیب زا در به طور تقریبی تمام اختلال های روان شناختی به شمار می آید؛ از این رو، فهم خشم بیماران مبتلا به اختلال های روان شناختی هم برای پژوهشگران وهم برای درمانگران این بیماران دارای اهمیت است (اصغری مقدم ، مقدسین ودیباج نیا، .(۱۳۸۹

رفتار پرخاشگرانه ی انسان در یک سازه کلی ریشه دارد. سازه ای که در سطح می تواند به صورت خشم ، خصومت، پرخاشگری جسمانی وپرخاشگری کلامی نمایان می گردد.

یکی از موضوعاتی که در طی دو دهه ی گذشته تلاش وتوجهات تجربی و نظری فراوانی را به خود جلب کرده است، بحث هیجانات است . این علاقه وتوجه تا حدی می تواند به دلیل نقشی باشد که تنظیم هیجانی در رفتارهای بیرونی ( فردی ) ایفا می کند. (حسینی و خیر،.(۲۰۱۰موفقیت افراد در زندگی افزون بر توانایی عقلانی مستلزم احراز مهارتهای کافی در زمینه مدیریت هیجان است .

امروزه آموزش مدیریت خشم ومهارت حل مسئله از مولفه های اصلی برنامه های آموزش مهارت های زندگی به شمار می روند. هدف اینگونه مداخلات کاهش هیجانات منفی و برانگیختگی فیزیولوژیکی ناشی از خشم ، آگاهی افراد نسبت به خشم وآموزش شیوه ها وراهبردهای مؤثر حل مسئله است (هاولیٌّ ، . ( ۲۰۰۷
باتوجه به نظر محققان نوجوانی برای بسیاری از والدین وخانواده ها دوره تنش وطغیان است. حدود ۸۰ درصد والدین به نوعی نوجوانان خود را ناسازگار می دانند (برجعلی، . ( ۱۳۹۲ با توجه به هزینه های سنگینی که بروز خشم وپرخاشگری به افراد وسیستم های بهداشت ودرمان تحمیل می نماید و باتوجه به پایداری وثبات خشم در طول زندگی شیوه های کنترل خشم دارای اهمیت است ( برآبادی و حیدری نسب ، .( ۱۳۹۲ مطالعات اپیدمیولوژیک چندگانه، بالینی ، گذشته نگر ، آینده نگر ومطالعات مربوط به خانواده یک ارتباط قوی بین پرخاشگری وخودکشی وخطر اضافه برای خودکشی در میان مصرف کنندگان مواد را نشان می دهد ( گوین واپتر ٌْ، . ( ۲۰۱۲

ناتوانی در مدیریت خشم ، افزون برناراحتی شخصی، اختلال در سلامت عمومی و روابط میان فردی ، ناسازگاری وپیامدهای زیان بار رفتار پرخاشگرانه را در پی دارد (نویدی ، .( ۱۳۸۷

۱۶ -Hawely 17Gvion&Apter

ذهن آگاهی هشیاری غیر قضاوتی ، غیر قابل توصیف ومبتنی بر زمان حال نسبت به تجربه ای است که در یک لحظه خاص در محدوده توجه یک فرد قراردارد . این مفهوم اعتراف به تجربه یاد شده وپذیرش آن را نیز شامل می شود ( جانوسکی ولوکجان ،

.( ۲۰۱۰

باتوجه به پیامدهای جسمانی ، روانی واجتماعی پرخاشگری نوجوانان ، انجام مداخله های درمانی وآموزش مؤثر جهت کاهش وتخفیف این مشکلات بسیار حائز اهمیت است . کاهش پرخاشگری در نوجوانان باعث انطباق آنها با خانواده وجامعه، کاهش بزهکاری، مدرسه گریزی،فرار از خانه وکاهش عدم مسئولیت پذیری آنان می گردد(صداقت ، .( ۱۳۹۳

از جمله آموزش های درمانی که بر ذهن وآگاهی ذهنی تأکید می کند و می تواند بر سلامت روان نوجوانان وکنترل خشم آنان مؤثر باشد، آموزش ذهن آگاهی وتنظیم هیجانٌَ است . حال با توجه به تمام موارد ذکر شده در مطالعه حاضر تاثیر آموزش ذهن آگاهی را بر کنترل خشم و خشم حالت خواهیم آزمود.

هدف تحقیق:تعیین اثر بخشی مداخله مبتنی بر ذهن آگاهی برکاهش خشم حالت نوجوانان

فرضه تحقیق:مداخله مبتنی بر ذهن آگاهی موجب کاهش خشم حالت نوجوانان می شود.

روش تحقیق

روش پژوهش حاضر نیمه آزمایشی و از نوع طرحهای پیش آزمون- پس آزمون با گروه کنترل است.جامعه آماری این پژوهش شامل تمام دانش آموزان دوره دوم متوسطه که در سال ۱۳۹۳-۹۴در منطقه یک شهر کرج مشغول به تحصیل بودند.

نمونه ۲۰۰ نفر از دانش آموزان مدارس این منطقه بود.که به صورت تصادفی انتخاب گردید.پرسشنامه خشم اسپیلبرگر اجرا گردید واز میان آنان ۴۰ دانش آموز انتخاب شدند که ۸ نفر از آنان به دلیل فشردن بودن ساعات درسی انصراف دادند. تعداد۳۲ نفربه طور تصادفی انتخاب ودر دوگروه ۱۶نفره آزمایش وکنترل جایگزین شدند.دراین پژوهش بادرنظرگرفتن ریزش های احتمالی درطول جلسات ، تعداد هرگروه ۱۶نفر درنظرگرفته شد.