مقدمه

در آبهاي داخلی ایران حدود ۱۴۰گونه ماهی وجود دارد که هیچگاه به صورت جامع مورد بررسی قرار نگرفتهاند، و به طور کلی از نظر چگونگی روند تولید مثلی ابهامات زیادي در خصوص نحوه عملکرد ماهیان وجود دارد ولی به طور کلی بررسیها نشان می دهد بسته به نوع ماهی در آنها لقاح داخلی و یا خارجی وجود دارد .(۳)

خانواده Gobiidae در حقیقت به خاطر تبدیل باله شکمی به بادکش به این نام معروف شده اند و اخیراً نیز گونه هاي زیادي توسط دانشمندان مختلف به این خانواده ربطs داده شده اند .(۳)

در این رابطه گونه Neogobius pallasi (Berg, 1916)

از خانواده گاوماهیان دریاي خزر بررسی شد.

این ماهی داراي بدن باریک و کشیده می باشد که -۱۸ ۱۶ فلس به صورت طولی بین دومین باله پشتی و باله مخرجی قرار دارد. حداکثر طول بدن آن ۱۶۰ میلی متر گزارش شده است و زیستگاه حیوان اغلب قسمتهاي میانی رودخانه ها با بستر قلوه سنگی، سنگلاخی و دماي متوسط آب ۵-۲۰ درجه سانتی گراد، متوسط جریان آب یک متر بر ثانیه می باشد. در خصوص رژیم غذایی آن باید گفت این ماهی در سنین پائین از حشرات آبزي

۲۷۶

مجله پژوهشهاي جانوري (مجله زیست شناسی ایران) جلد ۲۶، شماره ۳، ۱۳۹۲

Chironomidae)، Ephemeroptera )، سخت پوستان و نمونه هاي بزرگتر از لاروهاي ماهیان تغذیه می نماید و در نواحی حوضه جنوبی دریاي خزر پراکندگی دارد .(۴)

مطالعات محدودي در زمینه زمان دقیق رسیدگی جنسی گاوماهیان دریاي خزر صورت گرفته است و با توجه به این که گونه مورد مطالعه منبع مهم غذائی ماهیان تجاري می باشد لذا تعیین زمان بلوغ جنسی این خانواده لازم بود، از آنجائی که معمولاًٌ از رسم منحنی و اندازه گیري شاخص GSI (گنادو سوماتیک ابندکس) بر اساس وزن و طول ماهی استفاده می گردد (۵) و کمتر از روش بررسی برش بافتی استفاده می شود به همین دلیل و به منظور بالا رفتن دقت کار از این روش استفاده شد.

مواد و روشها

این تحقیق با هدف بررسی زمان رسیدگی جنسی گونه Neogobius pallasi در مدت یک سال از آبان ماه سال

۱۳۸۵ تا مهر ماه ۱۳۸۶ در تالاب گمیشان واقع در ضلع جنوب شرقی دریاي خزر صورت گرفت. در طی این مدت نمونه برداري ها با کمک تور پره به طول ۲۰متر ارتفاع ۲ متر و چشمه ۵ میلی متر انجام پذیرفت. که با سرد شدن هوا در اواخر فصل پاییز به علت مهاجرت ماهی به مناطق عمیق دریا نمونه برداري میسر نگردید، اما با گرم شدن نسبی هوا در اسفند ماه و بازگشت مجدد ماهی به تالاب نمونه برداري از سرگرفته شد. در اواخر فصل زمستان و در فصل بهار و تابستان که زمان زاد آوري است در هر دوره بین ۶۸ تا ۸۳ نمونه ماهی صید گردید که پس از صید، نمونه ها داخل محلول فرمالین بافر فسفات قرار داده شد و به آزمایشگاه منتقل گردیدند.

در آزمایشگاه پس از اندازه گیري طول و وزن ماهی طی عمل تشریح، گناد از ماهی خارج گردیده و پس از وزن کردن گناد، مراحل تهیه برش بافت انجام گرفت، پس از خارج نمودن گناد ماهی، مراحل مختلف آبگیري، الکل زدائی و نفوذ پارافین انجام گرفته و نمونه ها جهت قالب

گیري آماده شدند. پس از قالب گیري با کمک دستگاه میکروتوم برشهایی با ضخامت ۰/۶ میکرون تهیه می شد و عملیات رنگ آمیزي با کمک روش رنگ آمیزي هماتوکسیلین و ائوزین بر روي نمونه انجام گرفت.

لامهاي تهیه شده با کمک میکروسکوپ و چگونگی روند تغییرات سلولها در آنها مورد بررسی قرار گرفت ۱)و.(۲

پس از طی مراحل فوق مطالعه میکروسکوپی بر روي بافت انجام گرفت و تعداد ائوسیت تمایز نیافته، ائوسیت مرحله پیش زرده سازي، ائوسیت مرحله زرده سازي و قطر آن، ائوسیت مرحله پس زرده سازي، تعداد هسته هستک شمارش گردید و قطرآنها اندازه گیري شد.

با توجه به نتایج بدست آمده، آنالیزهاي آماري با استفاده از نرم افزار systat انجام گرفت. میانگین موارد محاسبه شده انحراف معیار و حداکثر و حداقل موارد در جدول ۱
قابل مشاهده است (مقادیر GSI (گنادو سوماتیک ابندکس) با فرمول : تخمدان/ وزن ماهی۱۰۰ * محاسبه گردیده است).
نتایج

در نتایج بدست آمده در تمامی موارد شمارش شده اختلاف معنی دار((P<0/05 وجود دارد. این بدان معنی است که تغییر هرکدام از موارد شمارش شده می تواند روند بلوغ جنسی را بیان کند. شکل ۱ روند این تغییرات را به وضوح نشان می دهد. با توجه به بررسی آنالیز واریانس در جدول ۱، ائوسیت تمایز نیافته و ائوسیت پیش زرده سازي و ائوسیت زرده سازي اولیه و ثانویه روند نزولی داشته در حالی که ائوسیت مرحله پس زرده سازي سیر صعودي دارد. ضخامت لایه کوریونی و فولیکولی نیز از یک صعود و یک نزول شدید حکایت دارد. وزن گناد نیز بیشترین اندازه را در فصل بهار و در خرداد ماه دارد و GSI نیز تمامی موارد فوق را تایید می کند.که با توجه به تمامی تغییرات ذکر شده، زمان اوج

۲۷۷

مجله پژوهشهاي جانوري (مجله زیست شناسی ایران) جلد ۲۶، شماره ۳، ۱۳۹۲

تخم ریزي در خرداد ماه می باشد.

جدول -۱ فاکتورهاي بررسی شده با استفاده از آنالیز واریانس (Anova) جهت تعیین زمان رسیدگی جنسی گونه

Neogobius pallasi (Berg, 1916) در تالاب گمیشان

۸۶/۶/۵ ۸۶/۴/۱۰ ۸۶/۳/۵ ۸۵/۱۲/۲۸ صفات
P انحراف معیار± میانگین

۰/۰۱۷ ۱/۱۶۷±۰/۴۰۸ ۱/۴±۰/۵۴۸ ۱/۶۶۷ ±۰/۵۱۶ ۲/۶۶۷±۲/۳۲۳ ائوسیت تمایز نیافته
۰/۰۰۰ ۵/۷±۱/۴۱۸ ۷/۹±۰/۹۹۴ ۷/۵±۰/۷۰۷ ۳۷/۳ ±۲۳/۹۴ ائوسیت پیش زرده اي

۰/۰۰۸ ۱/۳۳۳±۰/۵۱۶ ۱/۴±۰/۵۴۸ ۳/۶۶۷±۱/۰۳۳ ۶/۱±۴/۳۸۳ ائوسیت مرحله زرده سازي اولیه
۰/۰۰۰ ۰/۶۲۰±۰/۱۵۵ ۰/۵۸±۰/۱۰۳ ۱/۶ ±۰/۲۷۹ ۱/۴۶ ±۰/۵۷۲ قطر هسته
۰/۳۶۴ ۰/۱۶۰±۰/۰۸۴ ۰/۱۵ ±۰/۰۵۳ ۰/۱۵ ±۰/۰۵۳ ۰/۲ ±۰/۰۷۱ قطر هستک
۰/۰۰۰ ۴/۷±۱/۴۹۴ ۱۴/۴±۳/۵۳۴ ۱۲ ±۴/۰۲۸ ۱۸/۲۵±۴/۰۲۷ تعداد هستک
۰/۰۰۰ ۲۲/۳±۴/۵۹۶ ۲۱/۲±۳/۴۹ ۲/۸±۰/۷۸۹ ۲۲/۵±۱۲/۶۹۴ ائوسیت مرحله پس زرده سازي

۰/۰۰۲ ۵/۷۸±۰/۹۱۴ ۷/۸±۰/۷۸۹ ۵/۲۹±۳/۱۰۴ ۴/۱۸۷±۱/۷۱ قطر ائوسیت مرحله پس زرده
۰/۰۰۰ ۰/۲۲۰±۰/۱۰۳ ۱/۰۷±۰/۱۴۹ ۰/۶۲۴±۰/۵۴ ۰/۳±۰/۱۲ قطر لایه کوریونی
۰/۰۰۰ ۰/۴۰۰±۰/۰۶۷ ۰/۷۲± ۰/۱۴ ۰/۳۴۴±۰,۲۷۴ ۰/۲۲۰±۰/۰۶۳ قطر لایه فولیکولی

۰/۰۰۰ ۱۳/۸۷۰±۰/۷۵۶ ۶/۷۲±۰/۳۵۵ ۱۲/۲۸±۴/۷۸۸ ۳/۶۸±۰/۹۶۲ قطر تخمدان
– ۰/۱۱۰±۳/۶۷۹ ۲۳/۸۶±۰ ۱۶/۲۴۴±۹/۲۴۹ ۲/۲۵۶ ±۲/۰۲۳ وزن ماهی
– ۹۶/۵۰±۱۱/۰۶۸ ۱۲۰±۰ ۱۰۱/۶±۱۴/۹۸۶ ۵۴/۲ ±۲۰/۶۶ طول ماهی
۰/۰۰۰ ۰/۴۲۵±۰/۱۵۳ ۰/۹۵۰±۰ ۱/۱۳±۰/۹۳ ۰/۰۶۲ ±۰/۰۳۴ وزن گناد