مقدمه

پدیدهی گردوغبار از زوایا و ابعاد مختلف موردتوجّهپژوهشگران قرار گرفته است که مـی تـوان بـه مـوارد زیـر اشاره کرد:

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

نویسنده مسئول: E-mail: t_tavousi@yahoo.com 09899013800

۰۲ جغرافیا و پایداری محیط، شمارهی ۲، بهار ۱۳۹۱

انگلستادلر (۲۰۰۸) در رابطه با پهنهبندی مکانی فراوانی وقوع گردوغبارهای جهان، نقش بستر دریاچههـا و صحرای بزرگ آفریقا را بهعنوان تولیدکنندگان اصلی گردوغبار مهمتر میداند و بر این باور است که صـحرای شمال آفریقا، بیش از هر بیابان دیگری در دنیا گردوغبار تولید میکند. .(Engelstadler, 2001: 56) هـامیش و همکاران (۲۰۰۸) با بررسی گردوغبارهای استرالیا نتیجه گرفتهاند که گردوغبارهای قارّه ی استرالیا، همواره بـا فرودهای سطح بالا و جبهههای سرد سیکلون زمین است، بـه گونـهای کـه در صـورت وجـود شـرایط مـذکور، گردوغبارهای استرالیا میتوانند تـا هـزاران کیلـومتر فراتـر از ایـن قـارّه، در نیمکـرهی جنـوبی پخـش شـوند. .(Hamish, 2001: 28) وایهانگ و شااونشی (۲۰۰۸) عامل وقوع طوفانهای گردوخاک و آثار آنها را بر کشـور چین مطالعه کردهاند. آنها گرمایش زمین در بیابان مغولستان و سرمایش زمین در شمال کشور چـین را عامـل مؤثّردر تشکیل گردوغبارِ بخـش شـمالی ایـن کشـورمـی داننـد .(Shaoyinshi, 2001, 15) کوتیـل (۲۰۰۹)
طوفانهای گردوخاک خاورمیانه را مورد مطالعه قرار داد. وی چهار ناحیهاصلیِ بیشترین فراوانـیِ گردوغبـار خاورمیانه رامشخّصکرد . عربستان صعودی، عراق و سوریه، سودان و منطقهی خلیج فارس نواحیای هسـتند که بیشترین رخداد طوفانهای گردوخاک را دارند .(Kutil, 2003: 419) وانـگ (۲۰۰۳) بـه مطالعـهی روابـط بین شکلگیری طوفانهای گردوغبار تحوّل سینوپتیک آنها در شمالشـرق آسـیا پرداختـه و نتیجـه گرفتـه است که طوفان گردوغبار هنگامی گسترش مییابد که یک سیستم بهسمت ناحیهی بیابانی حرکـتمـی کنـد. .(Wang, 2005: 13) گودی و میدلتون (۲۰۰۰) با مطالعهای در ترکمنستانمشخّص کردند که خشـکشـدن بستر دریاچهی آرال، مشکلات عمدهیتنفّسی را برای کودکان منطقه بهوجود آورده اسـت. کـورن و همکـاران (۲۰۰۰) با استفاده از مشاهدات ماهوارهای نشان دادند که سالانه، حدود ۲۰میلیون تُـن غبـار از گـودالی کـه کمابیش ۲ درصد صحرای آفریقا است، به حوزهی رود آمازون جابجاه شده و موادّ معدنی مورد نیاز جنگلهـای آمازون را تـأمینمـی کنـد .(Koren, 2006: 1) خسـروی و همکـاران (۸۹۱۱) در پژوهشـی بـا عنـوان “آثـار اکولوژیکی و زیسـتمحیطـی بادهـای ۸۲۰روزهی سیسـتان” بیـان کردنـد، بررسـی عوامـل ژنتیکـی بادهـای ۸۲۰روزهی سیستان، نشاندهندهی این است که طوفانهای سریع با سرعت حدود ۱۰ نات در ثانیه، هنگـامی رخ میدهند که منطقهی چرخندگی مثبت بادهای غربی، در مجاورت زبانهی کمفشار فرعی موسمی قرار گیرد (خسروی و سلیقه، .(۸: ۸۹۱۱ ایرانمنش و همکاران (۸۹۱۳) در پژوهشی با عنوان “بررسی منـاطق برداشـت ذرّاتگردوغبار و ویژگیهای انتشار آنها در طوفانهای منطقهی سیسـتان”مشـخّص کردنـد کـه اصـلیتـرین

منطقهی برداشتذرّاتگردوغبار روی دریاچه ی هامون صابوری قرار دارد ( ایرانمنش، .(۲۹ :۸۹۱۱ راشـکی و همکاران (۸۹۱۰) در مطالعهای طوفانهای گردوخاک منطقهی سیستان را بررسی و نتیجه گرفتـهانـد کـه بـا وقوع خشکسالی در منطقهی سیستان و بهتبع آن، کاهش پوشش گیاهی و خشـکشـدن دریاچـهی هـامون و وجود بادهای ۸۲۰روزه، شرایط مناسبی برای فرسایش بادی و وقوع طوفانهای گردوخاک فـراهم آمـده اسـت

بررسی پارامترهای برداری باد و نقش آن در طوفانهای گردوغباری سیستان ایران ۲۱

(راشکی و همکاران، .(۵۳ :۸۹۱۰ خسروی (۸۹۱۹) در مطالعهای با عنوان “توزیع عمودی گردوغبـار ناشـی از طوفان در سیستان” ثابت کرد که بادهای ۸۲۰روزهی سیستان تا سطوح بالای۹۰۰ هکتوپاسـکال را غبـارآلود میکنند.

ویژگیهای منطقهی مورد مطالعه

منطقهی سیستان با ۸۳۸۹۵کیلومترمربّع مساحت در شمال استان سیستان و بلوچستان و شـرق ایـران واقـع شده است (شکل شمارهی .(۸ این منطقه از شمال و شرق با افغانستان، از غرب با استان خراسـان جنـوبی و از جنوب با شهرستان زاهدان مرز مشترک دارد (حیـدری نسـب، .(۱ :۸۹۱۰ در پـژوهش پـیش رو، از دادههـای اقلیمی ایستگاه سینوپتیک هواشناسی زابل با مختصات عرض جغرافیایی ۹۸درجه و۲ دقیقهی شمالی و طـول جغرافیایی ۰۸ درجه و ۲۹ دقیقهی شرقی و ارتفاع ۱۱۹ متر استفاده شده اسـت. منطقـهی سیسـتان از نظـر ژئومورفولوژی، کمابیش یک دشت هموار است و پدیدههای طبیعی آن، افزونبر دشت، دلتا، رودخانه و دریاچـه هستند. مهمترین رودخانهی این منطقه، رودخانهی هیرمند است و هماینـک تنهـا شـاهرگ حیـاتی سیسـتان بهشمار میآید. همچنین یکی از پدیدههای ارزندهی دیگر در سیستان، دریاچههای سهگانهی هامون بهنامهـای هامون پوزک، هامون صابوری و هامون هیرمند هستندکه در تأمین رطوبت و حیـات سیسـتان نقـش مهمّـی دارند.

شکل ۹٫موقعیّت منطقهی مورد مطالعه

۲۲ جغرافیا و پایداری محیط، شمارهی ۲، بهار ۱۳۹۱

مواد و روشها

دادههای آماری ایستگاه هواشناسی زابل، از سایت هواشناسی کشور دریافت شـده اسـت. بـرایترسـ یم گلبـاد فصلی دادههای سرعت و جهت باد، از آمار ایستگاه هواشناسی سینوپتیک زابل استفاده شده است. سپس گلباد مورد نظر ترسیم شد. گفتنی است برای انجام این کار بالاترین سرعت و جهت آن در نظر گرفته شده است.
جدول ۹مشخّص.ات برداری شدیدترین بادهای ایستگاه زابل (۹۹۹۹-۲۰۰۸)

سال رمتغیّ ۱۹۹۹ ۲۰۰۰ ۲۰۰۱ ۲۰۰۲ ۲۰۰۳ ۲۰۰۴ ۲۰۰۵ ۲۰۰۶ ۲۰۰۷ ۲۰۰۸

فصل

زمستان جهت ۳۳۰ ۳۳۰ ۳۴۰ ۳۳۰ ۳۳۰ ۳۳۰ ۳۳۰ ۳۴۰ ۳۴۰ ۳۳۰

سرعت ۲۵ ۲۲ ۸۵ ۲۹ ۲۰ ۲۰ ۲۰ ۸۵ ۲۲ ۸۹

بهار جهت ۳۳۰ ۳۳۰ ۳۲۰ ۳۲۰ ۳۱۰ ۳۳۰ ۳۳۰ ۳۳۰ ۹۹۰ ۹۳۰

سرعت ۲۴ ۲۲ ۲۳ ۲۳ ۲۰ ۲۱ ۲۳ ۲۰ ۲۰ ۲۱

تابستان جهت ۳۴۰ ۳۲۰ ۳۳۰ ۳۳۰ ۳۳۰ ۳۲۰ ۹۹۰ ۹۹۰ ۹۹۰ ۹۳۰

سرعت ۲۴ ۲۵ ۲۳ ۲۵ ۲۰ ۲۵ ۲۲ ۲۲ ۲۱ ۹۲

پاییز جهت ۳۲۰ ۳۲۰ ۹۹۰ ۹۱۰ ۹۱۰ ۹۲۰ ۹۹۰ ۹۹۰ ۹۹۰ ۹۰۰

سرعت ۲۰ ۱۸ ۲۹ ۸۹ ۲۳ ۲۲ ۸۹ ۸۵ ۸۹ ۸۹

باتوجّهبه اینکه پژوهش مورد نظر به بررسی تحلیل بردارهای باد میپردازد و در مطالعات همدید، هـدف

کشف رابطه میان الگوهای گردشی با رویدادهای محیطی است (یارنال، ۸۹۹۹؛ برگـردان مسـعودیان، (۸۹۱۳، بنابراین پنج روز از سامانههای گردوغباریِشدیدِداده هااقلیمیِایستگاهواشناسیِسینوپتیکِزابل، انتخاب

شد (جدول شمارهی .(۲ برای تحلیل، دادههای جهت و سرعت باد از تارنمـای www.cdc.noaa.gov برداشـت شد. پوشش مکانی دادههای جوّی بین ۸۰ تا۸۰۰درجهی شرقی و ۳ تا ۳۳ درجهی شمالی است.

یافتههای تحقیق

تجزیه و تحلیل نقشههای فشار و ارتفاع همدید و نقشههای خطوط جریـان، نشـان داد کـه دورههـای بادهـای شدید یا همان طوفانهای گردوغباری، در پنج الگو قابل بررسی هستند که با کوتاهکردن این الگوها،مـی تـوان آنها را به دو الگوی اصلی دستهبندی کردمشخّص.ات این دو الگو در جدول شمارهی ۲ آمده است.
جدول .۲ دورههای گردوغباری انتخابی مورد استفاده در تحلیل همدیدی (۹۹۹۹-۲۰۰۸)

دوره روز اوج (میلادی) روز اوج (شمسی) سرعت (m/s) تداوم

۸ ۹ اوت ۲۰۰۱ ۱۵/۳/۸۹ ۲۹ ۸۹ روز

۲ ۰ سپتامبر ۲۰۰۱ ۱۵/۰/۸۰ ۹۲ ۰ روزه

بررسی پارامترهای برداری باد و نقش آن در طوفانهای گردوغباری سیستان ایران ۲۳

در فصل زمستان، ۵۰ درصد بادها با سرعتی بین ۸۳تا ۲۳ متـر بـر ثانیـه از شـمالغـرب و۹۰ درصـد بـا همین سرعت از شمال به منطقهی مورد مطالعه میوزند. باد غالبِ فصل زمستان در منطقه، شمالغربـی اسـت و بیشترین فراوانی سرعت، بین ۸۳ تا ۲۰ متر بر ثانیه است (شکل شمارهی (۲گلباد. فصـل بهـار مبـیّن ایـن است که حدود۹۰ درصد بادها با سرعتی بین ۸۰ تا۹۰ متر بر ثانیه از شمالغـربمـی وزنـد و نشـاندهنـدهی بیشترین فراوانی سرعت بین ۲۰ تا ۲۳ متر بر ثانیه است. حدود ۸۰ درصد بادها بـا فراوانـی سـرعت بـین ۲۳ تا۹۰ متر بر ثانیه و از جهت شمال میوزند. باد غالبِفصل بهـار ایـن منطقـه، شـمال غربـی اسـت و بیشـترین فراوانی سرعت در آن ۲۰ تا ۲۳ متر بر ثانیه است. در فصل تابستان کمابیش ۱۰ درصد بادها بـا سـرعتی بـین ۲۰ تا ۹۰ متر بر ثانیه از شمالغرب و ۲۰ درصد باقیمانده با سرعت ۲۰ تا۹۰ متر بر ثانیه از شـمالمـی وزنـد. باد غالبِفصل تابستانِمنطقه، شمال غربی است و بیشترین فراوانی سرعت در آن ۲۰ تا ۲۳ متر بر ثانیه است. در فصل پاییز افزونبر ۰۰ درصد بادها با سرعتی بین ۸۳ تا ۲۳ متر بر ثانیه از شمالغرب و بیش از۹۰ درصـد باقیمانده با سرعت ۸۳ تا ۲۳ متر بر ثانیه از شمال میوزند و نشاندهندهی بیشترین فراوانی سـرعت بـین ۸۳ تا۲۰ متر بر ثانیه و از جهت شمالغرب است.

شکل .۲ گلباد فصلی ایستگاه زابل (۹۹۹۹-۲۰۰۸)

۴۲ جغرافیا و پایداری محیط، شمارهی ۲، بهار ۱۳۹۱

الگوهای همدیدی تشکیل بادهای سیستان

الگوی اول؛ توسعهی زبانهی کمفشار موسمی

براساس نقشهی سطح دریا (شکل شمارهی -۹ الف) جهت باد در منطقهی مورد مطالعه حالـت نصـفالنهـاری دارد. سرعت باد هم در منطقه قابلتوجّه است. در الگوی مورد نظر، نقش سامانهپُرارتفاعِیواقع بر دریاچـه ی خزرفعّ،ال و سبب پراکنش هوا میشود. هوای خارج شده، مسیر شمالشـرق ایـران و قسـمتی از افغانسـتان را دور زده و با حالت شمالی ـ جنوبی بهسمت جنوب حرکت کرده است. این هوای وارد شده با هوای گرم جنوب در جنوبشرق ایران، موجب ایجاد جبهه هوا شدهاند. در نقشهی مورد نظر، بیشـترین سـرعت بـاد مربـوط بـه نواحی شرق و جنوبشرق کشور است. در منطقهی سیستان، خطوط جریان همگرا شده و بر اثر همگرایـی بـر سرعت آنها افزوده میشـود. در نقشـهی سـطح ۱۳۰ هکتوپاسـکال (شـکل شـمارهی -۰ ب) نقـش سـامانهی پُارتفاع شمالشرق و کمارتفاع جنوبشرق منطقهی سیستان در مسیر و سرعت بادها چشمگیر است. در ایـن

الگو نیز جهت بادها در شمال منطقه حالت شـمالی ـ جنـوبی دارنـد. بـهدلیـل سـامانهیکـم ارتفـاعی کـه در شمالشرق منطقه واقع شده و بهصورت یک چرخند، موجب مکش هـوای اطـراف مـی شـود، جهـت بادهـا در منطقه به حالت شمالغربی ـ جنوبشرقی گرایش پیدا کرده و سرعت بادها نیز افزایش یافتهاند. آن همگرایـی که در سطح زمین روی سیستان در خطوط جریان مشاهده میشد، در این سطح نیز دیده میشود. باتوجّهبـه اینکه در این سطح از میزان اصطکاک کاستهشده، سرعت جریان بادها افزایش یافته است.